Кіріспе

Американдық авиатор және кәсіпкер (1906–1980)

Жаклин Кокран (11 мамыр 1906 – 9 тамыз 1980) – американдық ұшқыш және басқарушы. Ол әйелдер авиациясының пионері болды және өз буынындағы ең белгілі жарыс ұшқыштарының бірі еді. Ол көптеген рекордтарды орнатты және 18 мамыр 1953 жылы дыбыс жылдамдығын алғаш бұзған әйел болды. Кокран (Нэнси Лавпен бірге) 1943–1944 жылдары Әйелдер Әуе Күштері Қызметінің ұшқыштары (WASP) соғыс уақытындағы басшысы болды, бұл ұйымда 1000-ге жуық азаматтық американдық әйелдер жауынгерлік рөлсіз, зауыттардан портовый қалаларға ұшақтарды жеткізіп жүрді. Кейін Кокран «Меркурий 13» әйелдер астронавттар бағдарламасын қолдады.

Ерте өмір

Жаклин Кокран, туған Бесси Ли Питтман, Пенсаколада (кейбір дереккөздер оның Флорида штатының Панхандле аймасындағы ДеФуниак Спрингс қаласында туғанын көрсетеді), Мэри (Грант) мен Айра Питтманның бес баласының ең кішісі болды. Айра Питтман – шебер ұста болған және аралықта жұмыс істейтін тісті ара фабрикаларын құруға жиі көшіп отырған. Оның отбасы бай болмаса да, Кокранның Флоридадағы шағын қаладағы балалық шағы сол дәуірдегі басқа отбасылардың балалық шағына ұқсас болды. Кейбір мәлімдемелерге қарамастан, үстелде әрдайым тамақ болды және ол жиі айтқандай, ол асырап алынбаған. Шамамен 1920 жылы (оның жасы 13 немесе 14-те болғанда) ол Роберт Кокранға үйленді және 1925 жылы 5 жасында қайтыс болған Роберт есімді ұлын дүниеге әкелді. Неке аяқталғаннан кейін ол Кокран есімін сақтап, Жаки немесе Джеки есімдерін қолдана бастады. Содан кейін Кокран шаштараз болып, Пенсаколада жұмысқа орналасып, ақырында Нью-Йорк қаласына көшіп келді. Мұнда ол өзінің тартымды сыртқы келбеті мен белсенді мінезінің арқасында Saks Fifth Avenue-дегі беделді салонда жұмысқа орналасты. Кокран отбасы мен өзінің өткенінен бас тартса да, олармен байланыста болып, жылдар бойы оларды қамтамасыз етіп келді. Оның отбасының бір бөлігі ол қайта үйленгеннен кейін Калифорниядағы ранчосына көшіп келді. Оларға әрдайым өздерін асырап алған отбасы деп айтуға нұсқау берілді. Кокран өмірінің басындағы оқиғаларын жұртшылықтан жасыруды қалаған көрінеді және ол өлгеннен кейін ғана мұндайда жетті. Кейін Кокран Atlas Corp-тің негізін қалаушы және Голливудтағы RKO компаниясының бас директоры Флойд Боствик Одлуммен танысты. Ол одан 14 жас үлкен болды және әлемдегі ең бай 10 адамның бірі саналды. Одлум Кокранға ғашық болып, оған косметика бизнесін құруға көмектесуді ұсынды. Бір досы ұшақпен бірге сапар ұсынғаннан кейін, Кокран 1930 жылдардың басында Лонг-Айлендтегі Рузвельт әуежайында ұшу сабақтарын ала бастады және үш аптада ұшақ жүргізуді үйренді. Одан кейін ол жеке ұшуға шығып, екі жыл ішінде коммерциялық ұшқыш куәлігін алды. 1936 жылы ол ажырасқаннан кейін үйленген Одлум – оның бизнесі үшін жарнаманың маңызды екенін түсінген білгір қаржыгер және тәжірибелі маркетолог болды. Өзінің косметикалық өнімдерін "Wings to Beauty" деп атап, ол өзінің ұшағымен елді аралап өнімдерін насихаттады. Бірнеше жыл өткен соң Одлум Голливудтағы байланыстарын пайдаланып, Мэрилин Монроны Кокранның ерінген қаламшаларының желісін жарнамалауға шақырды.

Әуе қатынасына салымдар

Достары "Джеки" деп білген және Кокран тегін сақтап, ол 1934 жылы Макробертсон әуе жарысына қатысқан үш әйелдің бірі болды. 1938 жылға қарай, ол АҚШ-тың ең жақсы әйел пилоты деп есептелді. Ол Бендиксті жеңіп, континенттер аралық жылдамдық рекордын және биіктік рекордарын жаңартқан.

Тоқсан тоғыз

Кокран Амелия Ерхарттың досы еді. Ол "Тоқсан тоғыздың" негізін қалаушы мүшесі болмаса да, олардың ең ықпалды мүшелерінің бірі болды. 1941-1943 жылдары "Тоқсан тоғыздың" президенті қызметін атқарды және әйелдер-ұшқыштардың жаңадан құрылған Азаматтық әуе патруліне де, WASP-қа да қатысуына қолдау көрсетуде маңызды рөл атқарды. Ол "Тоқсан тоғыз" жаңалықтарында ай сайын жариялайтын мақалаларында мүшелерін Азаматтық әуе патруліне немесе WASP-қа қосылып, соғысқа көмектесу үшін бар күштерін салуға шақырды.

Әуе көлігі көмекші

Америка Құрама Штаттары Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысудан бұрын Кокран "Британия үшін қанаттар" атты ұйымға мүше болды. Бұл ұйым американдық жасалған ұшақтарды Ұлыбританияға жеткізіп, Атлант мұхитын әйелдер арасынан алғашқы болып бомбалаушы ұшақ (Lockheed Hudson V) ұшырып өткен адамға айналды. Ұлыбританияда ол өз қызметін Корольдік әуе күштеріне ұсынды. Бірнеше ай бойы ол британдық әуе көлігінің қосымша құрылымы (ATA) үшін жұмыс істеді, АҚШ-тағы білікті әйел ұшқыштарды іздеп, оларды Англияға алып барды, онда олар ATA-ға қосылды. Ұшқыштардың жетіспеушілігіне қарамастан, Армия әуе күштерінің қолбасшысы генерал-лейтенант Генри Х. "Хап" Арнольд әйел ұшқыштар оның штаттық мәселелерін шеше алатынына көндіруі керек болды. Ол әйелдердің Англиядағы ATA-да сәтті қолданылып жатқанын білгендіктен, Арнольд Кокранға білікті әйел ұшқыштар тобын алып, британдықтардың жұмысын қалай жүргізіп жатқанын көруді ұсынды. Ол әйелдердің Әуе күштері үшін ұшуына қатысты шешімді ол оралғанша қабылдамайтынына уәде берді. Арнольд Кокраннан ATA-ны зерттеу үшін Ұлыбританияға баруын сұрағанда, Кокран бұрын Олдс үшін жасаған зерттеулерінде анықталған ең білікті 76 әйел ұшқышты ATA үшін ұшып келуге шақырды. Бұл әйелдер үшін талаптар жоғары болды: кемінде 300 сағат ұшу тәжірибесі, бірақ көптеген әйел ұшқыштардың 1000 сағаттан астам тәжірибесі болды. Канадаға келгендердің ішіндегілердің де іріктеуден өтпеу көрсеткіші жоғары екенін білді. Барлығы 25 әйел сынақтан сәтті өтті және екі айдан кейін, 1942 жылдың наурыз айында Кокранмен бірге ATA-ға қосылу үшін Ұлыбританияға барды. Кокран Англияда болған кезде, 1942 жылдың қыркүйегінде генерал Арнольд Нэнси Харкнесс Лавтың басшылығымен Әйелдердің қосымша паромдық эскадрильясын (WAFS) құруға рұқсат берді. WAFS Вилмингтондағы Нью-Касл әуе базасында, Делавэр штатында әскери ұшақтарды жеткізіп беру мақсатымен әйел ұшқыштар тобымен құрылды. WAFS туралы естіген Кокран дереу Англиядан оралды. Кокранның ATA-мен Ұлыбританиядағы тәжірибесі оған әйел ұшқыштарды тек пароммен жүзуден гөрі көп нәрсеге даярлауға болатынына сендірді. Ол Арнольдқа әйел ұшқыштарға ұшу мүмкіндіктерін кеңейту үшін ықпал еткенде, ол Кокран басқаратын Әйелдердің ұшу оқу бөлімін (WFTD) құруға келісім берді. 1943 жылдың тамызында WAFS және WFTD бірігіп, Кокран директорлыққа, ал Нэнси Лав паромдық бөлімнің басшысы ретінде Әйелдер әуе күштерінің қызметкер ұшқыштарын (WASP) құрды. WASP директоры ретінде Кокран 1943 жылдың тамызынан 1944 жылдың желтоқсанына дейін Техастың Свитвотер қаласындағы бұрынғы Авенджерлер алаңында жүздеген әйел ұшқыштардың оқуын қадағалады.

"Құрмет көрсетуі үшін" медалімен марапатталды

Соғыс кезіндегі қызметі үшін ол 1945 жылы Ерекше қызмет медалімен (DSM) марапатталды. Оның DSM медалімен марапатталуы Соғыс департаментінің 1945 жылғы 1 наурыздағы баспасөз хабарламасында жарияланды, онда Кокран DSM-ды алған алғашқы бейбіт тұрғын әйел екені айтылды, сол кезде бұл АҚШ үкіметі тартқан ең жоғары бейбіт уақыттағы награда болды. (Бірақ шындығында, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қызмет еткен бірнеше бейбіт әйелдер де DSM медалін алған. Олардың ішінде Ұлттық қорғаныс кеңесінен Ханна Дж. Паттерсон және Анна Говард Шоу, Құтқару армиясынан Эванджелин Бут, сондай-ақ Мэри Вейл Андресс және Американдық Қызыл Кресттен Джейн А. Делано бар.)

Соғыстан кейінгі

Соғыс аяқталғаннан кейін Кокранды бір журнал соғыстан кейінгі жаһандық оқиғалар туралы хабарлау үшін шақырды. Осы қызметінде ол Филиппиндегі жапон генералы Томоюки Ямашитаның капитуляциясына куә болды, содан кейін соғыстан кейін Жапонияға кірген және Германиядағы Нюрнберг процесіне қатысқан алғашқы жапон емес әйел атанды. 1948 жылдың 9 қыркүйегінде Кокран АҚШ Әуе күштерінің қорына лейтенант-полковник болып қабылданды. 1969 жылы полковник шеніне көтеріліп, 1970 жылы зейнетке шықты. Ол АҚШ Әуе күштеріндегі алғашқы әйел-ұшқыш болған болуы мүмкін. Әуе күштерінің қорындағы қызметі барысында ол 1947 жылдан 1964 жылға дейін түрлі жетістіктері үшін үш рет Ұшқыштардың Еңбегі үшін орденімен марапатталды.

Ұшу рекорды

Соғыстан кейін Кокран жаңа реактивтік ұшақтарды ұшыра бастады және көптеген рекордтарды орнатты. Ол "дыбыс жылдамдығын жеңген" алғашқы әйел ұшқыш атанды. 1952 жылы 47 жастағы Кокран әйелдер арасындағы жылдамдық бойынша әлемдік рекордты сынға алуға бекінді, ол кезде бұл рекорд Жакелин Ауриольге тиесілі еді. Ол АҚШ Әуе күштерінен F-86 ұшағын алуға тырысты, бірақ рұқсат алмады. Содан кейін оны Канада Корольдік Әуе күштерінің (RCAF) әуе вице-маршалымен таныстырды, ол Канада Қорғаныс министрінің келісімімен оған жалғыз Canadair Sabre 3 (нөмірі 19200) ұшағын қарызға беруге көмектесті. Canadair Калифорнияға 16 адамнан тұратын қолдау тобын жіберді. 1953 жылдың 18 мамырында Кокран 100 шақырымдық қашықтықты сағатына 1050,15 км жылдамдықпен (652,5 миль/сағ) ұшып, жаңа рекорд орнатты. Ал 3 маусымда ол 15 шақырымдық жабық трассада сағатына 1078 км жылдамдықпен тағы бір рекорд жасады. 1953 жылдың 18 мамырында Калифорниядағы Роджерс Драй-Лейк аэродромында, өмір бойы достық қарым-қатынаста болған майор Чак Йегердің ынталандыруымен, Кокран "Sabre 3" ұшағымен орташа жылдамдығы 652,337 миль/сағ болатын ұшу жасады. Осы ұшу кезінде "Sabre" дыбыс жылдамдығын жеңіп, Кокран дыбыс кедергісін бұзған әлемдегі алғашқы әйел болды. Ол көптеген рекордтарды орнатқан, соның ішінде 1961 жылдың тамызынан қазанына дейін Northrop Corporation компаниясының кеңесшісі ретінде Northrop T-38A 30 NO Talon реактивтік оқу ұшағымен (сериялық нөмірі 60-0551) жылдамдық, қашықтық және биіктік бойынша бірқатар рекордтар жасады. Рекордтар сериясының соңғы күні ол екі Халықаралық Ауа спорты федерациясының (FAI) әлемдік рекордын жасады, T-38 ұшағын көлденең ұшу кезінде 55 252,625 фут (16 841 метр) биіктікке көтеріп, ең жоғары биіктікке 56 072,835 фут (17 091 метр) жетті. Кокран сонымен қатар әуе кемесіне қонатын және ұшып кететін алғашқы әйел, 1941 жылы Солтүстік Атлантиканы бомбалаушы ұшақпен басып өткен алғашқы әйел, кейіннен трансатлантикалық рейсте реактивтік ұшақпен ұшқан алғашқы әйел, құралдық қонуды жасаған алғашқы әйел, Халықаралық Ауа спорты федерациясының президенті (1958–1961), Атлантиканы бекітілген қанаттары бар реактивтік ұшақпен ұшқан алғашқы әйел, оттегі маскасымен 20 000 футтан (6096 метр) жоғары ұшқан алғашқы әйел және Бендикс Трансконтинентальдық жарысына қатысқан алғашқы әйел атанды. Ол әлі күнге дейін барлық тірі немесе қайтыс болған, ер немесе әйел ұшқыштардың арасында ең көп қашықтық және жылдамдық рекордтарын сақтап тұр. Әуе тасымалының барлық түрлеріне деген қызығушылығынан туындаған Кокран 1960 жылдардың басында Огайо штатының Акрон қаласында Goodyear Blimp капитаны Р.В. Крозиермен бірге Goodyear Blimp дирижаблін ұштырды.

Жидес 13

1960 жылдары Кокран әйелдердің ғарышкер болу қабілетін сынауға бағытталған алғашқы әрекет болған «Меркурий-13» бағдарламасын демеушілік етті. Он үш әйел ұшқыш «Меркурий» бағдарламасының еркек ғарышкерлерімен бірдей алдын ала сынақтардан өтті, бірақ бағдарлама тоқтатылды. Бұл жоба НАСА-ның бастамасы болған жоқ, алайда оны НАСА-ның Өмір ғылымдары комитетінің екі мүшесі басқарды, олардың бірі – Уильям Рэндольф Лавлейс II, Кокран мен оның күйеуінің жақын досы еді. Кокран бастапқыда бағдарламаны қолдағанмен, кейін сынақтың келесі кезеңдерін кешіктіруге жауапты болды. Ол әскери-теңіз күштері мен НАСА өкілдеріне бағдарламаның дұрыс жүзеге асырылуы және НАСА мақсаттарына сәйкестігі туралы алаңдаушылық білдірген хаттары бағдарламаның тоқтатылуына ықпал еткен болуы мүмкін. Кокранның бағдарламаға қарсы бұрылуының себебі, енді ол ең танымал әйел ұшқыш болмай қалуынан қаушады деген пікір бар. 1962 жылдың 17 және 18 шілдесінде Конгресс депутаты Виктор Анфузо (Демократ, Нью-Йорк штаты) Ғылым және астронавтика жөніндегі Палата комитетінің арнайы кіші комитетінде әйелдерді ғарышкерлер қатарына қабылдамаудың кемсітушілік екенін анықтау үшін қоғамдық тыңдау өткізді. Онда Джон Гленн мен Скотт Карпентер әйелдерді ғарышкерлерге қабылдауға қарсылық білдірді. Кокран өзі де әйелдерді ғарыш бағдарламасына тартуға қарсы болды, уақыттың қымбат екенін және кеңестік одақты ғарыш жарысында жеңудің жалғыз жолы жоспарланғандай алға жылжу екенін айтты. (Сынақтан өткен әйелдердің ешқайсысы әскери реактивтік ұшқыш емес еді, сондай-ақ олардың инженерлік білімі де жоқ еді, бұл болашақ ғарышкерлерге қойылатын екі негізгі талап еді. Сол кезде әйелдерге әскери реактивтік ұшқыш болуға рұқсат берілмеген. Дегенмен, олардың барлығы еркек ғарышкерлерге қарағанда ұшу тәжірибесімен көбірек дамыған еді.) «НАСА барлық ғарышкерлердің әскери реактивтік ұшқыштарды сынау бағдарламасын аяқтаған және инженерлік білімі болуын талап етті. 1962 жылы ешбір әйел бұл талаптарға сай келмеді». Осылайша «Меркурий-13» бағдарламасы аяқталды. Алайда, «Меркурий-7» құрамына кірген Джон Гленн мен Скотт Карпентер де таңдалған кезде инженерлік білімі болған жоқ. Екеуі де НАСА үшін ұшқаннан кейін диплом алды. Маңыздысы, бұл тыңдаулар 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның жыныстық дискриминацияны заңсыз деп жариялағаннан екі жыл бұрын гендерлік дискриминация мүмкіндігін зерттеді.

Мұра

[[Сурет: Жаклин Кокран ұшағының қанатында тұр. Жаклин Кокран F-86 ұшағының қанатында Чак Йегермен және Канаданың бас сынақ ұшқышы Билл Лонгхерстпен сөйлесіп тұр.]]

1-ші Құрметті Ұшушы Крест марапаты

Америка Құрама Штаттарының Президенті, 1926 жылғы 2 шілдедегі Конгресс актісімен бекітілген құқықтарымен, полковник Жаклин Кокранды, АҚШ Әуе күштерін, 1947 жылдан 1951 жылға дейін әуе сапарындағы ерекше еңбегі үшін Ұшқыштардың еңбегі үшін марапаттаумен қуанышпен ұсынады. Осы кезеңде полковник Кокран F-51 ұшағымен ұшты, оның ішінде ол алты әлемдік жылдамдық рекордын орнатты. Калифорния штатындағы Кочелла аңғарында, 100 шақырымдық жабық трассамен ұшып, полковник Кокран сағатына 469,549 миль жылдамдықпен жаңа жылдамдық рекордын орнатты. Термал, Индио және Палм-Спрингс қалаларынан жасаған басқа ұшуларында полковник Кокран 3, 15, 500, 1000 және 2000 шақырымдық қашықтықтар бойынша әлемдік жылдамдық рекордтарын орнатты. Полковник Кокранның кәсіби біліктілігі, ұшқыштық шеберлігі және қызмет адалдығы оның өзіне және АҚШ Әуе күштеріне зор құрмет әкеледі.

2-ші Құрметті Ұшушы Крест марапаты

Америка Құрама Штаттарының Президенті, 1926 жылдың 2 шілдесіндегі Конгресс актісімен бекітілген құқықтары негізінде, 1962 жылдың сәуір айындағы әуе сапарындағы ерекше еңбегі үшін, АҚШ Әскери-әуе күштерінің полковнигі Жаклин Кокранға, Ерекше Ұшқыш крестің екінші сыйлығының орнына, қола жапырақтармен марапаттауға құрметтілік білдіреді. Осы кезеңде полковник Кокран Нью-Орлеан (Луизиана штаты) қаласынан Германияның Бонн қаласына жасаған рейсінде бірнеше әлемдік рекордты орнатты. Lockheed Jet Star C 140 ұшағымен ұшқан полковник Кокран 69 қалааралық, астаналар аралық және тік сызық бойынша қашықтық рекордтарын және бағыттарын жаңартты, сондай-ақ Атлант мұхиты арқылы реактивті ұшақты ұшқан әлемдегі алғашқы әйел атанды. Рекордтар жылдамдық және қашықтық бойынша салынды. Полковник Кокранның кәсіби шеберлігі, ұшқыш дағдысы және қызмет адалдығы оның өзіне және АҚШ Әскери-әуе күштеріне зор құрмет әкеледі.

3-ші Құрметті ұшу кресті

Америка Құрама Штаттарының Президенті, 1926 жылғы 2 шілдедегі Конгресс актісімен бекітілген құқықтарына сәйкес, 1964 жылғы мамыр және маусым айларындағы әуе сапарындағы ерекше еңбегі үшін АҚШ Әуе күштерінің полковнигі Жаклин Кокранға Ерекше ұшу кресінің үшінші наградасының орнына екінші қола жапырақтар жиынтығын табыс етуге құрметпен келеді. Осы кезеңде полковник Кокран F 104C Starfighter ұшағымен үш әлемдік жылдамдық рекордын жаңартты. Дәл шеңбер бойымен ұшып, полковник Кокран 25 шақырымдық қашықтықты сағатына 1429,297 миль жылдамдықпен, дыбыс жылдамдығынан екі есе жоғары көрсеткішпен бағындырды. Ол 100 шақырымдық қашықтықты сағатына 1302 миль жылдамдықпен ұшып, рекордты жаңартты. Полковник Кокран 500 шақырымдық қашықтықты сағатына 1135 миль жылдамдықпен жүріп, үшінші әлемдік жылдамдық рекордын орнатты. Полковник Кокранның кәсіби шеберлігі, ұшу дағдысы және қызметке деген адалдығы оның өзіне және АҚШ Әуе күштеріне зор құрмет әкеледі.