Кіріспе
Польшаның ортағасырлық хроникасы Gesta principum Polonorum (; "Поляк князьдерінің істері") – Польша тарихын мифтік дәуірден бастап 1113 жылға дейін қамтитын ең көне ортағасырлық жазба. Латын тілінде белгісіз автор жазған бұл еңбек 1112 және 1118 жылдар аралығында аяқталған болуы мүмкін, қазірге дейін сақталған мәтіні екі түрлі нұсқадағы үш қолжазбада кездеседі. Анонимді автор дәстүрлі түрде Галл деп аталады (бұл есім "Галлия" дегенді білдіреді), ол белгісіз елден келген шет елдік және оқсіділ, Польша Корольдігіне Венгрия арқылы сапар шеккен. Gesta-ны Польшаның сол кездегі билеушісі Болеслав III Врақау тапсырған; Галл еңбегі үшін сыйлық күткен, оны алған және қалған өмірін осымен өткізген. Бұл кітап – Польша тарихы туралы ең ерте жазбаша құжат. Ол Еуропа тарихына ерекше көзқарас ұсынады, Батыс және Оңтүстік Еуропа тарихшылары жеткізген мәліметтерді толықтырады. Бұл Gesta Danorum және Польшаның ерте тарихы туралы келесі маңызды дереккөз, Chronica seu originale regum et principum Poloniae-ден шамамен бір ғасыр бұрын жазылған. Еңбектің ең көне данасы қазір Варшавадағы Польша Ұлттық кітапханасында сақтаулы.
The Gesta principum Polonorum (; "Deeds of the Princes of the Poles") is the oldest known medieval chronicle documenting the history of Poland from the legendary times until 1113. Written in Latin by an anonymous author, it was most likely completed between 1112 and 1118, and its extant text is present in three manuscripts with two distinct traditions. Its anonymous author is traditionally called Gallus (a name which means "Gaul"), a foreigner and outcast from an unknown country, who travelled to the Kingdom of Poland via Hungary. Gesta was commissioned by Poland's then ruler, Boleslaus III Wrymouth; Gallus expected a prize for his work, which he most likely received and of which he lived the rest of his life. The book is the earliest known, written document on Polish history. It gives a unique perspective on the general history of Europe, supplementing what has been handed down by Western and Southern European historians. It pre dates the Gesta Danorum and the next major source on the early history of Poland, the Chronica seu originale regum et principum Poloniae, older by roughly a century. The oldest known copy of the work is currently owned by National Library of Poland in Warsaw.
Атау
Шығарманың мақсатталған немесе бастапқыда берілген атауы белгісіз. Замойский кодексі мәтінінің бастапқы әрпінде рубрика осы жұмысты "Cronica Polonorum" деп атайды, ал дәл сол қолжазбада І кітабының кіріспесі "Incipiunt Cronice et gesta ducum sive principum Polonorum" ("Поляктардың герцогтарының немесе княздарының жылнамалары мен істері осы жерден басталады") деген сөздермен ашылады. ІІ кітабының бастауы "Liber Tertii Bolezlaui" ("Болеслав III кітабы") деп, ал ІІІ кітабының бастауы "Liber de Gestis Boleslaui III" ("Болеслав III-нің істері кітабы") деп аталады. Дегенмен, мұндай нәрселер көбінесе кейіннен қосылғандықтан, бұл атаулар сенімді емес.
Автор
Гестаның авторы белгісіз, бірақ тарихшылар дәстүрі бойынша оны "Галл" деп атайды – бұл латын тілінде "Франция немесе Галлиядан келген адам" деген мағына береді (бірақ, мүмкін, ол сонымен қатар есім де болған). Автордың атын жасыруы, оның (еңбекте айтылғандай) шығарманы тек Құдайға арнау ниетімен байланысты, бұл орта ғасырларда кең таралған пікір еді. Польша епископы Марцин Кромер өзінің Folio 199 еңбегін аяқтағанда, Галлдың Gesta еңбегінің авторы екенін айтқан төменгі жазба қалдырды. Онда шамамен мынадай сөздер келтірілген: "Бұл еңбек Галлдың туындысы, менің ойымша, ол Болеслав III заманында өмір сүрген француз монахы болған". Осымен авторды алғаш рет "Галл" деп атады. Готфрид Ленгнихтің баспа басылымында Ленгних Ян Длугоштың қате оқылуына сүйене отырып, авторды "Мартин Галл" деп атады, онда Галл Опавалық Мартинмен шатастырылған. Ол Крушвица епископы болған деген болжам бар, бірақ бұл теория кең қолдау тапқан жоқ. Тағы бір тарихшы, Карол Малечинский, дәлелдер Фландриямен байланысты екенін көрсетеді деп мәлімдеді, ал Данута Боравска мен Томаш Ясинский стильдік ерекшеліктерге сүйене отырып, оның Венециямен байланысы болғанын және ол Святой Николайдың анонимді аудармасын жасаған автор екенін дәлелдеді. Мариан Плезия 1984 жылы оның жазу стилі Францияның орталық аймағындағы мектептердің бірінде, мүмкін Тур немесе Орлеанда білім алғандығын көрсетеді деп айтты. Плезия және басқалар Галлдың Венгрия туралы терең білімі сол елдегі байланыстарды көрсетеді деп санайды, сондықтан Венгриядағы Сомогивар монастырының, Святой Жилл монастырының еншілес мекемесімен байланысын болжайды. Ол Ауданци руымен тығыз байланыста болған сияқты – бұл Болеслав II кезінде табысқа жеткен, норвегиялық немесе рустар тегінен шыққан ру, олар Венгрияға жер аударылған, бірақ Болеслав III билігі кезінде Польша істеріне қайта оралған. Ол "Гнезно қаласы славян тілінде "ұя" дегенді білдіреді" деді, сондықтан автор елдің тілін білген болуы мүмкін деп есептеледі. Әзірге белгілісі – ол монах және Польшада, мүмкін Польшаның игілігімен өмір сүрген шетелдік екендігі ғана.
Күні
Жалпы алғанда, түпнұсқа мәтін 1112 және 1117 жылдар аралығында жазылған деп саналады. "Геста" алғы сөзіндегі арнау хаты түпнұсқа мәтіннің 1112 және 1118 жылдар аралығында аяқталғанын көрсетеді. Еңбекте айтылған соңғы оқиға – Болеслав III-тің 1112 немесе 1113 жылы Венгриядағы Секешфехервар қаласына жасаған қажырлы саяхаты.
Жазба
Бұл шығарма Гнезненің архиепискобы Мартинге және Польша аймақтарының епископтарына – Симонға (Плок епискобы, 1102–29 жж.), Пауылға (Познань епискобы, 1098–1112 жж.), Маурусқа (Краков епискобы, 1110–18 жж.) және Зирославқа (Вроцлав епискобы, 1112–20 жж.) арналған. Томас Биссон мәтін негізінен латын әдебиетінің геста жанрында жазылған, герцог Болеслав III Криворотты дәріптеу мақсатында, оның іс-әрекеттерін қорғап, әулетін заңдастыру үшін жазылған деп санайды (Луи Толпаның дербес істерімен салыстыра отырыңыз). Еңбек үш кітапқа бөлінген: шежіре, саясат және соғыс тақырыптарына арналған. Бірінші кітап 31 тараудан тұрады, онда Болеслав III-тің ата-бабаларының (аңыз бойынша, Пиаст шеберден бастап) істері мен көршілес герман және славян халықтарына – рустарға, богемиялықтарға, померандарға, мазовиялықтарға және белгісіз селенцтерге қарсы соғыстары суреттеледі. Бірінші кітап ауызша дәстүрге сүйенетінін мәлімдейді және Миешко I билігіне дейін көбінесе аңызға толы. Бұрынғы материалдарда пиастардың шаруалардан билеушіге дейін өрлеуі туралы айтылады, бұл ерте славян халықтық мифологиясында жиі кездесетін оқиға. Екінші кітапта 50 тарау бар, онда Болеславтың тууы, балалық шағы және өзінің және «конт-палатин» Скарбимирдің померандарға қарсы жүргізген соғыстары сипатталады. Үшінші кітапта 26 тараудан тұрады, онда Болеслав пен поляктардың померандарға, герман императоры Генрих V пен богемиялықтарға, сондай-ақ Балтық прустарына қарсы соғыстары туралы әңгіме жалғасады.
Қолжазбалар мен баспалар
Геста түпнұсқасы қолжетімді емес, бірақ екі түрлі дәстүрді көрсететін үш түрлі қолжазба арқылы сақталған. Кодекс Замойский (Z) және Кодекс Чарторисиан (S) бірінші, ең ерте құжатталған дәстүрді білдіреді, екіншісі біріншісінен туындаған. Гейлсберг кодексі, кейінірек жазылған және толық емес болса да, мәтіннің тәуелсіз куәсі болып табылады және екінші, ерекше дәстүрді құрайды.
Замойский кодексі
Оның ең көне нұсқасы "Замойский кодексі" немесе "Замойский қолжазбасы" деп белгілі қолжазбада сақталған. Бұл 14 ғасырдың соңында, шамамен 1380 және 1392 жылдар аралығында Краков қаласында жазылған. 16 ғасырдың ортасынан 18 ғасырға дейін қолжазба неміс тілді Пруссияның Хайлсберг қаласында (қазіргі Польшаның Лиджбарк-Вармински қаласы) орналасқан, осы себепті осылай аталады.