Кіріспе

Американдық авиатор Хейзел Ин Ли (24 тамыз 1912 – 25 қараша 1944) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Әйелдер Әуе Күштері Қызметінің (WASP) пилоты болған американдық ұшқыш.

Ерте өмір

Ли Орегон штатының Портленд қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Юэт Ли және Ссю Лан Вонг, Тайшандан, Гуандуннан Портлендке көшіп келген бірінші буын қытай-американдықтар еді. Олар ескі қаладағы Қытай мейрамханасын иеленді. Лидің анасы сегіз баласын тәрбиелеуге және отбасылық бизнестің жұмысына көмектесуге бар күшін салды. Өз заманында қытайларға қарсы кең таралған көзқарасқа қарамастан, Ли толыққанды және белсенді өмір сүрді. Ол жүзу және гандбол сияқты спорт түрлерімен айналысты, карта ойнауды ұнатты және жасөспірім шағында көлік жүргізуді үйренді. Коммерциялық орта мектепті бітіргеннен кейін, анасының қарсылығына қарамастан, ол бұл істе ешқандай мүмкіндік көре алмады, бірақ Ли өзінің "ұшуға тиіс екенін" білді.

Қытайдағы уақыт

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, 1933 жылы Маньчжурияға Жапонияның басып кіруіне жауап ретінде Ли және тағы бірнеше қытайлық америкалықтар Қытай әуе күштеріне көмек көрсету мақсатымен сол жаққа сапар шекті. Сол кезде ұшқыштарға үлкен қажеттілік болғанына қарамастан, Қытай Республикасы Әуе күштері әйел ұшқышты қабылдамады. Әйел болғандықтан Ли кеңседе жұмыс істеуге мәжбүр болды, тек кейде коммерциялық қытай компаниясы үшін ұшатын. 1937 жылы Жапония әскері Қытайға басып кірді. Ли соғысқа қарамастан елде қалды және жүздеген бейбіт тұрғынның жапондық әуе шабуылынан қаза тапқан кезде Кантонда болды. Бомбалар төңірегіне құлап жатқанда, достары Лидің баспана табуға тырысқанын еске алады, бұл олардың барлығына бомбалаудан аман қалуға көмектесті. 1938 жылы, Әуе күштеріне ұшқыш ретінде көмектесуге тағы бір сәтсіз әрекеттен кейін, Ли, АҚШ азаматы емес, елден Гонконгқа қашып, АҚШ-қа қайтуы керек екенін түсінді. Ол АҚШ әскери құрамында ұшқан алғашқы қытайлық-американдық әйел болды. Әскери басшылықпен ұшса да, WASP әйел ұшқыштары азаматтар ретінде қаралып, мемлекеттік қызмет арқылы жалақы алатын. Әскери жеңілдіктер берілмеді және WASP ұшқыштары қызмет барысында қаза тапса, әскери жерлеуге рұқсат етілмеді. WASP-ке көбінесе ең жағымсыз тапсырмалар, мысалы, ашық кабиналы ұшақтардағы қысқы сапарлар берілді. Бастапқыда командирлер әйелдерге ұшақ жеткізуге кедергі келтірді. Ауа тасымалы басқармасы жағдайды жақсартуға бұйрық берді. Бітіргеннен кейін Ли Мичиган штатындағы Ромулдағы үшінші паромдық топқа тағайындалды. Олардың міндеті соғыс үшін маңызды болды. Олар автомобиль зауыттарында көптеп өндірілген ұшақтарды кемеге тиеу пункттеріне жеткізіп, одан кейін Еуропа мен Тынық мұхиты майдандарына жіберді. Әпкесіне жазған хатында Ли Ромулды "жеті күндік жұмыс аптасы, демалысқа уақыт жоқ" деп сипаттады. Ол әзілқойлығымен және ойыншылдығымен танымал болғандықтан, әріптес ұшқыштардың сүйіктісі болды. Ли көбінесе өзінің және әріптес ұшқыштардың ұшақтарының құйрығына қытай әріптерін салу үшін өзінің помадасын қолданды. WASP ұшқышы Сильвия Дамс Клейтон еске алды: "Хейзел маған басқа мәдениет туралы білуге мүмкіндік берді, одан бұрын мен ештеңе білмедім. Ол менің дүниемді кеңейтіп, өмірге деген көзқарасымды өзгертті". Ли және олар сияқтылар АҚШ әскери ұшақтарын ұшқан алғашқы әйелдер болды.

Өлім

1944 жылдың 10 қарашасында Ли Нью-Йорк штатының Ниагара шарлауындағы Белл ұшақ зауытына бару туралы бұйрық алды, онда ол Монтана штатының Грейт-Фоллз қаласына P-63 Kingcobra ұшағымен ұшуға тиіс болды. Соғыс жылдарында Ли және басқа Pursuit ұшқыштары 5000-нан астам истребительді Грейт-Фоллзға жеткізді, ол нацистік күштермен күрескен кеңестік одақтастарға Ленд-Лизинг бағдарламасы арқылы ұшақтармен жабдықтау тізбегінің бір бөлігі болды. Сағат 14:00-ден кейін Лиге Грейт-Фоллзға қонуға рұқсат берілді, сол кезде әуежайға көптеген P-63 ұшақтары бірдей жақындады. Басқарушы мұнарада шатасу туды, нәтижесінде Лидің ұшағы мен тағы бір P-63 ұшағы соқтығысты. Ұшақтар отқа жалынды, Лиді өртенген ұшақ қирандыларынан, ұшқыштық курткасы әлі де тұтанған күйі шығарды. Зират басшылығы азиялықтардың "ақтардың" бөлігіне жерленуіне рұқсат бермейтін зират саясатын келтіре отырып, отбасына Хазел мен Викторды таңдалған жерге жерлеуге рұқсат бермеді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында 38 WASP ұшқышы қызмет барысында қаза тапты, ал Ли осы бағдарлама кезінде соңғы болып қайтыс болды. 2010 жылы ол және барлық басқа WASP ұшқыштары, тірі болса да, қайтыс болса да, соғыста қаза тапса да, Конгресс Алтын медалімен марапатталды. 2004 жылы Хейзел Инг Ли Орегон штатының Ұшқыштар құрмет залына енгізілді, ол авиацияға тарихи үлес қосқан Орегон тумаларының қауымдастығы.