Кіріспе
Келесі сөздер мен терминдер тізімі (көбінесе жапон тілінен алынған) овараи (жапон комедиясы) саласына қатысты. Осы терминдердің көптегені комедиядан басқа жапон мәдениетінің түрлі салаларында, оның ішінде теледидар мен радио, музыкада қолданылуы мүмкін. Ал кейбіреулері күнделікті жапон тіліне енген. NOTOC
The following glossary of words and terms (generally of Japanese origin) are related to owarai (Japanese comedy). Many of these terms may be used in areas of Japanese culture beyond comedy, including television and radio, music. Some have been incorporated into normal Japanese speech. NOTOC
бағумы
番組 (бағдарлама). Жапон тілінде телешоу немесе телебағдарлама дегенді білдіреді.
қайыру
Боке (боке). "Бокеру" (惚ける немесе 呆ける) етістігінен туындаған, "есте жоғалу" немесе "салғырттық" мағынасын береді және орындаушының қате түсінуге және ұмытуға бейімділігінде көрінеді. Боке – "ақылдан жарық" owarai kombi-дегі ("цуккоми мен боке" немесе керісінше) мүше, ол "ақылды" цуккомиден ауызша және физикалық зорлық-зомбылықтың көп бөлігін басады, себебі боке қате түсініктері мен қателіктерінен зардап шегеді. Цуккоми (突っ込み) – екінші комедианттың "араласып", бокенің қателіктерін түзету рөлін білдіреді. Цуккомидің бокені сөккені және оны жылдам соққымен шапалақтауы жиі кездеседі; дәстүрлі түрде цуккоми көп мақсатты құрал ретінде қолшапақ алып жүреді, оның бірі – бокені шапалақтау. Боке мен цуккоми батыс мәдениетіндегі комедиялық дуэттердегі "күлкілі адам" немесе "комик" (боке) және "түзу адам" (цуккоми) рөлдерімен шартты түрде тең. Оварайдан тыс, "боке" термині көбінесе күнделікті сөйлеуде "идиот" (ағылшын тілінде) немесе "бака" (жапон тілінде) сияқты сөздерге ұқсас, қорлау ретінде қолданылады. Боке сондай-ақ комедианттың немесе тарентоның теледидарда күлкілі эффект үшін әзіл айтуын немесе ақымақ мінез көрсетуін де білдіреді. Цуккоми түрлі шоуларда және теледидарда жағдайға жылдам жауап беру үшін немесе біреудің боке жасағаннан кейін комедиялық эффекттер тудыру үшін қолданылады.
конте
Коунто (конто). «Конто» француз тілінен алынған «conte» сөзінен тараған, манзай немесе оварай өнерінің бір стилі. Ол көбінесе қызықты оқиғалар айтуға негіделген, олардың көп бөлігі әзіл үшін ойдан шығарылған болуы мүмкін. Бұл стиль «манзай конто» (漫才コント) деп те аталады. 30 секундтан кем уақытты алатын «қысқа конте» (ショートコント) комедиялық шағын қойылымдар болып табылады, онда комедианттар әдетте қызық кездесулерді немесе әңгімелерді ойнайды. Конте, манзайға қарағанда, көбінесе реквизиттер, декорациялар, костюмдер және орын сияқты элементтерді пайдаланады. Контеде кез келген сандағы адам қатыса алады, ал манзай көбінесе екі адаммен, кейде одан да көп, бірақ ешқашан жеке орындалмайды.
бұрышы
Көнер (көнэр). Бұл сөз ағылшын тіліндегі "бұрыш" сөзінің ("көше бұрышы" немесе пішіннің бұрышы) тура мағынасын сирек білдіреді. Жапон тілінде көбінесе "телевизиялық бөлім" сияқты "бөлім" мағынасында қолданылады.
жағалау
Даджаре (дажаре) – жапон тіліндегі әдемі сөз ойынының бір түрі. Онда екі түрлі сөздің немесе тіркестің дыбысталуының ұқсастығы әзіл үшін пайдаланылады.
докири
Докири (докири). Жасырын камераға түсірілген шоулар, 1969 жылғы Ganso Dokkiri Camera телешоуымен бастау алған. Докири гейнин (ドッキリ芸人) – түрлі докири бағдарламаларында өнер көрсетуімен белгілі комедия актерлары.
қақ
ギャグ (gyagu) - "әзіл". Ағылшын тіліндегі "gag" сөзімен мағынасы бірдей, gyagu – көбінесе арзан әзілдер (бірақ бұл сөз кез келген әзілді білдіруі мүмкін), оларды geinin өнерпаздары өз өнерінде қолданады. Gyagu әдетте қысқа, қимыл-қозғалысқа толы және көбінесе болжауға оңай болады. Америкалық ағылшын тілінде сөйлейтіндер мұны "ескі әзіл" деп айтуы мүмкін.
Иппацу қағы
Бір қағылған әзіл (ippatsu gyagu). Сөзбе-сөз "бір рет әзіл" дегенді білдіреді, бұл әдетте жылдам және күлкі оятуға арналған әзілдерді білдіретін термин. Оларды "бір реттік әзілдер" деп те атайды, себебі олар көбінесе елікпелі, кездейсоқ және аздаған контекстке ие. Бір қағылған әзілдер жиі қайталанып қолданылады және көбінесе сол әзіл арқылы танымал болған комедианттардың визиттік карточкасы болып табылады. Мұндай комедианттарды көбінесе иппацуя (一発屋) деп атайды.
кір
Кире немесе 切れ (кире). "Ашушаңдық" немесе "қызбалық" сияқты, күнделікті қолданылатын сөз. Кире役 (кирейяку) – кейде овараиде (комедиялық актерлер) өте тез ашуланатын немесе ашуланғандай болатын рөл. Каннингтің Такеямасы тез ашуланғанымен әйгілі; оның киресі – оның ерекше белгісі. Сонымен қатар, 逆ギレ (gyaku gire) – керісінше, біреуге немесе бір нәрсеге ашулану. Мысалы: Қыз жігітіне опасыздық жасайды, бірақ ол бұл жайтты білгенде, оған ашуланып, кінәні оның үстіне тартады; ер адам жүріп бара жатып тасқа шалынып, ашуланып, тасты орманға лақтырып жібереді. Бұл рөл овараи және манзай өнерлерінде жиі кездеседі.
Көлік
Комби (комби). "Combination" ағылшын сөзінің қысқартылған түрі. Көбінесе екі жапондық овара өнерпазының комедиялық дуэт құруына жатады. Ағылшын тіліндегі баламасы – дуэт.
есеп
Конто. Контеге қараңыз.
Жарық
Румине (румин). "Lumine the Yoshimoto" (ルミネtheよしもто) дегеннің қысқартылған атауы, Румине – Синдзюкудегі LUMINE2 ғимаратындағы сахна (劇場, gekijō), қатаң түрде овараи өнерлері үшін ғана. Бұл сахнада тек Жапонияның ең жақсы артистері ғана өнер көрсете алады, көрермендер саны шамамен 500 адамды құрайды.
мандан
漫談 (мандандар). Комедияның бір түрі, бір адамның көңілді оқиға айтуы немесе көрерменге комедиялық өнер көрсетуінен тұрады. Батыстағы баламасы – бір адамдық стендап комедиясы.
манзай
漫才 (манзай). Жапон комедиясының дәстүрлі түрі, екі адамнан немесе комби (комедиялық дуэттен) құралады. Көбінесе форматта боке және цуккоми болады.
таза
ネタ (нета) «тане» (種) сөзінің кері жазылуы, «тұқым» немесе «қауыз» деген мағынаны білдіреді. Нета – конто-скиттің негізгі сюжеті, бірақ кейде овараи қойылымдарының, әртүрлі шоулардың немесе жаңалықтар бағдарламаларының мазмұнына қатысты қолданылады. «Урай Меши» 2004 жылғы М1 Гран-приде Нарадағы Асука тарихи мұражайындағы дұрыс салынбаған адам моделдері туралы нетада бірнеше қойылым көрсетіп, жеңіске жақын келді. «Лондон Бутс Ичиго Ниго» жүргізетін әртүрлі шоулардағы нета көбінесе адалсыздық жасайтын жігіттер мен қыздар туралы болады. Нетаны контекстке қарай материал, сілтеме, қойылым, әзіл немесе гаг деп те атауға болады. Қысқасы, комедианттың нетасы – оның мазмұны, көбінесе күлкі оятуға бағытталған. Сондай-ақ «шимонета» терминіне де қараңыз.
очи
Очи (очи) – нетаның немесе әңгіменің күлкі оятуы тиіс соңғы бөлігі немесе аяқталуы. Ағылшын тіліндегі баламасы – "punch line".
қырыққабат
大喜利 (оогири немесе оогири). Оогири – сұраққа немесе тақырыпқа орнында-дамыған күлкілі жауап беру арқылы импровизацияға негізделген комедия түрі. Көбінесе ойын-сауық немесе викторина форматында ұсынылады, комедианттарға қарапайым сұрақ қойылады, оларға жылдам, тапқыр және күлкілі жауаптар ойлап табу қажет. Сұрақтар қарапайым сұрақтардан бастап, кездейсоқ бір нәрсенің суретін көрсетуге дейін, ал қатысушылардан осы суретке комедиялық эффект үшін суреттеме жазу немесе дауыстау талап етілуі мүмкін. Оогириге арналған танымал бағдарлама – «Иппон Гран-при», онда тәжірибелі комедианттар бір-бірімен жарысады.
оварайы
Оуарай (оуарай) – қазіргі жапон комедиясының жалпы атауы.
пiнгейнiн
Пин гейнин (пин гейнин). Гейнинге қараңыз. Пин гейнин – қазіргі уақытта ешқандай дуэтте, топта немесе ұжымда болмайтын жеке комедиант.
Понкоцу
ポンコツ (понкоцу) Понкоцу – қолдаусыз және/немесе сенімсіз мінезді сипаттайтын сөз. Адам понкоцу мінезге ие болуы мүмкін, яғни ол жиі қателіктер жібереді және осы қасиетін өзінің бір бөлігі деп қабылдайды.
қышқабақ
Төмендегі әңгіме (shimoneta). Шимонета – «төмен» немесе «төменгі» мағынасын білдіретін «шимо» және «нета» әріптерінің бірігісі. Шимонета – бұл көбінесе жыныстық немесе көңіл көншітпейтін тақырыптарға арналған ұятсыз әзіл. Кейбір комедия актерлары шимонеталарымен танымал. Мысалы, Бейт Такешидің Команечи әзілі, онда қолдар гимнасттың костюмінің арт жағындай тік бұрышпен итеріледі. Тағы бір белгілі комедиант – Шимура Кен, ол «Хенна Оджи сан» кейіпкерін пайдаланып, жас қыздардың арасында әрекет етеді.
қоңырау
суберу (すべる). Суберу сөзбе-сөз "сығу" дегенді білдіреді, комедияда бұл комедианттың күлдіруге қабілетсіздігін, сәтсіз өнер көрсетуін және/немесе ұятты жағдай тудыруын білдіреді. Бұл олардың өнер көрсетуінде қателік жасағанын көрсетеді. Суберудың қарамағысы – "укеру", яғни "жақсы қабылдану". Комедияшылар суберуден аулақ болуға тырысады, бірақ кейде ол белгілі бір стильге айналады. Бұл субери гей (すべり芸) деп аталады, сөзбе-сөз "сығу өнері" дегенді білдіреді, және күлдіруге жеткіліксіз немесе неталары арқылы ұятты атмосфера жасайтын комедианттарды сипаттау үшін қолданылады.
қышқыл
Шуур (shūru) – француз тілінен шыққан сюрреализм сөзінен туындаған, түсінікті себептері мен логикасы жоқ комедия. Сур (кейде shule деп латыншаға аударылады) өзі аса таралған немесе танымал емес, бірақ көптеген жапондық комедианттар оны кейде өнерлерінде қолданып көреді. Сур адамдардың мағынасыз немесе күтпеген әзілге немесе пікірге қалай ден қою керектігін білмей, оның орнына күлу арқылы туындайтын табиғи, жайсыз сезімді пайдаланады. Сурды американдық комедиант Энди Кауфманның ерекше юморымен салыстыруға болады. Sur kombi дегендер де бар, бірақ сур өнерімен айналысушыларға танымал болу өте қиын.
қымыз
突っ込み (тұққом). "Tsukkomu" (突っ込む) етістігінен туындаған, мағынасы шамамен "араласу" немесе "үстінен шабуылдау". Бұл көбінесе "owarai kombi"-дегі "boke"-тың серігінің рөлі. "Цуккоми" әдетте топтың ақылдырақ және салмақтырақ бөлігі болып табылады, ол "boke"-тың қателіктері мен әстеусіздіктерін сынап, ауызша және физикалық түрде жазалайды, оларды тікелей кінәлайды. Типикалық "цуккоми" көбінесе "boke"-ты басқа жағынан шапалақтайды, бұл әрекет әрқашан арнайы жасалған, қытықтататын шапалақ дыбысымен сүйемелденеді. "Манзай" жанрында "цуккоми" көбінесе "Тоқтайық!" (やめさしてもらいますわ!Yamesashite moraimasu wa!) фразасымен қойылымды аяқтайды. Бұл термин көбінесе "тура адам" деп аударылады.
укеру
Укеру (укеру). Бірдеңе қызықты немесе әдемі болған кезде қолданылатын, "жақсы қабылдану" деген мағынаны білдіретін 受ける (укеру) сөзінен туындаған арнайы сөз. Комедия саласында, комедианттың өнері күлкі оятып, сәтсіздікке ұшырамаған немесе ұятты жағдай тудырмаған кезде осылай айтылады. Бұл, әдетте, суберу (すべる) сөзінің антоними болып табылады.
ұрық
Сатылып жатыр (уретеру). Уретеру – «сату» дегенді білдіретін уру (売る) етістігінен туындаған сөз. Көбінесе бұл орындаушының өнерін (немесе өзін) сату қабілетін көрсетеді және жапон комедия актерлерінің ойлау жолына біршама түсінік береді. Уретеруге қол жеткізген орындаушы, сата алмайтын (уретенai) орындаушыға қарағанда, әртүрлі бағдарламаларға көп шақырылады, жарнамаларда көрінеді және агенттігінен көбірек төлем алады. Сәтті болуға ниеттенген көптеген орындаушылар өздерін жарнамалау және «сату» үшін барлық мүмкіндікті пайдаланады. Бұл комедианның қаншалықты танымал болғанын, өзіне есім шығарып, атаққа ие болғанын да білдіруі мүмкін.
бағуми сорттары
Бараети бағдарламалары (baraeti bangumi). Жапондық шоулар ағылшын тіліндегі "variety show" ұғымына ұқсас болғанымен, батыстық түсініктерден мүлдем өзгеше болып кетеді. "Уаратте Иитомо!" және "Гаки но Цукай" ең ұзақ жылдар бойы көрсетіліп келе жатқан телебағдарламалардың қатарында.