Кіріспе

Қытай Халық Республикасының тарихы 1949 жылдың 1 қазанынан бері Қытайдың материктік бөлігінің тарихын қамтиды. Осы күні ҚКП төрағасы Мао Цзэдун Тяньаньмэнь алаңынан Қытай Халық Республикасын (ҚХР) жариялады, бұл Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) Қытай Азамат соғысында (1949) дерлік толық жеңіске жеткенінен кейін болды. ҚХР – Қытайды басқарған ең соңғы саяси құрылым, оған дейін Қытай Республикасы (ҚР; 1912–1949 жж.) және мыңдаған жылдар бойы монархиялық династиялар болған. Басты басшылар: Мао Цзэдун (1949–1976); Хуа Гуофен (1976–1978); Дэн Сяопин (1978–1989); Цзян Цзэминь (1989–2002); Ху Цзиньтао (2002–2012); және Си Цзиньпин (2012 жылдан қазірге дейін). Халық Республикасының тамыры 1931 жылы Цзянси провинциясындағы Рюйцзиньде (Жуйцин) жарияланған Қытай Кеңес Республикасына дейін жетеді. Бұл мемлекет 1937 жылы таратылды. Мао билігі тұсында Қытай дәстүрлі шаруалар қоғамынан социалистік трансформацияны бастан кешірді, жоспарлы экономика негізінде ауыр индустрияға басымдық берді. «Ұлы секіру» және «Мәдени революция» сияқты науқандар бүкіл елде ауыр зардаптарға әкелді. 1978 жылдың соңынан бастап Дэн Сяопин бастаған экономикалық реформалар Қытайды әлемдегі екінші ірі және ең қарқынды дамып келе жатқан экономикаға айналдырды, ол жоғары өнімділіктегі зауыттарымен және жоғары технологияның кейбір салаларындағы көшбасшылығымен ерекшеленеді. Әлемдік аренада, 1950 жылдары КСРО-дан қолдау алғаннан кейін, Қытай 1989 жылғы мамырда Михаил Горбачев Қытайға келгенге дейін КСРО-ның жанкешті қарсыласына айналды. XXI ғасырда жаңа байлық пен технология Азиядағы Үндістан, Жапония және АҚШ-пен үстемдік үшін бәсекеге алып келді, ал 2017 жылдан бастап АҚШ-пен сауда соғысы күшейді.

Социалистік трансформация

Қытай Азамат соғысынан кейін Мао Цзэдунның коммунистік күштері Тайваньға қашып кеткен генерал-систем Чан Кайшидің Гоминьдан күштерінен жеңіске жеткеннен кейін, Мао Цзэдун 1949 жылғы 1 қазанда Қытай Халық Республикасының (ҚХР) құрылуын жариялады. Мао теориялық тұрғыдан командалық экономика мен таптық күреске ерекше мән берді. 1953 жылы Корея соғысы аяқталғаннан кейін Мао Цзэдун бұрынғы жер иелері мен саудагерлерді қуғынға салу науқанын бастады, сонымен бірге индустрияландыру бағдарламасын іске қосты. Маоның бірінші мақсаты – жер иелену жүйесін толығымен қайта құру және кең ауқымды жер реформаларын жүргізу болды, оның ішінде ең ықпалды жер иелерінің өлім жазасына кесуі де қарастырылды. Қытайдың ескі, егістік жерге иелік ететін помещиктер мен жалға берілетін шаруалардың жүйесі кедей және жерсіз шаруалардың пайдасына бөлу жүйесімен ауыстырылды, бұл экономикалық теңсіздікті айтарлықтай азайтты. Қытай жер реформасында миллионнан астам помещик өлім жазасына кесілді. Елдің толығымен реформаланған солтүстігіндегі Жанжуанкуньде көптеген «помещиктер» мен «бай шаруалар» барлық жерлерін жоғалтып, көбінесе өмірлерінен айырылды немесе қашып кетті. Бұл науқан нәтижесінде жүздеген миллион шаруа алғаш рет жер учаскесін алды. Соның салдарынан, ауыл халқының 90% құраған «орта шаруалар» жердің 91% иесі болды. Есірткі саудасы мен опиум қолдануы көбінесе тоқтатылды. Шетелдік инвестициялар тартылып алынды, шетелдіктер елден қуылды. Сонымен қатар, бүкіл елде саяси қозғалыстар мен таптық күрес күш алды. 1957–1958 жылдардағы «Оңшылдарға қарсы науқан» Қытайдағы демократияға елеулі нұқсан келтірді, оның барысында кем дегенде 550 000 адам қуғын-сүргінге ұшырады, олардың көпшілігі зиялылар мен саяси диссиденттер болды. Бұл науқаннан кейін Қытай Қытай Коммунистік партиясының де-факто бір партиялық мемлекетіне айналды. 1950 жылдардағы басқа да маңызды саяси қозғалыстарға қарсы революционерлерді басу, «Үш қарсы» және «Бес қарсы» науқандары, сондай-ақ Суфан қозғалысы кірді, олардың әрқайсысы ел бойынша көптеген өлімге әкеп соқты.

Ұлы алға басу және оның салдары

Мао Цзэдун социализмнің барлық басқа идеологияларға жеңіс әкелетініне сенді. Осыған байланысты, Кеңес үлгісіндегі орталықтандырылған экономикаға негізделген Бірінші бесжылдық жоспардан кейін Мао 1958 жылы Ұлы серпіліс жобасын қолға алды, ауылдық жерлерде беспрецеденттік коллективизация процесін бастады (Халық коммунасы). Мао темір өндірісін арттыру үшін қауымдық түрде ұйымдастырылған темір балқыту пештерін пайдалануға шақырды, бұл жұмысшыларды ауыл шаруашылығы еңбегінен алып, көптеген егістер жиналмай шіріп қалды. Мао сапалы болатты тек зауытта ғана өндіруге болатынын көрсеткен болат зауытына барғаннан кейін де осы пештерді қолдауды жалғастыруға шешім қабылдады. Ол бағдарламаны тоқтату шаруалардың саяси жұмылдырылуына деген ынтасын төмендетеді деп ойлады. Қытайдағы маоизмнің іске асырылуы адамзат тарихындағы ең қорқынышты ашаршылыққа әкелуі мүмкін, нәтижесінде аштық пен эпидемиядан 15–55 миллион адам қаза тапты. 1961 жылдың соңына қарай, нашар тамақтану салдарынан туу көрсеткіші жартысына жуық төмендеді. 1958 жылы Сюньхуа көтерілісі болды, ал 1959 жылы Тибетте ірі көтеріліс орын алды, нәтижесінде ондаған мың тибеттік қаза тапты, ал Далай-лама кейіннен эмиграцияға кетті. Маоның серпілістегі сәтсіздігі оның үкіметтегі билігін әлсіретті, оның әкімшілік міндеттері президент Лю Шаоци және Дэн Сяопинге жүктелді, әсіресе 1962 жылдың басында өткен Жеті мың кадрлар конференциясынан кейін. Мао Цзэдун мен Лю Шаоци арасындағы, Дэн Сяопинге де қатысқан күрес 1962 жылдан кейін басталды. Соның салдарынан Мао 1963-1965 жылдары Социалистік тәрбиелеу қозғалысын іске қосты. Көбірек табысқа жеткені – 1958 жылы Мәскеудің көмегімен басталган «Екі бомба, бір спутник» бағдарламасы. Онда Қытайға шетелден оралған жетекші ғалымдар, соның ішінде Цянь Сюэсэн, Дэн Цзясянь және Цянь Санцян жұмыс істеді. Қытайдың алғашқы атом бомбасы, ядролық зымыран, сутек бомбасы және жасанды спутнигі 1970 жылға дейін сәтті әзірленді. Алайда, бұл бағдарламаға Ұлы серпіліс және Мәдени революция қатты әсер етті.

Үшінші майдан

Ұлы серпіліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Қытай басшылығы индустрияландыру қарқынын баяулатты. Ол Қытайдың жағалау аймақтарына көбірек инвестиция жасап, тұтыну тауарларын өндіруге көшті. Үшінші майдан физикалық және адам капиталын ел бойынша таратып, аймақтық теңсіздіктерді азайтты және кейінгі нарық дамуы үшін жағдай жасады. Ел көлемінде қырғындар орын алып, жаппай жекепаралық оқиғалар да болды; Қызыл гвардияшылар көшелерде үрей тудырды, көптеген қарапайым азаматтар контрреволюционерлер деп танылды; білім беру және қоғамдық көлік жүйесі дерлік тоқтап қалды; күнделікті өмірде ұрандарды айқайлау және Мао цитаталарын жатқа білу қалыптасты; Лю Шаочи және Дэн Сяопин сияқты көптеген көрнекті саяси лидерлер тазаланды және «капиталистік жолға түскендер» деп жарияланды. Бұл науқан Мао Цзэдунның 1976 жылы қайтыс болуымен және «Төрттік топтың» тұтқындалуымен ғана толық аяқталды. Қытайдың екінші Конституциясы, «1975 жылғы Конституция» деп белгілі, 1975 жылы Мәдени революция кезінде қабылданды. Алайда, Мао қайтыс болған кезде Қытайдың біртүтастығы мен егемендігі ғасыр ішінде алғаш рет қамтамасыз етілді, инфрақұрылым, өнеркәсіп, денсаулық сақтау және білім беру дамыды (1949 жылы халықтың тек 20 пайызы оқи білген, ал отыз жылдан кейін бұл көрсеткіш 65,5 пайызға жетті), бұл орташа қытайдың өмір сүру деңгейін көтерді. Сонымен қатар, Ұлы серпіліс сияқты науқандар – «Жаңа демократия» концепциясының мысалы – және Мәдени революция Қытайдың дамуын жеделдету және оның мәдениетін «тазарту» үшін қажет болды деген пікір де бар: осы екі науқанның салдары экономикалық және адамдық тұрғыдан апатты болғанымен, олар кейінгі экономикалық прогресс үшін негіз болатын «таза бет» қалдырды.

Сыртқы қатынастар

Негізгі сыртқы саясат – американдық тараптың күшті қарсылығына қарамастан дипломатиялық мойындауға қол жеткізу болды. 1955 жылғы Бандунг конференциясы, онда премьер-министр Чжоу Энлай қытайлық делегацияны басқарды, Қытайдың сыртқы қатынастары үшін маңызды этап болды. Қытай көптеген жаңадан тәуелсіздік алған және алда тәуелсіздік алуға дайын тұрған елдермен сыртқы қатынастарын дамытты.

Үндістан

1950 жылы Үндістан Қытай Халық Республикасын мойындаған және ресми дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан алғашқы елдердің бірі болды. Дегенмен, Үндістанның КСРО-мен тығыз байланысы болды және 1962 жылы бір айға созылған Қытай-Үнді соғысы, сондай-ақ 1967 жылы тағы да бір айға созылған Екінші Қытай-Үнді соғысы олардың шалқары шекарасында басталды. Осыдан кейін шекаралық шиеленіс уақыты-уақытымен қайта жанданды.

Кеңес Одағы

Пекин Совет Одағының ғарыш жарысындағы жетістігіне – алғашқы «Спутниктерге» – өте қуанды, бұл халықаралық коммунистік қозғалыстың жоғары технологияда американдықтармен тең деңгейге жеткенін көрсетті. Мао бұл қазір кеңестіктердің әскери артықшылығы бар екенін және «суық соғысты» күшейту керек деп есептеді; Хрущев американдықтардың ғарыш кеңістігін әскери мақсаттарда пайдалануда алда екенін білді. Шиеленістер күшейіп, 1950 жылғы одақ мәнсіз болды, социалистік лагерьтің біртүтастығы бұзылды және әлемдік күштер тепе-теңдігіне әсер етті. Бұл жарылыс Никита Хрущевтің десталиндану бағдарламасымен басталды. Сталинге табынушы Мао бұған ашуланды. Мәскеу мен Пекин әлемдік бәсекелестерге айналып, коммунистік партияларды бүкіл әлемде жақты таңдауға мәжбүр етті; көптеген партиялар бөлініп, кеңесшіл коммунистер Қытай коммунистерімен әлемнің көп бөлігіндегі солшыл күштерді бақылау үшін күресті. Ішкі саясатта, Қытай-Совет жарылысы Маоды Қытайды Мәдени революцияға итермеледі, кеңестік ойлаудың іздерін жоюға тырысты. Мао ядролық соғыс адамзатты жойламайды, оның орнына империализмнің күлінен жаңа коммунистік әлем туады деп мәлімдеді. Бұл көзқарас ядролық соғыстың қатты салдары туралы шындық көзқарасы бар Мәскеуді алаңдатты. Екі елдің арасындағы негізгі үш мәселе: Тайвань, Үндістан және Қытайдың «Ұлы секірісі» болды. Мәскеу Тайвань Қытайға толыққанды тиесілі деген Пекиннің ұстанымын қолдады, бірақ Американың араласуына әкелетін кез келген басқыншылық немесе қауіп туралы ескертуді талап етті. Пекин бұл талапты қабылдамады, ал 1958 жылдың тамызында Қытайдың Кэмой аралын бомбалауы жағдайды шиеленістірді. Мәскеу Үндістанды ресейлік қару-жарақтың ірі сатып алушысы және стратегиялық маңызды одақтас ретінде дамытты. Алайда Қытай Үндістанның солтүстік шекарасына, әсіресе Тибетке қауіп төндірді. Ол шекарадағы даулы аймақтарға жететін маңызды әскери жолдарды салып жатты. Ресейлер Үндістанды жақтады, ал Пекин мұны сатқындық деп қарады. Басты идеологиялық мәселе – Қытайдың кеңестік экономикалық даму моделін қабылдамауы болды, бұл «Ұлы секіріс» арқылы көрінді. Мәскеу қатты наразы болды, өйткені Қытайға жоғары технологияны, соның ішінде ядролық технологияны жеткізуге көп қаржы жұмсаған еді. Мәскеу қажетті техникалық, экономикалық және әскери көмегін кері қайтарып алды. Хрущев коммунистік және халықаралық аудитория алдында Қытайды және Мао Цзэдунды сынай бастады, оларды өрескел және ұстамсыз сөздермен қорлады. Пекин өзінің ресми үгіт-насихат арнасы арқылы Мәскеудің Ленин мұрасына талап етуіне қарсы шықты. Пекин өзінің ұлы лениндік дәстүрдің нағыз мұрагері екенін мәлімдеді. Коммунистік партиялардың маңызды жиынында Хрущев Маоға жеке шабуыл жасап, оны ультрасолшыл, солшыл ревизионист деп атады және оның қауіпті эгоизмі үшін Сталинмен салыстырды. Конфликт бақылаудан шығып, әлемдегі 81 коммунистік партияда күшейді. Соңғы жарылыс 1963 жылдың шілдесінде болды, Қытайдың батысындағы Синьцзяннан 50 мың адам қуғын-сүргіннен қашып, Кеңес аумағына келді. Қытай 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысында Ресейдің әрекетсіздігін авантюризм деп сынады, ал соңында капитуляциялық әрекет деп атады. Мәскеу енді АҚШ пен Ұлыбританиямен достық қарым-қатынас пен сынақтарға тыйым салу туралы келісімдерге басымдық берді. Пекин енді Кеңес Одағын, оны «әлеуметтік империализм» деп қарастырып, АҚШ-тан да қауіптірек деп санады. Сонымен қатар, ҚХР мен АҚШ арасында «Пинг-Понг дипломатиясы», «Панда дипломатиясы» және 1972 жылы Никсонның Қытайға сапары сияқты жақындасулар жасалды.

Даулар

Мао дәуірінде ондаған миллион адам түрлі саяси қозғалыстар кезінде, сондай-ақ Ұлы Қытай ашаршылығында қаза болды, ал тағы ондаған миллион адам қуғын-сүргінге ұшырап, өмір бойына мүгедек қалды. Сонымен қатар, Мәдени революция заң үстемдігіне, сондай-ақ дәстүрлі қытай мәдениеті мен моральдық құндылықтарына ауыр нұқсан келтірді; ел бойынша қырғындар жасалды, тіпті жеке адамдарды жеу (каннибализм) кеңінен таралды (мысалы, Гуанси қырғыны). Мәдени революция кезінде жоғары білім тоқтатылып, ғылыми зерттеулер де қанағаттандырмайтын жағдайға түсті, себебі көптеген ғалымдар қуғынға ұшырады, өлтірілді немесе өз-өзіне қол жұмсады. Кейбір адамдар Маоның науқандарынан туған өлім-жітім мен зиян туралы статистикаға немесе мәліметтерге күмән келтіріп, жоғары өлім-жітімді табиғи апаттарға, ашаршылыққа немесе Чианг Кай-Шек билігі кезіндегі саяси хаостың басқа да салдарына байланысты деп санайды. Мао Цзэдун мен Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) социализм және социалистік революция идеологиясын әлемнің басқа аймақтарына, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияға таратып берді. Мао мен ҚКП-ның ықпалымен және қолдауымен Пол Пот пен Кхмерлер Камбоджада геноцид жасады, оның салдарынан үш жылдың ішінде 1,5-2 миллион адам қаза тапты.

Өтпелі кезең

Мао Цзэдунның қайтысынан кейін Төрттік топ, Хуа Гуофенг және, әрі қарай, Дэн Сяопин арасында билік күресі басталды. Қытайдың үшінші Конституциясы, "1978 жылғы Конституция" деп белгілі, 1978 жылы Хуаның "Екі нәрсе" саясаты аясында қабылданды. 1978 жылдың желтоқсанында Е Цзяньин және басқа да жоғары лауазымды шенеуніктердің қолдауымен Дэн Хуаны қызметтен алып, Қытай Коммунистік партиясының 11-ші Орталық Комитетінің үшінші пленумында Қытайдың басты басшысы атанды. Дэннің Ху Яобанг және Чжао Цзыян сияқты жақтастары да жоғары лауазымдарға тағайындалды.

Мәдени революцияны жоққа шығару

1977 жылдың қыркүйегінде Дэн алғаш рет «Болуан Фаньчжэн» идеясын ұсынды, бұл Мәдени революциямен байланысты радикалды маоистік саясатты таратуға бағытталған әрекет болды. Сол жылы ол Мәдени революцияның салдарынан он жылға тоқтатылған Ұлттық колледжге түсу емтиханын қайта жаңғыртты. Сонымен қатар, бірнеше жыл ішінде Дэн және оның одақтастары, соның ішінде Қытай Коммунистік партиясының сол кездегі Бас хатшысы Ху Яобанг, 3 миллионнан астам «адалсыздық, жалғандық, заңсыздық» құрбандарын ақтады. Бірақ Маоның мұрасы туралы айтқанда, Дэн «жеті бөлігі жақсы, үш бөлігі жаман» деген танымал фразаны қолданды және Маоны толығымен сынаудан жалтарды. 1979 жылдың қыркүйегінде өткен Төртінші пленумда ұсынылған маңызды құжат коммунистік үкіметтің 30 жылдық кезеңіне «алдын ала баға» берді. Пленумда партия төрағасының орынбасары Йе Цзяньин Мәдени революцияны «ұжас апат» және «1949 жылдан бері социалистік іске келтірілген ең ауыр соққы» деп мәлімдеді. 1981 жылдың маусым айында Қытай үкіметінің Мәдени революцияны айыптауы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бергі партия тарихындағы кейбір мәселелер жөніндегі резолюциясымен аяқталды. Бұл резолюция Мәдени революцияны «ішкі қасірет» деп жариялады, бірақ «Мао Цзэдун – ұлы марксист және ұлы пролетариат революционері, стратег және теоретик болды. Шындығында, ол «Мәдени революция» кезінде ауыр қателіктер жасады, бірақ оның қызметін тұтастай қарағанда, Қытай революциясына қосқан үлесі оның қателіктерінен әлдеқайда басым. Оның еңбегі басты, ал қателіктері екінші деңгейде» делінген. Бүгінде Маоға қатысты қоғамдық пікір, кем дегенде, сырттай жақсарды; Маоның суреттері мен Маомен байланысты заттар сәнге айналды, көбінесе жаңа өнімдерде және тіпті талисман ретінде қолданылады. Мәдени революциядан кейін 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында еліміздегі қоғамдық қауіпсіздік нашарлағандықтан, Дэн 1983 жылы «Қатты соққы» қылмысқа қарсы науқанын бастады, ол 1987 жылдың басына дейін жалғасты. Науқан барысында 1,7 миллионнан астам адам қамауға алынып, заңмен жазаланды.

Реформалар мен ашылу

Бірінші партиялық съездің үшінші пленумында Дэн Қытайды реформалау және ашылу (改革开放) жолына бастады. Бұл ауылды коллективтендіруден басталып, содан кейін өнеркәсіптік сектордағы мемлекеттік бақылауды орталықсыздандыруға бағытталған өнеркәсіптік реформалармен жалғасты. 1979 жылы Дэн «Төрт жаңғырудың» мақсатын атап өтті және «сяокан» немесе «жайлы өркендеген қоғам» идеясын ұсынды. Дэн ауыр өнеркәсіптің дамуына қадам тасы ретінде жеңіл өнеркәсіпке баса назар аударды. Ли Куан Юдың Сингапурды экономикалық супердержава етіп құрудағы жетістіктері Қытайдағы коммунистік басшылыққа зор әсер етті. Қытай басшылары, әсіресе Дэн Сяопиннің тұсында, оның экономикалық өсу, кәсіпкерлік және қарсылық білдірушілерді сыпайы түрде басу саясатын үлгілеу үшін үлкен күш салды. Жылдар бойы 22 мыңнан астам қытайлық шенеуніктер Сингапурға оның әдістерін зерттеу үшін жіберілді. Дэн Шэньчжэнь, Чжухай және Сяменді қоса алғанда, арнайы экономикалық аймақтар (АЭА) идеясын қолдады, бұл аймақтарда шетелдік инвестицияларға қатаң үкіметтік шектеулер мен ережелерсіз, негізінен капиталистік жүйеде жұмыс істеуге рұқсат етілді. 1979 жылдың 31 қаңтарында Шэньчжэньдегі Шеку өндірістік аймағы құрылды, бұл Қытайдағы «ашылған» алғашқы тәжірибелік аймақ болды. Юань Гэнь басшылығымен «Шэкоу моделі» дамуы біртіндеп қалыптасты, ол өзінің әйгілі «Уақыт – ақша, тиімділік – өмір» деген ұранымен көрініс тапты, содан кейін ол Қытайдың басқа бөліктеріне кеңінен тарады. 1984 жылдың қаңтар айында Дэн Сяопин Шэньчжэнь мен Чжухайға алғашқы тексеру сапарын жасап, дамудың «Шэньчжэнь жылдамдығын», сондай-ақ арнайы экономикалық аймақтардың табысын мойындады. Юань Гэньнің көмегімен Қытайдағы алғашқы акционерлік коммерциялық банк – China Merchants Bank – және Қытайдағы алғашқы акционерлік сақтандыру компаниясы – Ping An Insurance – екеуі де Шекуде құрылды. 1984 жылдың мамыр айында Қытайдың Шанхай, Гуанчжоу және Тяньцзинь сияқты он төрт жағалау қалалары «Ашық жағалау қалалары» (沿海开放城市) деп аталды. Дэн «Төрт жаңғыруда» ғылым мен технологияның маңыздылығын мойындап, «ғылым мен технология – негізгі өндірістік күш» екенін атап өтті. 1981 жылдың желтоқсан айында ол Қытайдағы алғашқы жоғары энергиялы бөлшектер коллайдері «Бейжің электронды позитронды коллайдер» құрылысын мақұлдады және жобаны қолдаған Нобель сыйлығының лауреаты Цунг Дао Лимен бірнеше кездесу өткізді. 1985 жылы Антарктидадағы алғашқы қытайлық зерттеу станциясы – Ұлы Қабырға станциясы құрылды. 1986 жылы Дэн төрт жетекші қытайлық ғалымның ұсынысын мақұлдады және «863 бағдарламасын» іске қосты; сол жылы заң бойынша тоғыз жылдық міндетті білім беру жүйесі құрылды (Тоғыз жылдық міндетті білім туралы заң). 1980 жылдары Чжэцзяндағы Циншань атом электр станциясы және Шэньчжэндегі Дая-Бэй атом электр станциясы салынған, бұл Қытайдағы алғашқы екі атом электр станциясы болды. Дэн сондай-ақ Қытайда жұмыс істеуге шетелдік азаматтарды тағайындауды мақұлдады, оның ішінде танымал қытайлық-американдық математик Шиң Шен Черн. Экономикалық реформаларды қолдаушылар экономиканың тұтыну және экспорт секторының тез дамуын, қазіргі уақытта халықтың 15% құрайтын қалалық орта таптың құрылуын, өмір сүру деңгейінің жоғарылауын (бұл жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің, тұтыну шығындарының, өмір сүру ұзақтығының, сауаттылық деңгейінің және жалпы астық өнімінің күрт өсуі арқылы көрінеді) және реформалардың сәттілігінің дәлелі ретінде орташа қытайлықтардың жеке құқықтары мен бостандықтарының әлдеқайда кең ауқымын көрсетеді. Қытайдағы және шетелдегі экономикалық реформаларды сынға алғандар реформалар байлық айырмашылығына, қоршаған ортаның ластануына, жемқорлықтың кең таралуына, тиімсіз мемлекеттік кәсіпорындардағы жұмыстан босатумен байланысты кең таралған жұмыссыздыққа әкеліп соқты, сондай-ақ жиі қолайсыз мәдени ықпалдарды енгізді деп мәлімдейді. Нәтижесінде олар Қытай мәдениеті бүлінген, кедейлер үмітсіз төменгі тапқа айналды, әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп төніп тұр деп санайды. Олардың пікірінше, түрлі саяси реформалар, мысалы, халықтық сайлауға бағытталған қадамдар әділетсіз түрде бұтақталып тасталды. Өйткені Қытайдың 1980 жылдардың басында бастаған жаңғырту және нарыққа бағытталған экономикалық реформалар жолы негізінен сынға алынбайтындай көрінеді. Қытайдың нарықтық реформаларын сынға алғандар да осы 20 жылдағы реформалардың артқа шегінуін қаламайды, керісінше, қолданыстағы реформалар салдарынан туындаған кейбір әлеуметтік мәселелерді жою үшін түзету шараларын ұсынады. Екінші жағынан, 1979 жылы қытай үкіметі өсіп келе жатқан халқының санын бақылау үшін «бір бала саясатын» енгізді. Даулы саясат балалардың кедейлігінің күрт төмендеуіне әкелді. Заң 2015 жылы жойылды.

Саяси реформалар

1980 жылдың 18 тамызында Дэн Сяопин Пекинде өткен ҚКП Орталық Комитетінің Саяси бюросының кеңейтілген отырысында «Партия және мемлекеттік басшылық жүйесін реформалау туралы» (党和国家领导制度改革) атты сөз сөйледі, осылайша Қытайдағы саяси реформаларды бастады. Ол бюрократияның, биліктің орталықтандырылуының және руылықтың тоқтатылуын қажет етті, Қытайдағы басшылық лауазымдарға мерзімдік шектеулерді ұсынды, сондай-ақ «демократиялық централизмді» және «коллективтік басшылықты» жақтады. 1982 жылдың желтоқсанында 5-ші Ұлттық Халық Конгресінде Халық Республикасының төртінші Конституциясы, «1982 жылғы Конституция» деп белгілі болған, қабылданды. Оның мазмұнының көп бөлігі бүгінгі күнге дейін қолданыста. 1986 жылдың бірінші жартысында Дэн саяси реформаларды қайта жандандыруға бірнеше рет шақырды, себебі экономикалық реформаларға бұрынғы саяси жүйе кедергі келтірді, ал елде жемқорлық пен экономикалық теңсіздік күшейді, оған үкіметтік шенеуніктер мен олардың туыстарының көптеген әлеуметтік жеңілдіктері себеп болды. 1986 жылдың қыркүйегінде Қытайдың саяси реформалары жөніндегі бес адамнан тұратын зерттеу тобы құрылды, оның құрамына Жао Цзыян, Ху Цили, Тянь Цзиюнь, Бо Ибо және Пэн Чун кірді. Дэннің саяси реформаларға қатысты ниеті – әкімшілік тиімділігін арттыру, Коммунистік партия мен Үкімет арасындағы жауапкершілікті одан әрі бөлу және бюрократияны жою болды. «Заң үстемдігі» және «демократия» туралы айтқанмен, Дэн реформаларды бір партиялық жүйе шегінде ұстады және батыстық үлгідегі конституционализмді енгізуге қарсы болды. 1987 жылдың қазан айында Дэн төрағалық еткен ҚКП-ның 13-ші Ұлттық съезінде Жао Цзыян Бао Тун дайындаған саяси реформалар туралы маңызды сөз сөйледі. «Қытай ерекшелігі бар социалистік жолмен алға жылжу» (沿着有中国特色的社会主义道路前进) атты сөз сөйлеген Чжао Қытайдағы социализм әлі де бастапқы сатыда екенін айтты және Дэннің 1980 жылғы сөзін басшылыққа алып, саяси реформалар үшін бірқатар қадамдарды ұсынды, олардың ішінде заң үстемдігін және биліктің бөлінуін ілгерілету, орталықтандыруды жүзеге асыру және сайлау жүйесін жақсарту кірді. Алайда, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қанаудан кейін Жао және Бао сияқты көптеген жетекші реформаторлар лауазымдарынан алынды, ал жоспарланған саяси реформалардың көп бөлігі (1986 жылдан кейін) күрт тоқтатылды. Чэн Юн, президент Ли Сянньян және премьер-министр Ли Пэн бастаған солшыл консерваторлар 1992 жылдың басында Дэн Сяопиннің оңтүстікке саяхат жасағанға дейін билікті өз қолына алды. Екінші жағынан, Дэннің 1980-жылдардың басында бастаған саяси реформаларына байланысты көптеген саясаттар 1989 жылдан кейін де күшінде қалды (мысалы, жаңа Конституция, мерзімдік шектеулер және демократиялық централизм), тіпті кейбіреулері 2012 жылдан кейін ҚКП бас хатшысы Си Цзиньпин тарапынан кері қайтарылды.

Саяси ахуал

1983 жылы солшыл консерваторлар "Рухани ластануға қарсы науқанды" бастады. 1986 жылы студенттік демонстрациялар ҚХП-ның сол кездегі бас хатшысы және жетекші реформатор Ху Яобанның отставкасына әкелді, ал солшыл консерваторлар "Буржуазиялық либерализацияға қарсы науқанды" жалғастырды. Бұл науқан 1987 жылдың ортасында аяқталды, себебі Жао Цзыян Дэн Сяопинге консерваторлардың реформалар мен ашылу саясатына қарсы шығу үшін науқанды пайдаланып отырғанын жеткізді. 1980 жылдары тұрмыс деңгейі айтарлықтай жақсарғанымен, Дэннің реформалары сынсыз болған жоқ. Қатты ұстанымдылар Дэннің Қытайды түрлі әлеуметтік кемшіліктерге қайта ашқанын және материалистік ойлаудың күшеюіне себеп болғанын айтты, ал либералдар Дэннің кең саяси реформаларға қатысты кешірімсіз ұстанымын сынады. Либералдық күштер партияның авторитарлық басшылығына қарсы наразылық білдіру үшін түрлі формаларда біріге бастады. 1989 жылы либералдық қайраткер Ху Яобанның қайтысы Тяньаньмэнь алаңында бірнеше аптаға созылған спонтанды наразылықтарға себеп болды. Үкімет әскери жағдай режимін енгізіп, демонстрацияларды басу үшін танктер мен әскерді жіберді. Батыс елдері мен көп тарапты ұйымдар Премьер-министр Ли Пэн басшылығындағы Қытай үкіметімен ресми қарым-қатынастарын қысқа мерзімге тоқтатты, ол әскери коменданттық сағат пен қанды жазалау шараларына тікелей жауапты болды.

Әскери жаңғырту

1979 жылдың басында Қытай Вьетнаммен бір айлық соғыс бастады. Сонымен қатар, Қытай Дэн Сяопиннің кезінде АҚШ, Таиланд және басқа да бірнеше елдермен бірге Кеңес Одағының аймақтық ықпалына қарсы тұру мақсатында Қызыл кхмерлерді қолдауды жалғастырды. 1981 жылдың наурыз айында Дэн Сяопин Халықтық азаттық армиясы (ХАА) үшін әскери жаттығулар қажет деп шешті, ал 1981 жылдың қыркүйегінде Солтүстік Қытайдағы әскери жаттығулар өтті, бұл Халық Республикасы құрылғаннан бері ХАА жүргізген ең ірі жаттығулар болды. 1985 жылы ХАА-ны жаңғырту және қаражатты үнемдеу үшін Дэн әскери қатардан 1 миллион сарбазды шығарды және одан әрі жаңғыртуға бұйрық берді.

Даулар

Мәдени төңкерістен кейін Дэн Маолық қателіктерді түзету үшін Болуан Фаньчжэнь бағдарламасын бастады, бірақ оның кейбір саясаты мен көзқарастары даулы болды. Дэн Маоның қытай халқы үшін "жеті жақсылық, үш жамандық" жасағанын айтып мақтады, ал Мәдени төңкерістегі көптеген апаттарды Линь Бяо мен Төрттік топтың есебінен туды деп есептеді. Сонымен қатар, ол Қытай Конституциясының (1982) негізгі принциптері ретінде "Төрт негізгі принципті" белгілеп, Коммунистік партия үшін Қытайдағы бірпартиялық жүйені сақтауды мақсат етті. Бұған қоса, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғын кезінде Дэннің атқарған рөлі де көп дау тудырды. Шындығында, ол 1980-жылдардың басындағы "Демократиялық қабырға" қозғалысын және "Пекин көктемін" де басып тастады. Мао дәуірінен кейінгі халық санының өсуімен күресу үшін Дэн Сяопин, Чен Юн және Ли Сяньнян сияқты жоғары лауазымды шенеуніктермен бірге "бір бала саясатын" қолдады. Іске асырылған кейбір қатаң шаралар адам құқықтарының бұзылуы сияқты көптеген дау-дамайларға себеп болды.

Биліктің ауысуы және Дэннің оңтүстікке саяхаттау

1989 жылы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан кейін Дэн Сяопин көпшілік назарынан шығып, толық зейнеткерлікке кетті. Билік үшінші буын басшыларына, олардың "түйіні" деп саналған Цзян Цзэминьге өтті. Бірақ Тяньаньмэнь қырғынының салдарынан 1990 жылдардың басында реформалар мен ашылу саясаты тоқырап қалды. Солшыл консерваторлардың қолдауымен Цзян реформаларды жаңғыртуға тиісті деңгейде күш жұмсамады. 1992 жылдың көктемінде Дэн Оңтүстік Қытайға тарихи сапар жасады. Бұл сапар қазіргі Қытай тарихындағы шешуші кезең болып есептеледі, себебі ол Қытайдың экономикалық реформасын, сондай-ақ капитал нарығын (Шанхай және Шэньчжэнь қор биржаларын) құтқарып, қоғамдағы тұрақтылықты сақтады. Ақырында Цзян Дэннің позициясын қолдап, реформалар мен ашылу саясатын жария түрде қолдады. Консерватор Ли Пэн 1998 жылға дейін Қытайдың премьер-министрі қызметін атқарды, содан кейін реформашы Чжу Ронгжи жаңа премьер-министр болды.

Ішкі істер

Экономикалық өсім 1990 жылдардың ортасына қарай тұрақты, жоғары қарқынға жетті. Цзян Цзэминьнің макроэкономикалық реформалары Дэн Сяопиннің «Қытай ерекшеліктерімен социализм» көзқарасын одан әрі дамытты. Цзян ғарыш зерттеулері сияқты салалардағы ғылыми-техникалық прогреске ерекше мән берді. Сонымен қатар, Цзянның кезеңінде өмірдің барлық саласында әлеуметтік жемқорлық күшейе түсті. Пайдасыз мемлекеттік кәсіпорындар (МК) жабылуына байланысты жұмыссыздық күрт өсті, бұл олардың орнына ішкі және халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті кәсіпорындардың дамуына жағдай жасады. Нақтырақ айтқанда, нашар жабдықталған әлеуметтік әл-ауқат жүйесі қиын жағдайға түсті. 2000 жылы Цзян «Үш өкілдік» идеологиясын ұсынды, ол 2002 жылы Қытай Коммунистік партиясының XVI съезінде бекітілді. Сонымен қатар, премьер-министр Чжу Ронгжидің экономикалық саясаты Азия қаржылық дағдарысы кезінде Қытай экономикасын тұрақтандырды. Экономикалық өсім жылына орташа есеппен 8% құрады, бірақ 1998 жылғы Янцзы өзеніндегі су тасқыны осы көрсеткішті төмендетті. Тұрмыс деңгейі айтарлықтай жақсарды, бірақ Қытайда орта таптың қайта пайда болуымен қала мен ауыл арасындағы кіріс айырмашылығы артты. Шығыс жағалау аймақтары мен батыс аймақтары арасындағы байлықтың теңсіздігі күннен-күнге күшейді, бұл үкіметті «Батысты дамыту» бағдарламаларын іске қосуға итермеледі, соның ішінде Цинхай-Тибет темір жолы сияқты ауқымды жобалар жүзеге асырылды. Дегенмен, премьер-министр Чжудың жемқорлыққа қарсы күресіне қарамастан, көптеген шенеуніктер жазаланса да, жемқорлық тоқтатылған жоқ. Жемқорлықтың салдары Қытайдың ЖІӨ-сінің 10-20% құрауы мүмкін деп бағаланады. Электр тұтынуды арттыру мақсатымен Үш сарқырама бөгеті салынды, бұл жақтастары мен сын көретіндердің арасында қызу пікір-таластарға себеп болды. Шөлдеудің салдарынан Бейжің жиі құмды дауылдарға ұшырады, бұл экологиялық ластанудың өте күрделі мәселесіне айналды. 1990 жылдары Қытайда жоғары білім беруді дамыту үшін «211 жобасы» және «985 жобасы» іске қосылды.

Сыртқы қатынастар

1991 жылдың қараша айында Қытай Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастық ұйымына қосылды. 1990 жылдары Ұлыбритания мен Португалия Қытайға Гонконг пен Макаоды тиісінше бейбіт түрде тапсырды. Гонконг пен Макао көбінесе өз басқаруларын жалғастырды, 2019 жылға дейін экономикалық, әлеуметтік және сот жүйелерінде тәуелсіздігін сақтап келді, ол кезде Пекин Гонконгтағы ірі көлемді наразылықтарға қарамастан ұлттық билік өкілеттіктерін кеңейтуге тырысты. Цзян Цзэминь мен Билл Клинтон мемлекеттік сапарлармен алмасты, бірақ Қытай-Америка қарым-қатынастары онжылдықтың соңында, әсіресе үшінші Тайвань бұғазы дағдарысынан кейін нашарлап кетті. 1999 жылдың 7 мамырында Косово соғысы кезінде АҚШ әскери ұшақтары Белградтағы Қытай елшілігін бомбалады. АҚШ үкіметі бұл шабуылдың нашар барлау және дұрыс емес нысананы анықтау салдарынан болғанын мәлімдеді. АҚШ ішінде Кокс есебінде Қытайдың АҚШ-тың жоғары құпия әскери ақпараттарын ұрлап отырғаны айтылды. 2001 жылы АҚШ-тың бақылау ұшағы Хайнань аймағының жанындағы халықаралық суларда Қытайдың истребителімен соқтығысып, Қытай халқының АҚШ-қа наразылығын одан әрі күшейтті. Он жылдық келіссөздерден кейін Қытай 2001 жылы Әлемдік сауда ұйымына қабылданды. Сол жылы Шанхай ынтымақтастық ұйымы құрылды. 2002 жылдың тамызында әйгілі математик Шиң Шен Черннің күш-жігерінің нәтижесінде Пекинде төрт жылда бір рет өткізілетін Халықаралық математиктер конгресі өтті – бұл дамып келе жатқан елде алғашқы рет өткізілді, Чернь конгрестің құрметті президенті, ал Ву Вэньцзюнь президент болды.

Апат

Төменде тек ірі апаттар ғана көрсетілген (көрсету үшін түртіңіз). УақытАпатОрынҚайтыс болғандарСипаттамалары1990Гуанчжоу Байюнь әуежайындағы соқтығысуГуандун128Ұшақ қақпасынан ұрланып, ұшу-қону жолағында соқтығысқа әкелді.1992Шығыс Қытайдағы су тасқыныШығыс Қытайда кем дегенде 431Анхуйда кем дегенде 267, ал Цзянсуда 164 адам қаза тапты. Кейбір дереккөздерде қаза болғандар саны 1000-нан асып кеткені айтылады.1992 7552 рейсінің апатыЦзянсу106–109Қытайдың жалпы авиациялық ұшағының апаты.1992 3943 рейсінің апатыГуанси141Қытайдың Оңтүстік әуежолдарының ұшағының апаты.1994 2303 рейсінің апатыШанси160Қытайдың Солтүстік-Батыс әуежолдарының ұшағының апаты.1994 Фред тайфуныЧжэцзян1,426Қытайда 9417 тайфуны деп белгіленген. 288 мектеп оқушысы қаза тапты.1996 Лицзян жер сілкінісіЮньнань309Магнитудасы 6,6 Mw.1996 Герб тайфуныФуцзянь7792001 Шицзячжуандағы жарылыстарХэбэй1082002 6136 рейсінің апатыЛяонин112Қытайдың Солтүстік әуежолдарының ұшағының апаты.

Даулар

1999 жылы Қытайда Фалуньгунның қоғамдық қызметіне тыйым салынғаны мәселесі саяси күн тәртібіне қайтадан енді. Рухани қозғалыстың наразылық білдірген адамдары Чжуннаньхайдың алдында үнсіз отырып, Қытай басшыларымен диалог құруды сұрады. Цзян бұл әрекетті саяси жағдайға қауіп деп бағалап, ұйымды толығымен тыйым салып, оны "қанаушы культ" деп жариялау үшін бұқаралық ақпарат құралдарын пайдаланды. Цзян Цзэминь 2004 жылы Қытайдың жоғары басшысы лауазымынан ресми түрде зейнеткерлікке шыққаннан кейін де, елдің саясатына ықпал етуін жалғастырды деп саналды, тіпті 2005 жылы Орталық әскери комиссия төрағасы қызметінен кеткеннен кейін де билікке көз жеткізіп отырды. Цзян фракциясы, оның ішінде Чжоу Юнкан, Гуо Боксионг және Сюй Кайхоу, Ху Цзиньтао Қытайдың жоғары басшысы болғаннан кейін де Қытайға маңызды әсерін тигізе берді. 2003 жылдың наурызында Ху Цзиньтао Қытай Халық Республикасының 6-шы президенті, ал Вэнь Цзябао Қытайдың премьер-министрі болды. 2004 жылдың қыркүйегінде Ху Цзиньтао Орталық әскери комиссияның төрағасы болды.

Ішкі істер

Экономика екі таңбалы өсімді жалғастырды, ал ауылдық аймақтарды дамыту үкімет саясатының басты назарында болды. 2010 жылы Қытай Жапонияны озып, әлемдегі екінші ірі экономикаға айналды. Ху Цзиньтао – Вэнь Цзябао басшылығындағы үкіметтің басты мақсаты – социалистік үйлесімді қоғам құруға бағытталған ғылыми көзқарасты нығайту болды, сондай-ақ Цзян Цзэминь кезеңіндегі кейбір кемшіліктерді жоюға қадам жасалды. 2002 жылдың соңында Оңтүстік-Солтүстік су тасымалдау жобасының құрылысы басталды. Ху Цзиньтао өкіметін нығайту мақсатымен, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес аясында Шанхай партия комитетінің хатшысы Чэнь Ляньюй және басқа да саяси қарсыластары қызметтен алынды, сонымен қатар бұрынғы күшті Шанхай тобына қарсы күрес жалғасты. Атап айтқанда, 2012 жылы Ван Лицзюнь оқиғасы мен Бо Силайдың ісі кеңінен талқыланды және бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланды. Елдің үздіксіз экономикалық өсуі және спорттағы жетістіктері Қытайға 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын қабылдау құқығын берді. Дегенмен, бұл Ху Цзиньтао басшылығындағы үкіметке де үлкен назар аударды. 2008 жылғы Олимпиада Қытай Халық Республикасының әлемге танылуы ретінде қарастырылса да, 2008 жылғы наурыздағы Тибеттегі наразылықтар үкіметке қатысты сынды күшейтті. Олимпиаданың шырағы жол бойы наразылықтармен қарсы алынды. Ел ішінде бұл реакциялар Қытайға қатысты Батыстың жасайтын бейтараптығына айыптаулармен бірге ұлтшылдықтың күшті толқынына ұласты. АҚШ-та басталып, әлемдік экономиканы қиын жағдайға түсірген әлемдік қаржы дағдарысы кезінде экономикалық өсімнің жалғасуы Қытайдың өзінің даму моделіне сенімділігін арттырды және элиталардың әлемдік күштер тепе-теңдігінің өзгеретініне көз жеткізді. Қытайлық тараптың пікірінше, дағдарыстың себебі Батыс елдерінің «тиімсіз макроэкономикалық саясаты» және «тұрақсыз даму жолдары» болды. Батыс елдері қаржылық қиындыққа тап болған кезде Қытай инфрақұрылымды дамытуға несие берді. Бұл әлемдік экономиканы тұрақтандыруға көмектесті, сонымен қатар Қытайға өзінің инфрақұрылымын жаңартуға мүмкіндік берді. 2010 жылы «Цзяолун» – Қытайдың терең суға батып зерттеу жүргізетін адамды тасымалдайтын зерттеу кемесі пайдалануға берілді. 2011–2012 жылдары Қытайдың спутниктік навигациялық жүйесі «BeiDou 2» жұмыс істеуге кірісті. 2011 жылы «Tiangong 1» – Қытайдың алғашқы ғарыш станциясының прототипі сәтті ұшырылды. 2012 жылдың наурызында Шэньчжэньдегі Дая Бэй реакторында жүргізілген нейтринолық эксперименттің нәтижелері халықаралық деңгейде назар аударды. 2012 жылдың қазан айында Мо Янь әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алған Қытайдың (Құлықтың) бірінші азаматы болды.

Сыртқы қатынастар

Қытайдың терроризмге қарсы күрестегі ұстанымы елді дипломатиялық тұрғыдан АҚШ-қа жақындастырды. 2010 жылы Гуанчжоу қаласында Азия ойындары, ал 2011 жылы Шэньчжэнь қаласында Жазғы Универсиада өтті. 2010 жылы Қытайда тағы бір маңызды халықаралық шара өтті – Шанхай алғаш рет Дүниежүзілік көрмені қабылдады. Тайваньның саяси мәртебесі мен болашағы әлі де белгісіз, бірақ Қытайға көбірек бейтарап қараушы Тайвань партияларымен, атап айтқанда бұрынғы қарсыласы Гоминьданмен қарым-қатынасты жақсарту үшін қадамдар жасалды. Худың сыншылары оның үкіметі жаңа күшін көрсетуде тым агрессивті болды, оның мүмкіндіктерін дұрыс бағаламады және Оңтүстік-Шығыс Азия елдері, Үндістан және Жапония сияқты көрші елдердің наразылығы мен алаңдауын тудырды дейді. Мұндай саясаттың АҚШ-қа да провокациялық екендігі айтылады.

Апат

Төменде тек ірі апаттар ғана көрсетілген (көрсету үшін түртіңіз). УақытАпатОрынӨлім саныСипаттамалар2003 SARS эпидемиясыЕл бойынша349 (Қытай материгі)SARS әлемде 774 адамның өмірін алды, оның 349-ы Қытай материгінде, ал 299-ы Гонконгта.2005 Суньцзяван шахта апатыЛяонин2142005 Шаллан қаласындағы су тасқыныХэйлунцзян117105 оқушы қаза тапты.2007–2008 Қаржы дағдарысыЖалпы әлемдік, Қытай экономикасына да белгілі бір дәрежеде әсер етті.2008 Қытайдың қысқы дауылдарыОңтүстік және орталық Қытайда кем дегенде 129 адам қаза тапты.2008 Чжубо пойыз соқтығысуыШаньдун72416 адам жарақат алды.2008 Сычуань жер сілкінісіСычуань69,227Магнитудасы 8.0.2008 Оңтүстік Қытайдағы су тасқыныОңтүстік Қытай200-нан астамАнхуэй, Хунань, Цзянси, Фуцзянь және Гуандун провинцияларындағы су тасқынынан ондаған адам қаза тапты және миллионнан астам адам эвакуацияланды.2008 Шаньси тау жынысы құлауыШаньси2774 адам жоғалып кетті.2009 Хэйлунцзян шахтасындағы жарылысХэйлунцзян1082010 Юшу жер сілкінісіЦиньхай2,698270 адам жоғалып кетті.2010 Қытайдағы су тасқыныЕл бойынша3,1851060 адам жоғалып кетті.2010 Ганьсу тау жынысы құлауыГаньсу1,5572012 Бейжіңдегі су тасқыныБейжің79

Даулар

Ху Цзиньтао билікке келгеннен кейінгі жылдары Қытайдағы адам құқықтарының негізгі принциптерін сақтау мәселесі алаңдаушылық туғызып келді. 2010 жылы Нобель бейбіт сыйлығының лауреаты және адам құқықтары жөніндегі белсенді Лю Сяобо тұтқындалып, 11 жылға бас бостандығынан айырылды. Лю Сяобо басқалармен бірлесіп "Хартия 08" манифесін жазды және 2010 жылы Нобель бейбіт сыйлығымен марапатталды.

Билік ауысуы

Си Цзиньпин 2012 жылдың 15 қарашасында Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы және Орталық әскери комиссияның төрағасы – ең ықпалды екі лауазымға тағайындалды. Ал 2013 жылдың 14 наурызында ол Қытайдың жетінші президенті болды. Ли Кэцян 2013 жылдың наурызында Қытайдың премьер-министрі болды. 2022 жылдың қазан айында Си Цзиньпин Мао Цзэдун қайтыс болғаннан кейін бұрынғыдан көрінетін үшінші мерзімге Қытайдың ең жоғары басшысы болып қайта сайланды.

Ішкі істер

2012 жылдан бері Си Цзиньпиннің басшылығымен ауқымды, ұзақ мерзімді сыбайлас жемқорлыққа қарсы науқан жүргізілуде, оның көп бөлігі Си Цзиньпиннің саяси қарсыластарын – Цзян фракциясының мүшелерін, оның ішінде партияның жоғары деңгейдегі басшылары Чжоу Юнканг, Гуо Босионг және Сюй Цайхоуды нысанаға алды. 2018 жылдың наурыз айында партия бақылауындағы Ұлттық халық конгресі президент пен вице-президенттің қызмет мерзіміне шектеу қоймау, Ұлттық қадағалау комиссиясын құру және Коммунистік партияның орталық рөлін күшейту сияқты конституциялық түзетулер жиынтығын қабылдады. 2018 жылдың 17 наурызында Қытай заң шығарушы органы Си Цзиньпинді президенттік лауазымға қайта тағайындады, енді ол мерзімге шектеусіз қызмет ете алады. Financial Times басылымының хабарлауынша, Си Цзиньпин конституциялық түзетулерге қатысты пікірлерін қытай ресми тұлғаларымен және шетелдік дипломаттармен өткен кездесулерде білдірген. Си Цзиньпин бұл шешімді Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы және Орталық әскери комиссияның төрағасы (ОӘК) сияқты екі ықпалды лауазымды біріктіру қажеттігімен түсіндірді, бұл лауазымдардың мерзімі шектеулі емес. Алайда, Си Цзиньпин партияның бас хатшысы, ОӘК төрағасы және мемлекет басшысы ретінде үш немесе одан көп мерзімге қызмет ету ниетінде ме, жоқ па, туралы ештеңе айтпады. Екінші жағынан, бірқатар ғылыми жетістіктерге қол жеткізілді. 2013 жылы «Чанъэ-3» аппараттық-қондырғысы Айға қонғаннан кейін «Юту» марсоходы сәтті түрде Айға жіберілді. 2015 жылы Ту Юю физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алған Қытайдың (Құлықтық Қытай) тұңғыш азаматы болды. 2015 жылдың желтоқсан айында Қытайдың алғашқы ғарыш обсерваториясы – «Қара материя бөлшегін іздеуші» сәтті ұшырылды. 2016 жылы «Тяньгун-2» ғарыш зертханасы сәтті ұшырылды, сондай-ақ сол жылы Гуйчжоу провинциясында 500 метрлік апертурасы бар сфералық радиотелескоп (FAST) салынды. 2018 жылы әлемдегі ең ұзын теңіз үстінен өтетін Гонконг-Чжухай-Макао көпірі халыққа ашылды.

Сыртқы қатынастар

Си Цзиньпин ішкі билікті нығайта келе, Дэн Сяопиннің дипломатиялық принциптерін ("күштілігіңді жасырып, уақытыңды күту, ешқашан алға шығуға тырыспау") бірте-бірте тастап, әлемдік аренада "күшті басшы" ретінде көрінді. Ол ондаған елде инфрақұрылымдық инвестицияларды жүзеге асыру үшін "Бір белдеу, бір жол" бастамасын іске қосты, ол әлем бойынша кеңінен назар аударды (құптаулар мен сын-ескертулер). Си Цзиньпин Қытайдың көшбасшысы болғаннан бері "Қытайдың бейтараптығын" Оңтүстік Қытай теңізі және Тайвань сияқты шекаралық және аумақтық даулар бойынша Қытайдың талаптарын қорғауға бағытталған белсенді стратегияға айналдыруға тырысты. 2018 жылы Қытай мен АҚШ арасындағы сауда соғысы басталды және ол әлемдік экономикаға елеулі әсер етті. 2020 жылдың мамыр айында Қытай мен Үндістан шекарасында қақтығыстар болды, нәтижесінде адамдар қаза тапты. Екінші жағынан, Си Цзиньпин билікке келгеннен кейін Қытайда бірқатар халықаралық саммиттер өтті. 2014 жылы Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (АТЭК) басшыларының 22-ші жылдық кездесуі Пекинде, 2016 жылы G20 саммиті Ханчжоуда, ал 2017 жылы 9-шы БРИКС саммиті Сямэньде өтті. Сонымен қатар, 2015 жылы Сингапурда өткен Ма-Си кездесуі 1950 жылы Қытай Азамат соғысы аяқталғаннан бері Тайвань бұғазының екі жағындағы саяси көшбасшылар арасындағы алғашқы кездесу болды. Қытай Ресейдің Украинаға басып кіруін айыптаудан бас тартты, соғыс туралы ресейлік түсіндірмелерді қайталады, Ресейге қарсы экономикалық санкцияларға қарсы шықты және Украинадағы соғыс бойынша БҰҰ дауыс берулерінде Ресейдің жағына шықты немесе дауыс беруден бас тартты.

Апат

Төменде тек ірі апаттар ғана көрсетілген (көрсету үшін басыңыз). УақытАпатОрынҚайтыс болғандарСипаттамалар2013Лушан жер сілкінісіСичуань200-ден астамМагнитудасы 7.0 Ms. 2020 жылдың 11 наурызында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы COVID-19 пандемиясын жариялады.2020Қытайдағы су тасқыныҚытайдың оңтүстігі21963.46 миллион адам әсер етті.2021Хэнань су тасқыныХэнань3982022 5735 рейсінің апатыГуанси132

Даулар

2012 жылдан бері Си Цзиньпин және оның одақтастары Дэн Сяопиннің Болуан Фаньчжэнь кезеңіндегі бірнеше саясаттарды кері қайтарып, Мао Цзэдун сияқты өзінің жеке басына табынуын күшейтті. Мысалы, 2018 жылы Си Цзиньпин Қытай Конституциясынан Қытай Президентінің мерзіміне шектеуді жойды, бұл Дэн Сяопиннің саяси мұраларына сын болды және Мао сияқты бір адамның билігіне оралу мүмкіндігіне алаңдаушылық тудырды. Ішкі адам құқықтарының жағдайы нашарлады. 2015 жылдың шілдесінде 709 ісі кезінде бүкіл ел бойынша жүздеген қытай заңгерлері мен құқық қорғаушылары ұсталды немесе қамауға алынды. Сонымен қатар, 2017 жылдан бері Синьцзяндағы қайта тәрбиелеу лагерьлерінде миллионнан астам ұйғыр және басқа да этникалық азшылықтар ұсталып отыр, ал 2019 жылдан бері Гонконгтағы жаппай наразылықтар әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланып, қызығушылық тудырды. 2020 жылғы 30 маусымда жарияланған Гонконгтың ұлттық қауіпсіздік заңы да көп назар аударды және "Бір ел, екі жүйе" қағидасын бұзу туралы үлкен алаңдаушылықты тудырды. 2012 жылы Си Цзиньпин билікке келгеннен кейін Қытай Коммунистік партиясы және Қытай үкіметі интернет цензурасын күшейтіп, Қытай интернет кеңістігіне бақылауды арттырды, осы арқылы қытай азаматтарының көптеген шетелдік сайттар мен мобильді қосымшаларға қол жеткізуін шектеді, "Ұлы өрт қабырғасы" арқылы. Сонымен қатар, партия мен үкіметтің пайдасына әлемдік онлайн пікірлерді "бағыттау" үшін көптеген "50 центтік партия" мүшелері жұмылдырылды. Мысалы, Гонконгтағы жаппай наразылықтар кезінде Twitter және Facebook Қытай үкіметімен байланысты 200 мыңнан астам тілдік есептерді және беттерді өшіргендерін немесе тоқтатқандарын мәлімдеді. 2022 жылға қарай жаппай бақылау жүйесі халықтың барлығын қатаң бақылауда ұстап тұр. Си Цзиньпин басқаруымен жүзеге асырылған агрессивті "қасқыр жауынгерлік дипломатия" көптеген даулар мен наразылықтарды тудырды. "Бір белдеу, бір жол" бастамасы және Қытай-Америка Сауда соғысы да даулы мәселелер болып табылады. 2019-2020 жылдары Си Цзиньпиннің басшылығымен Қытайдың жаңа коронавирустың (COVID-19) таралуын басқаруы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен (ДДҰ) қарым-қатынасы да көп дау тудырды. COVID-19-ға байланысты көптеген қастандық теориялары мен бұрмаланған ақпараттар тарады, соның ішінде вирус қандай жерден пайда болды деген мәселелер де болды. Қытай пандемия, Гонконг және ұйғырлар мәселелері бойынша әлемдік дезинформация кампаниясын жүргізіп, Қытайды әлемдік көшбасшы ретінде көрсетіп, АҚШ-ты сынға алды. Сонымен қатар, Қытай үкіметінің экономикалық деректерді манипуляциялауы, мысалы, жылдар бойы ЖІӨ көрсеткіштерін көтеріңкі көрсетуі де үлкен алаңдаушылық тудырады. Ресей-Украина соғысы: 2022 жылы Ресей-Украина соғысындағы Қытайдың Ресейді қолдайтын ұсыныстары және ұстанымдары халықаралық дау тудырып, "Ұлы аударма қозғалысын" бастады. Қытайдың ресми БАҚ-тары "Ұлы аударма қозғалысының" бұзылуын "Қытайға қарсы туындаған әрекет" деп бағалады.

Тарихнама және есте сақтау

Эбен В. Ракниц, Инес. "Болашаққа тарихты қайта бағыттау – Қытайдағы соңғы академиялық талқылаулар" Тарих компасы (2014) 12#6 465–472 б. Финнан, Антония. "Қазіргі Қытайды қайта ойлау: Қытай тарихнамасындағы қиял мен нақтылық". Азия зерттеулері шолуы 39#1 (2015): 163–164. Фромм, Мартин Т. Шекаралық естеліктер: Маодан кейінгі Қытайда тарихи үзеділікті іздеу (Кембридж UP, 2019). Лонгси, Чжан. "Біздің замандағы Қытайды қайта түсіндіру: Қытайлық перспективадан". Еуропалық шолу 23#2 (2015): 193–209. Смит, Стивен А. "Қытай Халық Республикасы тарихнамасының соңғы зерттеулері, 1949–76". ХХ ғасыр коммунизмі 3.3 (2011): 196–216. Унгер, Джонатан. Өткенді қазіргіге пайдалану: Қазіргі Қытайдағы тарихнама және саясат (Routledge, 2015). Ву, Гуо. "Қайғыны еске алу: Маолық Қытайдағы тарихнама, естелік және миф". ХХ ғасыр Қытайы 39.3 (2014): 245–268. онлайн.