Солтүстік Вэй әулетінің негізін қалаушы Даоу императорының өмірі мен әрекеттері

Кіріспе

Солтүстік Вэй императоры Даову (Түнтүстік Вэй) (4 тамыз 371 – 6 қараша 409), жеке аты Туоба Гуй (拓拔珪), алғашқы аты Туоба Шегуй (拓拔渉珪), Қытайдың Солтүстік Вэй әулетінің негізін қалаушы императоры. Ол Дай мемлекетінің соңғы ханзадасы Туоба Шийцзяньнің немересі еді. 376 жылы Дай мемлекеті бұрынғы Циньге құлағаннан кейін, ол Дай тағының болашақ мұрагері деп есептелді. 383 жылы Фэй өзені шайқасында Шығыс Цзинь әскерлерінен жеңілгеннен кейін бұрынғы Цинь дүркіреп, шатаққа түскенде, Туоба Гуй 386 жылы Дайды қайта құруға мүмкіндік алды. Ол көп ұзамай әулеттің атын Вэй деп өзгертіп, өзін ханзада деп жариялады. Бастапқыда ол Кейінгі Яньның бағыныштысы болды, бірақ 397 жылы Кейінгі Янь императоры Муронг Баодан жеңіліс тауып, Кейінгі Янь жерлерінің көп бөлігін басып алғаннан кейін, 398 жылы императорлық атаққа ие болды. Император Даову керемет генерал ретінде танымал болды, бірақ билік еткен кезінде, әсіресе билігінің соңында қатыгез және тәртіпсіз болды. 409 жылы ол өзінің кәнизағы Хеланға қарсы өлтіруді ойлағанда, оның ұлы Туоба Шао (拓拔紹), Кинхе ханзадасы, Хелан арқылы, оны өлтірді, бірақ көп ұзамай оны тәж мұрагері Туоба Си (император Миньюань) жеңіп, таққа отырды.

Туу және балалық шақ

Ресми мәліметтер бойынша, Туоба Гуй 371 жылы дүниеге келді, әкесі Туоба Ши (拓拔), Туоба Шийцзянның ұлы және тақ мұрагері болғаннан кейін қайтыс болды. Оның анасы – Туоба Шидің әйелі, құдіретті тайпа басшысы және Дай мемлекетіне бағынышты Хелиан Еганның (賀蘭野干) қызы. Туоба Шийцзян ұлының қазасына қайғырып, немересінің дүниеге келуіне зор қуанышқа бөленді. Ол мемлекетінде жалпы кешірім жариялап, балаға Туоба Шегуи деген есім қойды. (Туғандағы атынан басқа, "Шегуи" есімі оның өмірінің қалған бөлігі туралы тарихи жазбаларда сирек кездеседі және ыңғайлы болу үшін "Гуй" деп қысқартылған болуы мүмкін.) 377 жылдың Жаңа жыл қарсаңында Бұрынғы Цинь Дайға қарсы ірі шабуыл жасады. Туоба Шийцзян уақытша астанасы Юньчжуннан (雲中, қазіргі Хохот, Ішкі Моңғолия) қашып кетті, бірақ Бұрынғы Цинь шегіндірген соң қайта оралды. Бірақ ол оралғаннан кейін, оның жүрегі ауыр туысы Туоба Цзинь (拓拔斤) ең үлкен тірі қалған ұлы Туоба Шиджуньға (拓拔寔君) Туоба Шийцзян әйелі ханшайым Муронның (бұрынғы Ян ханшайымы) ұлдарының бірін мұрагер етіп тағайындап, оны өлтіруді жоспарлап отырғанын сендірді. Оған жауап ретінде Туоба Шиджунь әкесі мен бауырларын шабуылдап, өлтірді. Бұл Дай әскерлерінің күйреуіне әкелді, ал Бұрынғы Цинь әскерлері Юньчжунды ешқандай қарсылықсыз басып алды. Осы алабұдында Туоба Гуйдің анасы Хелан ханым бастапқыда Хелан Еганның қайтысынан кейін тайпа басшысы болған ағасы Хелан Наға (賀蘭訥) қашып келді. Кейін Бұрынғы Цинь императоры Фу Цзянь Туоба Гуйды Бұрынғы Цинь астанасы Чанъаньға (長安) әкелуді ойлады, бірақ Туоба Шийцзянның хатшысы Ян Фэн (燕鳳) Фу Цзяньды Туоба Гуйды Дай жерінде қалдырып, болашақ Дай патшасы ретінде тәрбиелеуге көндірді, бұл тайпалардың Бұрынғы Циньге адалдығын сақтаудың ең жақсы жолы болар екенін айтты. Сонымен қатар Фу Цзянь Дай тайпаларын екі топқа бөліп, оларға Сяньби басшылары Лю Курен (劉庫仁) және Лю Вэйчен (劉衛辰) басшылық етті. Туоба Гуй анасымен бірге Лю Куренге қоныстанды, ол баланы патша ретінде құрметтеді.

According to official accounts, Tuoba Gui was born in 371, after his father Tuoba Shi (拓拔寔), the son and heir apparent to Tuoba Shiyijian the Prince of Dai, died earlier in the year from an injury he suffered while protecting Tuoba Shiyijian from an assassination attempt by the general Baba Jin (拔拔斤). His mother was Tuoba Shi's wife Heiress Apparent Helan, the daughter of the powerful tribal chief and Dai vassal Helian Yegan (賀蘭野干). Tuoba Shiyijian, while mourning his son's death, was very pleased by the grandson's birth, and he declared a general pardon in his state and named the child Tuoba Shegui. (Other than the reference to the naming at birth, however, the name "Shegui" was scantily mentioned in historical accounts of the rest of his life, and presumably was shortened to "Gui" for simplicity.) Around New Years 377, Former Qin launched a major attack against Dai. Tuoba Shiyijian temporarily fled his capital Yunzhong (雲中, in modern Hohhot, Inner Mongolia), but returned after Former Qin retreated. After his return, however, his nephew Tuoba Jin (拓拔斤) convinced his oldest surviving son Tuoba Shijun (拓拔寔君) that Tuoba Shiyijian was considering naming one of the sons of his wife Princess Murong (a Former Yan princess) as heir and killing him. In response, Tuoba Shijun ambushed his father and brothers and killed them. This led to a collapse of Dai forces, and Former Qin forces occupied Yunzhong without a fight. In the disturbance, Tuoba Gui's mother Lady Helan initially fled to her brother Helan Na (賀蘭訥), who had taken over as tribal chief after Helan Yegan's death. Later, the Former Qin emperor Fu Jiān considered taking Tuoba Gui to the Former Qin capital Chang'an, but Tuoba Shiyijian's secretary Yan Feng (燕鳳) convinced Fu Jiān to instead allow Tuoba Gui to remain in Dai lands to be groomed as the eventual Dai prince, arguing that this would be the best way to maintain the tribes' allegiance to Former Qin. Meanwhile, Fu Jiān divided the Dai tribes into two groups, commanded by the Xiongnu chiefs Liu Kuren (劉庫仁) and Liu Weichen (劉衛辰). Tuoba Gui, along with his mother, went to live with Liu Kuren, who honored the child as a prince.

Жасөспірімдік кезең

385 жылға дейін Туоба Гуйдің өмірі туралы көп мәлімет жоқ, сол кезде бүкіл Қытайды біріктіруге жақын келген Бұрынғы Цин мемлекеті империядағы көтерілістердің салдарынан үлкен дағдарысқа ұшырады. 384 жылы Лю Курен Фу Цзяньнің ұлы Фу Пиге көмектесуге тырысты, ол сол кезде Кейінгі Янның негізін қалаушы Муронг Чуймен қоршауда болған еді, бірақ Кейінгі Янның ақсүйек адамының ұлы Мюю Чан (慕輿常) оны өлтірді; оның орнына інісі Лю Тоужуан (劉頭眷) келді. 385 жылы Лю Тоужуанды Лю Куреннің ұлы Лю Сянь (劉顯) өлтірді, ол басшылыққа ие болып, 14 жастағы Туоба Гуйді қауіп деп санады. Алайда, оның бағыныштылары Бали Люжуан (拔列六眷) және Цююлинг Чонг (丘穆陵崇) бұл туралы біліп алды, және Балидің бұйрығымен Цююлинг Туоба Гуйді оның ағасы Хелан Наға алып барды, ол Туоба Гуйді өзінің қорғауына алды. 386 жылы бұрынғы Дай шенеуніктерінің өтініші бойынша Хелан На Туоба Гуйдің Дай билеушісі атағын қайта иеленуіне көмектесті.

Балама нұсқасы

Алайда, Туоба Гуидің ерте өміріне қатысты баламалы мәліметтер бәсекелес Цзинь (266–420) және Лю Сунь династиясының ресми тарихтарындағы «Цзинь кітабы» мен «Сун кітабы» сияқты құжаттарда келтірілген. Осы нұсқа бойынша, Туоба Гуи – Туоба Шийцзяньнің немересі емес, оның ұлы, Туоба Шийцзяньнің әйелі, ханшайым Муронгтан туған. 377 жылы Бұрынғы Цинь шабуыл жасағанда, Туоба Гуи әкесі Туоба Шийцзянды ұстап, қарсылық көрсетпей бағындырды. Фу Цзянь осы сатқындыққа ашуланып, Туоба Гуиді жер аударып жіберді. 384 жылы оның інісі Муронг Чуй Кейінгі Янды жариялағанда, Туоба Гуи оған қосылып, Кейінгі Янның әскери жорығы арқылы әкесінің тайпаларын басқарды. Кейіннен, халық Туоба Гуидің әкесіне жасаған сатқындығын білмеуі үшін оның өміріне қатысты ресми нұсқа жасалды. Бұл нұсқа толыққанды расталмаған, бірақ Солтүстік Вэй тарихының алғашқы кезеңдеріндегі бірқатар түсініксіздіктерді шешуге көмектеседі. Ресми нұсқадағы қиындықтар мыналар: Туоба Гуидің әкесі Туоба Шидің есімі, әке өлтіруге қатысқан Туоба Шиджунмен бірдей болуы. Егер екі есім де Туоба Гуидің кейінгі жақтастары тарапынан ойдан шығарылған болса, онда есімдердің ұқсастығын шығармашылықтың жетіспеушілігімен түсіндіруге болады. Туоба Ханның (拓拔翰) Туоба Шидің кіші інісі ретінде көрсетілуі, ал кейбір ресми дереккөздерде ол Туоба Гуидің кіші інісі ретінде де аталған. Туоба Ханның ұлы, Туоба И (拓拔儀), Солтүстік Вэй тарихының бастапқы кезеңдерінде маңызды рөл атқарғандықтан, егер Туоба Гуи 371 жылы туған болса, ол Туоба Гуидің туысы болуы мүмкін емес. Егер ресми тарихтағы Туоба Идің Туоба Гуидің туысы екендігі туралы мәлімдеме дұрыс болса, онда мәселе жоқ. Туоба Гуидің билік басындағы кезеңнің басында анасының туыстары, Хелан тайпасына қарсы күреске тым ерте араласуы. Егер ол шындығында ханшайым Муронгтың ұлы болса, онда ол Хеланмен туыс емес еді, сондықтан оларға қарсы науқандары соншалықты қиындық тудырмаған болар еді. (Әрине, бұл жағдайда ол Кейінгі Янның тарихының көп бөлігін басып алып, шабуылдаған кезде туысқандық қатынас мәселесі туындайды, өйткені Кейінгі Ян императоры Муронг Бао оның туысы болар еді.) Ресми тарих бойынша, Туоба Гуидің кіші інісі – Туоба Гу (拓拔觚), анасы Леди Хеланның ұлы ретінде сипатталған, егер ол Туоба Шидің өлімінен кейін туған болса. (Бірақ екі мүмкіндік бар: Туоба Гу, шындығында, Туоба Шидің күңінен туған, бірақ Леди Хелан тәрбиелеген болуы мүмкін, немесе Леди Хелан Туоба Шидің өлімінен кейін Туоба тайпасының басқа бір мүшесіне қайтадан үйленген болуы мүмкін – мүмкін Туоба Идің әкесі Туоба Хан, сондықтан оның кіші ұлы Туоба Гу да Туоба есімін алған. Соңғы мүмкіндіктің дәлелі ресми тарихтың жартылай қарама-қайшылықты нұсқасында Туоба Гу, Туоба Идің кіші інісі екендігі айтылады. Туоба Гудің жас егіз інісі болғаны туралы тағы бір мүмкіндік қарастырылмаған, өйткені Туоба Гуидің тууына қатысты ресми мәліметтер егіз тууы мүмкін емес екенін көрсетпейді.) 392 жылы туған Туоба Гуидің тұңғыш ұлы Туоба Сидің кешіккен баласы болғаны туралы айтылады. Ресми хронология бойынша, Туоба Гуидің жасы сол кезде 21-ге ғана толған, сондықтан оның әке болғанын кешіктіруді түсіну қиын. Алайда, оның өмірінде, әсіресе хан емес халықтар арасында, неке және бала туу жасөспірім шақта жиі кездесетін. Туоба Гуидің 30 жасқа толғанда ақыл-ойының нашарлай бастағаны, есейген адамдарға тән параноя белгілері байқалды. Ресми нұсқада бұл алхимиктер берген ұнтақтардан улануға байланысты, бұл ақылға қонымды түсінік, немесе паранояның ақыл-ойының нашарлауымен ешқандай байланысы болмауы мүмкін. Түндік Вэй императоры Тайвудың премьер-министрі Цюй Хао осы нұсқаны таратты ма және бұл император Тайвудың өзінен ғана емес, бүкіл кланының өліміне себеп болды ма, толыққанды белгісіз, бірақ ықтимал сияқты көрінеді.

However, an alternative version of Tuoba Gui's early life was presented in documents such as the Book of Jin and Book of Song—the official histories of the rival Jin Dynasty (266–420) and Liu Song Dynasty. Under this version, Tuoba Gui was not Tuoba Shiyijian's grandson, but his son—and was born significantly earlier than the official 371 date, of Tuoba Shiyijian's wife Princess Murong. When Former Qin attacked in 377, it was Tuoba Gui who restrained his father Tuoba Shiyijian and surrendered. Fu Jiān, offended at this act of betrayal, exiled Tuoba Gui. When Murong Chui, his uncle, declared Later Yan in 384, Tuoba Gui joined him, and was later put in charge of his father's tribes through a military campaign waged by Later Yan. Then, later, in order to avoid having the people know Tuoba Gui's status as a traitor to his father, the official version of his personal history was manufactured. This version is not well attested but would solve a number of apparent contradictions in early Northern Wei history. These difficulties apparent in the official version include:

How Tuoba Gui's father, Tuoba Shi, had a nearly identical name to the perpetrator of the patricide, Tuoba Shijun. If both names were manufactured by Tuoba Gui's later apologists, then the similarity in name could be explained as lack of creativity. How Tuoba Han (拓拔翰), mentioned as Tuoba Shi's younger brother, was also referred to in some official sources as Tuoba Gui's younger brother; as Tuoba Yi (拓拔儀), Tuoba Han's son, played an important role early in Northern Wei history as a key diplomat and general, he would be too old to be possibly Tuoba Gui's nephew if Tuoba Gui were born in 371. Obviously, if the official history, which stated that Tuoba Yi was Tuoba Gui's cousin, were correct, then there is no problem. How Tuoba Gui appeared too willing to turn against his maternal uncles the Helans early in his reign. If he was actually the son of Princess Murong, then he would not be related to the Helans, and his campaigns against them seemed less problematic. (Of course, it would then render it problematic how he eventually attacked and seized most of Later Yan's history, as the Later Yan emperor Murong Bao would be his cousin.) How Tuoba Gui could have a younger brother—as given and undisputed in official history—Tuoba Gu (拓拔觚) described as also being a son of his mother Lady Helan, if he himself were born after Tuoba Shi's death. (Two alternative explanations exist, however—it could be that Tuoba Gu was actually born of a concubine of Tuoba Shi but raised by Lady Helan, or it could be that Lady Helan remarried after Tuoba Shi's death, to another member of the Tuoba clan—possibly Tuoba Yi's father Tuoba Han—and therefore her younger son Tuoba Gu would also carry the Tuoba name. The latter possibility is attested in that another semi contradictory version of the official history stated that Tuoba Gu was Tuoba Yi's younger brother. Another possible explanation—that Tuoba Gu was a twin younger brother—appears unlikely, as the official accounts of Tuoba Gui's birth did not suggest the possibility of twin birth.) How Tuoba Gui's oldest son Tuoba Si, born in 392, was said to be a late arriving son. According to the official chronology, Tuoba Gui would only be 21 at this point, and it might be difficult to comprehend his being characterized as having had a late fatherhood. On the other hand, during his lifetime, particularly among non Han peoples, marriage and childbirth often happened during adolescence. How Tuoba Gui appeared to begin to show signs of mental deterioration when he was still just in his late 30s, with signs of paranoia that appeared to be more characteristic of men of much older age. The official version attribute this to poisoning from powders given him by alchemists, which is not an unreasonable explanation, however, or it also could have been that the paranoia had nothing to do with mental deterioration. Whether Cui Hao, the prime minister of Tuoba Gui's grandson Emperor Taiwu of Northern Wei, propagated this version, and whether that contributed to Emperor Taiwu's execution of not only himself but his entire clan, is not completely clear, but appeared likely.

Ережелерді бекіту

Билік құрған алғашқы жылдары Туоба Гуйге тайпа басшыларының үнемі орналасуын бақылауға тура келді, және оның өкіметі қауіпсіз болған жоқ. Алайда, өзінің билігін нығайта келе, тайпа басшылары оның төңірегіне біріге бастады. 386 жылдың көктемінде Туоба Гуй астанасын Шенглеге (盛樂, қазіргі Хохот, Ішкі Моңғолия) орнатты және халықты тыныштану үшін егіншілікке көмектесуді қалады. 386 жылдың жазында ол өзінің атағын Вэй ханзадасы деп өзгертті (осылайша мемлекет тарихқа Солтүстік Вэй ретінде белгілі болды). 386 жылдың күзінде Батыс Ян мен Лю Сяньнің қолдауымен Туоба Гуйдің кіші інісі Туоба Кудуо (拓拔窟咄) таққа талапкерлік жасады, және Туоба Гуйдің астындағы көптеген басшылар жасырын түрде Туоба Кудуомен келісімге келді, бұл Туоба Гуйді анасының туысқандарының Хелан тайпасына қашуға және Кейінгі Яндан көмек сұрауға мәжбүр етті. Кейінгі Янның императоры Муронг Чуй көмекке ұлы Муронг Линді жіберді, олар бірлесіп Туоба Кудуоны жеңіске жеткізіп, ол Лю Вэйченге қашып, содан кейін өлтірілді. 387 жылдың басында Муронг Чуй Туоба Гуйге Батыс Чаню және Шангу ханзадасы атақтарын ұсынды, бірақ Шангу ханзадасы атағы Вэй ханзадасы сияқты құрметті болмағандықтан, Туоба Гуй оларды қабылдамады. Кейінгі Янның оған көмектесуіне және оның Кейінгі Янның вассалы болуына қарамастан, Туоба Гуй ақырында Кейінгі Янды жаулап алу мүмкіндігін жасырын қарастыра бастады. 388 жылы ол өзінің туысы Туоба Иді, Жиюань герцогын, Муронг Чуйге құрмет көрсету үшін және Кейінгі Ян сарайын бақылау үшін, сондай-ақ оған шабуыл жасау мүмкіндігі бар ма, жоқ па, соны анықтау үшін жіберді. Бұл Туоба Гуйді болашақ жоспарларын жасауға ынталандырды. 391 жылы Хелан Наның інісі Хелан Ранган (賀蘭染干) Хелан Наны өлтіруге құлсанып, ағалар бір-біріне қарсы соғыс бастады. Туоба Гуй осы мүмкіндікті пайдаланып, Кейінгі Яндан Хелан тайпасына бірлесіп шабуыл жасауды өтінді, Хелан На мен Хелан Ранганның оның туыстары екенін ескермей. 391 жылдың жазында Муронг Лин Хелан На мен Хелан Ранганды тұтқынға алды, бірақ Хелан Наға бостандыққа шығып, тайпасын басқаруға рұхсат берді, ал Хелан Ранганды тұтқынға алды. Осы жорықтан кейін Муронг Лин Туоба Гуйдің қабілеттерін көріп, Муронг Чуйге Туоба Гуйді ұстап алуды ұсынды. Муронг Чуй бас тартты. 391 жылдың күзінде Кейінгі Ян мен Солтүстік Вэй арасындағы қарым-қатынастың үзілуіне әкелетін оқиға болды. Сол жылы Туоба Гуй өзінің інісі Туоба Гуйді Кейінгі Янға құрмет көрсету үшін жіберді, ал Муронг Чуйдің ұлдары Туоба Гуйді тұтқынға алып, Туоба Гуйдың бостандығы үшін жылқы беруді талап етті. Туоба Гуй бас тартты және Кейінгі Янмен қарым-қатынасын үзді, оның орнына Батыс Янмен одақ құрды.

For the first several years of his reign, Tuoba Gui had to endure constant gravitating of positions by tribal chiefs, and his position was not secure. As he gradually asserted his leadership, however, the tribal chiefs began to coalesce around him. In spring 386, Tuoba Gui set his capital at Shengle (盛樂, in modern Hohhot, Inner Mongolia), and was said to encourage agriculture to try to rest his people. In summer 386, he changed his title to Prince of Wei (and thus the state became known in history as Northern Wei). In fall 386, with support of Western Yan and Liu Xian, Tuoba Gui's youngest uncle Tuoba Kuduo (拓拔窟咄) made a claim to the throne, and there were many chiefs under Tuoba Gui who secretly conspired with Tuoba Kuduo, causing Tuoba Gui to panic to flee to his maternal uncles' Helan tribe, while seeking assistance from Later Yan. Later Yan's emperor Murong Chui sent his son Murong Lin to assist, and together they defeated Tuoba Kuduo, who fled to and was executed by Liu Weichen. Around the new year 387, Murong Chui offered the titles of Western Chanyu and Prince of Shanggu to Tuoba Gui, but as the title of Prince of Shanggu was not as honored of one as Prince of Wei, Tuoba Gui refused them. Despite Later Yan's assistance of him and his status as a Later Yan vassal, Tuoba Gui began to secretly consider whether he could eventually conquer Later Yan. In 388, he sent his cousin Tuoba Yi the Duke of Jiuyuan to offer tributes to Murong Chui but also to observe the Later Yan court, to consider whether he would have eventual chance of attacking it. Murong Yi concluded that Murong Chui was growing old, and that his crown prince Murong Bao was incompetent—and that there were many potential claimants who would weaken Later Yan. This encouraged Tuoba Gui greatly in his eventual planning. In 391, Helan Na's brother Helan Rangan (賀蘭染干) plotted to kill Helan Na, and the brothers engaged in wars against each other. Tuoba Gui took this opportunity to request Later Yan to jointly attack the Helan tribe—notwithstanding Helan Na and Helan Rangan's status as his uncles. In summer 391, Murong Lin captured Helan Na and Helan Rangan, but allowed Helan Na to remain free and be in command of his tribe, while taking Helan Rangan as a prisoner. It was after this campaign that Murong Lin, seeing Tuoba Gui's abilities, suggested to Murong Chui that Tuoba Gui be detained. Murong Chui refused. In fall 391, an incident occurred that would lead to the break of relations between Later Yan and Northern Wei. That year, Tuoba Gui sent his brother Tuoba Gu to Later Yan to offer tribute, and Murong Chui's sons detained Tuoba Gu and ordered Tuoba Gui to offer horses to trade for Tuoba Gu's freedom. Tuoba Gui refused and broke off relations with Later Yan, instead entering into an alliance with Western Yan.

Кейінгі Янмен жауыздықтан кейін

391 жылы Туоба Гуй Дайдың бағыныштысы болған, бірақ оған ешқашан мойынсұнбаған Роранға шабуыл жасап, Роранға ауыр нұқсан келтірді, бірақ оны толығымен талқандай алмады. Роран Солтүстік Вэй тарихының соңына дейін мазасыздық тудырып, жиі қауіп төндіретін болады. 391 жылдың қысында Лю Вэньчен өзінің ұлы Лю Жилидиді (劉直力鞮) Солтүстік Вэйге шабуылға жіберді. Туоба Гуй Лю Жилидиден әлдеқайда аз әскерге ие болғанына қарамастан, оны жеңіп, Сары өзеннен өтіп, Лю Вэньченнің астанасы Юебаға (悅拔, қазіргі Ордос, Ішкі Моңғолия) шабуыл жасады, оны басып алып, Лю Вэньчен мен Лю Жилидиді қашуға мәжбүр етті. Келесі күні Лю Вэньченді оның қол астындағылары өлтіріп, Лю Жилиди тұтқындалды. Туоба Гуй Лю Вэньченнің жерін және халқын өзіне қосып алды, Лю Вэньченнің тайпасы мен оның 5000-нан астам серіктерін өлтірді. Алайда Лю Вэньченнің кіші ұлы Лю Бобо Сюэган (薛干) тайпасына қашып кетті, оның басшысы Тай Сифу (太悉伏) Солтүстік Вэйдің талабына қарамастан оны ұстап беруден бас тартты. Лю Бобо кейін Кейінгі Циннің вассалы Мо Иганның (沒奕干) қызына үйленіп, оған тәуелді болды. Тай Сифуды жазалау үшін Туоба Гуй 393 жылы оған шабуыл жасап, оның тайпасының көп бөлігін өлтірді, бірақ Тай Сифу өзі қашып кетті. 394 жылы Батыс Янның императоры Муронг Йонг Муронг Чуйдың күшті шабуылына ұшырап, Туоба Гуйден көмек сұрады. Бірақ Туоба Гуй, өзінің туысы Туоба Цян (拓拔虔) мен генерал Ю Юэ (庾岳) арқылы алыстан Кейінгі Янды алаңдатуға тырысқанмен, Солтүстік Вэй күштері ешқашан тікелей соғысқа түспеді. Муронг Йонг сол жылы оның астанасы Чжанцзи (長子, қазіргі Чанчжи, Шаньси) құлаған кезде тұтқындалып, өлтірілді, ал Батыс Ян Кейінгі Янға қосылды. 395 жылы Туоба Гуй Кейінгі Янның шекаралық аймақтарына шабуыл жасады. Сол жылы Муронг Чуй өзінің ағалары Муронг Нонг пен Муронг Линнің көмегімен Муронг Бао басқаратын 80 000 сарбаздан тұратын әскерді Солтүстік Вэйді жазалауға тағайындады. Муронг Баоның әскері туралы естіген Туоба Гуй Шенглені тастап, Сары өзеннің батысына шегінді. 395 жылдың күзінде Муронг Баоның әскері тез өзенге жетіп, өтуге дайындалды. Бірақ сол кезде Солтүстік Вэйдің барлаушылары Муронг Баоның әскері мен Кейінгі Янның астанасы Чжуншань (中山, қазіргі Баодин, Хэбэй) арасындағы байланыс жолын үзіп тастады. Солтүстік Вэй тұтқындалған Кейінгі Ян хабаршылары арқылы Муронг Чуйдің қайтыс болғанын жариялады, бұл Кейінгі Ян армиясында үлкен дүрбелең тудырды. Кейінгі Ян мен Солтүстік Вэй күштері Сары өзеннің арғы жағында 20-ға жуық күн тұрақтап тұрды. Мұронг Линнің ізбасарлары төңкеріс жасап, Муронг Линды жаңа басшы етіп тағайындауға тырысты, бірақ төңкеріс сәтсіз аяқталды, Кейінгі Ян күштерінде белгісіздік орнады. Қыс келген кезде Кейінгі Ян күштері шегінді. Сары өзеннің мұздап, Солтүстік Вэй күштеріне оңай өтуге мүмкіндік беретінін түсінбеген Муронг Бао артқы күзет қалдырмады. Туоба Гуй жеке өзі қууға кірісіп, Канхэ көлбеуінің шайқасында дайындықсыз қалған Кейінгі Ян әскерін ұстап алды, олардың барлығын өлтірді немесе тұтқынға алды, тек Муронг Бао мен бірнеше офицерлер ғана құтылды. Кейінгі Ян тұтқындарынан қорқып, Туоба Гуй оларды күйеу інісі Кепин Цзяньның (可頻建) ұсынысымен өлтірді. 396 жылы Солтүстік Вэй Муронг Баоға жеңіл қарайды деп уайымдаған Муронг Чуй жеке өзі Солтүстік Вэйге қарсы тағы бір жорыққа шықты, бастапқыда сәтті болды және Туоба Цянды өлтірді. Туоба Гуй уайымдап, Шенглені тастауды ойлады. Бірақ армия Канхэ көлбеуіне жеткенде, сарбаздар әкелері мен бауырларын қатты шақырып, Муронг Чуй ашуланып ауырды, бұл Кейінгі Ян күштерін Чжуншанға шегінуге мәжбүр етті. Ол көп ұзамай қайтыс болды, ал Муронг Бао император болды. 396 жылдың күзінде Туоба Гуй өзінің Солтүстік Вэй әскерлерін бастап, Бин провинциясына (并州, қазіргі орталық және солтүстік Шаньси) күтпеген шабуыл жасап, Муронг Нонгты жеңіп, оны Чжуншанға қашуға мәжбүр етті. Содан кейін Туоба Гуй шығысқа қарай өрлеп, Чжуншанға шабуыл жасауға дайын болды. Муронг Бао Муронг Линнің ұсынысын қабыл алып, Чжуншанды қорғауға дайындалды, Солтүстік Вэй күштері оның аумағында еркін жүріп, тозған кезде кері шегінеді деп сенді. Бірақ бұл қазіргі Хэбэйдегі барлық қалалардың гарнизондарының оларды тастап кетуіне әкелді, бірақ Чжуншан және тағы екі маңызды қала - Йеченг (鄴城, қазіргі Хандан, Хэбэй) және Синьду (信都, қазіргі Хенгшуй, Хэбэй) ғана қалды. Чжуншанға қарсы алғашқы шабуыл жасап, сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Туоба Гуй тактикасын өзгертті және Чжуншанды есепке алмай, басқа қалаларды басып алуға кірісті. 397 жылдың көктемінде Синьду түсті. Бірақ сол кезде Туоба Гуй өзінің астанасы Шенгле маңындағы көтеріліс туралы хабар алды және бейбітшілік ұсынды, бірақ Муронг Бао оны қабылдамады. Муронг Бао Туоба Гуй шегіне дайындалып жатқанда Солтүстік Вэй күштеріне шабуыл жасады, бірақ оның орнына Туоба Гуй оны ауыр жеңіліске ұшыратты. Сол кезде Муронг Линнің төңкеріс жасауынан қорқып, Муронг Бао Чжуншанды тастап, бұрынғы Янь астанасы Лунчэнге (龍城, қазіргі Цзиньчжоу, Хэбэй) қашты. Бірақ Чжуншандағы қалған гарнизон Муронг Баоның туысы Муронг Сянды (慕容詳) Кайфынның герцогы ретінде басшы етіп тағайындады, ал Туоба Гуй Чжуншанды бірден басып ала алмады. Канхэ көлбеуінде тұтқындарды өлтіргені үшін Кейінгі Ян халқының наразылығын тудырғанын түсінген Туоба Гуй саясатын өзгертті және басып алынған Кейінгі Ян аймақтарына мейірімді болуға тырысты. Уақыт өте келе, аймақтар оның үстемдігіне мойынсұнды. Муронг Сян өзінің император екенін жариялады және Туоба Гуйді өлтіруге тырысты, осылайша өзінің беделін нығайтуға көмектеседі деп ойлады. Бірақ күзде Муронг Лин оған күтпеген шабуыл жасап, өлтіріп, Чжуншанды басып алды. Муронг Лин де императорлық атаққа талаптанды, бірақ Солтүстік Вэйдің әскери қысымына төтеп бере алмады, ал Чжуншан Туоба Гуйге қарасты. Туоба Гуй қарсылық көрсеткеніне қарамастан, Чжуншан халқына мейірімді болды, бірақ Туоба Гуйді өлтіруді ұсынғандардың тайпаларын өлтірді. Сол кезде армияда жұқпалы ауру тарады, ол армияның жартысын және малдың көп бөлігін қырып салды. Генералдары оған жорысты тоқтатуға кеңес бергенде, Туоба Гуй оның мінез-құлқының айқын көрінісі болған жауап берді:

In 391, Tuoba Gui attacked Rouran—which had been a Dai vassal but had never submitted to him—inflicting major damage on Rouran, but was unable to destroy it. Rouran would remain an annoyance, and often a menace, for the rest of Northern Wei's history. In winter 391, Liu Wenchen sent his son Liu Zhilidi (劉直力鞮) to attack Northern Wei, and Tuoba Gui, despite having a much smaller army than Liu Zhilidi, defeated him, and further crossed the Yellow River to attack Liu Wenchen's capital Yueba (悅拔, in modern Ordos, Inner Mongolia), capturing it, forcing Liu Wenchen and Liu Zhilidi to flee. The next day, Liu Wenchen was killed by his subordinates, and Liu Zhilidi was captured. Tuoba Gui annexed Liu Wenchen's territory and people into his own, and slaughtered Liu Wenchen's clan and associates—more than 5,000 people. Liu Wenchen's youngest son Liu Bobo, however, fled to the Xuegan (薛干) tribe, whose chief Tai Xifu (太悉伏) refused to turn him over despite Northern Wei demands, and Liu Bobo would eventually marry the daughter of Later Qin's vassal Mo Yigan (沒奕干) and became dependent on him. To punish Tai Xifu, Tuoba Gui attacked him in 393 and slaughtered much of his tribe, although Tai Xifu himself fled. In 394, Western Yan's emperor Murong Yong, under heavy attack by Murong Chui, sought aid from Tuoba Gui, but Tuoba Gui, while sending an army by his cousin Tuoba Qian (拓拔虔) the Duke of Chenliu and the general Yu Yue (庾岳) to distantly try to distract Later Yan, Northern Wei forces never actually engaged Later Yan, and Murong Yong was captured and killed later that year when his capital Zhangzi (長子, in modern Changzhi, Shanxi) fell, and Western Yan was annexed into Later Yan. In 395, Tuoba Gui led raids against Later Yan's border regions. Later that year, Murong Chui commissioned an 80,000 men army led by Murong Bao, assisted by his brothers Murong Nong and Murong Lin, to try punish Northern Wei. Tuoba Gui, hearing about Murong Bao's army, abandoned Shengle and retreated west across the Yellow River. Murong Bao's army quickly reached the river in fall 395 and prepared to cross the river. However, by this point, Northern Wei scouts had cut off the line of communication between Murong Bao's army and the Later Yan capital Zhongshan (中山, in modern Baoding, Hebei), and Northern Wei had the captured Later Yan messengers declare that Murong Chui had already died, causing great disturbance in the Later Yan army. The Later Yan and Northern Wei forces stalemated across the Yellow River for 20 odd days, when Murong Lin's followers tried to start a coup and support Murong Lin as new leader, and while the coup failed, uncertainty fell on Later Yan forces. As winter came, Later Yan forces retreated and, not realizing that the Yellow River would freeze to allow Northern Wei forces to cross easily, Murong Bao left no rearguard as he retreated. Tuoba Gui personally gave chase, catching Later Yan forces unprepared at the Battle of Canhe Slope, killing or capturing nearly the entire Later Yan army, and only Murong Bao and a number of officers escaped. Tuoba Gui, fearful of the Later Yan captives, slaughtered them at the suggestion of his brother in law Kepin Jian (可頻建). In 396, concerned that Northern Wei would then view Murong Bao lightly, Murong Chui personally led another expedition against Northern Wei, initially successful and killing Tuoba Qian. Tuoba Gui became concerned and considered abandoning Shengle again. However, as the army reached Canhe Slope, the soldiers cried out loud for their fathers and brothers, and Murong Chui became angry and ill, forcing the Later Yan forces to retreat to Zhongshan. He soon died, and Murong Bao succeeded him as emperor. In fall 396, Tuoba Gui led his Northern Wei troops and made a surprise attack on Bing Province (并州, modern central and northern Shanxi), defeating Murong Nong and forcing him to flee back to Zhongshan. Tuoba Gui then advanced east, ready to attack Zhongshan. Accepting Murong Lin's suggestion, Murong Bao prepared to defend Zhongshan, leaving the Northern Wei forces free to roam over his territory, believing that Northern Wei would retreat once its forces are worn out. However, this had the effect that all of the cities' garrisons in modern Hebei abandoned them, except for Zhongshan and two other important cities—Yecheng (in modern Handan, Hebei) and Xindu (信都, in modern Hengshui, Hebei). After making an initial attack against Zhongshan and failing, Tuoba Gui changed his tactic to establishing his rule over the other cities while leaving Zhongshan alone. In spring 397, Xindu fell. Meanwhile, however, Tuoba Gui had received news of a rebellion near his capital Shengle and offered peace—which Murong Bao rejected, and Murong Bao attacked Northern Wei forces as Tuoba Gui prepared to retreat, but instead was defeated by Tuoba Gui at great loss. At this time, concerned about a coup attempt by Murong Lin, Murong Bao abandoned Zhongshan and fled to the old Former Yan capital Longcheng (龍城, in modern Jinzhou, Hebei). However, the remaining garrison at Zhongshan supported Murong Bao's nephew Murong Xiang (慕容詳) the Duke of Kaifeng as their leader, and Tuoba Gui was unable to take Zhongshan immediately. Realizing that he had alienated the Later Yan people by having slaughtered the captives at Canhe Slope, Tuoba Gui changed his policy and tried to be gentle with the conquered Later Yan territory, and while time would be required, the territories began to abide by his rule. Murong Xiang, meanwhile, declared himself emperor, and put Tuoba Gu to death to try to show his resolve. In the fall, however, Murong Lin made a surprise attack on him, killing him and taking over Zhongshan. Murong Lin also claimed imperial title, but was unable to stand Northern Wei military pressure, and Zhongshan fell to Tuoba Gui, who was largely gentle to Zhongshan's population despite their resistance—although he slaughtered the clans of those who advocated Tuoba Gu's death. It was around this time, however, that his army suffered a serious plague that might have killed as much as half of the army and livestock. When his generals tried to persuade him to suspend the campaign, Tuoba Gui gave a response that might be quite demonstrative of his personality:

«Бұл аспанның қалауы, мен оны өзгерте алмаймын. Адамдары бар жерде мемлекет құруға болады. Бұл тек мен оны қалай басқаратыныма байланысты, мен адамдардың өлімінен қорқа алмаймын». 398 жылдың жаңа жынында Туоба Гуй Йеченгке шабуыл жасауға дайын болғанда, Йеченгтің қорғаушысы Муронг Дэ оны тастап, Сары өзеннің оңтүстігіне, Хуатайға (滑台, қазіргі Анян, Хэнань) қашып, осы жерде тәуелсіз Оңтүстік Янь мемлекетін жариялады. Сары өзеннің солтүстігіндегі қарсылық көбінесе тоқтатылғаннан кейін, Туоба Гуй Туоба И және Сухэ Баны (素和跋) бұрынғы Кейінгі Ян аймақтарының билеушілері етіп тағайындап, Шенглеге оралды. Байланысты жақсарту және бақылауды күшейту үшін Туоба Гуй Ванду (望都, қазіргі Баодин, Хэбэй) мен Дай (代, қазіргі Чжанцзякоу, Хэбэй) арасында Тайхан таулары арқылы жол салды. Бірақ көп ұзамай ол Туоба Иді премьер-министрі етіп қайтарды және оның орнына туысы Туоба Цюнды (拓拔遵) Люян герцогы етіп тағайындады. 398 жылдың жазында Туоба Гуй мемлекеттің бұрынғы атын, Дайды қайтаруды ойлады, бірақ Цуй Хунның (崔宏) ұсынысымен Вэй атауын сақтап қалды. Ол астананы Шенгледен оңтүстікке, Пинчэнге (平城, қазіргі Датун, Шаньси) көшірді, басып алынған аймақтарға жақын болу үшін. Ол сондай-ақ мемлекет бойынша салмақтар мен өлшемдерді стандартизациялау және қытай және сяньби дәстүрлеріне негізделген стандартты рәсімдерді белгілеу туралы жарлықтар шығарды. 399 жылдың жаңа жынында Туоба Гуй өзін император деп жариялады. Ол сондай-ақ хандардың билігін заңдастыру үшін сары императордан шыққан екенін мәлімдеді.

Императордың алғашқы билігі

399 жылы император Даову Гоби шөлінің маңында және ішінде Гаоче тайпаларына ірі шабуыл жасап, көптеген жандарды құрбан етті және көптеген Гаоче тайпаларын тұтқынға алды. Өзінің қатыгездігі мен күшін көрсету үшін, ол тұтқынға алынған Гаоче ерлерін бірнеше айдан кейін аң аулау кезінде тірі қалқан ретінде пайдалануға бұйырды, жануарлардың қашуын тоқтату үшін. Сондай-ақ, ол Гаоче құлдарын өзі үшін бұғы шаруашылығын салуға мәжбүр етті. Сол жылы ол өкіметін қайта ұйымдастырып, 36 кеңседен 360 кеңсеге дейін кеңейтті, сонымен қатар Пинчжэнде университет ашып, бүкіл империядан кітаптар жинап, Пинчжэнге жеткізуді бұйырды. 399 жылдың жазында Оңтүстік Ян генералы Ли Биан (李辯) Оңтүстік Ян астанасы Хуатайды Солтүстік Вэйге тапсырды, бұл Оңтүстік Ян императоры Муронг Дені Цзинь провинциясына шабуыл жасап, Цин провинциясын (青州, қазіргі орталық және шығыс Шандоң) өзінің аумағы ретінде иеленуге мәжбүр етті. 399 жылы император Даову Цзинь императоры Анның мәртебесін жеткіліксіз бағалағандығы үшін Цзинь генералы Чи Хуэйге (郗恢) жазған хатындағы Цзинь шенеунігі Цүй Чэннің (崔逞) әрекетіне ашуланып (сондай-ақ, Цүй бұрын оны сұрқайға теңегендігіне ренжіді), Цүйге өзін-өзі өлтіруді бұйырды. Бұл оқиға император Даовудың мемлекеттер арасындағы беделін түсірді, себебі келесі бірнеше жыл бойы Цзиньдегі азаматтық соғыстарда жеңілген кейбір маңызды Цзинь шенеуніктері осы оқиғаға байланысты одан пана табудан бас тартты. 400 жылы император Даову императрица тағайындауды жоспарлады. Оның ұнатқан әйелі Лю Тухуаның қызы Лю, Лю Тухуаның үлкен ұлы Туоба Сиді дүниеге әкелген. Алайда, Туоба тайпасының дәстүріне сәйкес, ол үміткерлер алтын мүсіндер жасауға тырысуын қажет етті, құдайдың құрметін анықтау үшін. Консорт Лю мүсінін аяқтамады, ал 397 жылы Чжуншанды басып алғанда тұтқындалған Муронг Баоның кіші қызы Консорт Муронг мүсінін аяқтап, император Даову оны императрица етіп тағайындады. Осы шақта император Даову тыйымға сенімді болып, жұлдызтанушылар мен алхимиктерге сеніп, мәңгілік өмір іздеді. Ол сондай-ақ, өзінің қол астындағыларына қатаң заңдар шығарып, егер олар өзін құрметтемейтін іс-әрекеттер жасаса, қатаң жазалады. 401-402 жылдары император Даову қазіргі Ляонинмен шектелген Кейінгі Янға шабуыл жасауға тырысты, бірақ Кейінгі Ян императоры Муронг Шенге қарсы жеңіске жете алмады. Осы уақытта император Даову Кейінгі Циньмен одақ құруға және бейбіт келісімге келуге тырысты. Алайда, Кейінгі Цинь императоры Яо Син, оның қазірдің өзінде императрица Муронгты алғанын естіп, бас тартты, және осы шақта император Даову үнемі Кейінгі Циньдің бірнеше вассалдарына шабуыл жасағандықтан, мемлекеттердің қарым-қатынасы нашарлады. Сондықтан император Даову Кейінгі Циньмен қақтығысуға дайындала бастады. Сол жылы Яо Син Солтүстік Вэйге қарсы ірі шабуыл жасады. 402 жылдың күзінде Яо Синнің алдыңғы қолбасшысы Яо Пинг (姚平), Иянг герцогы, Солтүстік Вэй императоры Даовумен Чайбиде (柴壁, қазіргі Линфен, Шанси) қоршалған болатын. Яо Пинг пен Яо Синнің қарсы шабуылдарына қарамастан, Солтүстік Вэй қоршауы күшейе берді, және 402 жылдың қысында Яо Пинг пен оның әскері қашқанға дейін тұтқынға алынды, Яо Синнің Солтүстік Вэйге қарсы жорығы аяқталды.

In 399, Emperor Daowu made a major attack on the Gaoche tribes near and in the Gobi Desert, inflicting great casualties and capturing many Gaoche tribesmen. In a display of cruelty and power, he ordered the captured Gaoche men to use their bodies as a wall on a hunt he carried out months later, to stop animals from escape. He also had the Gaoche slaves build a deer farm for him. Later that year, he reorganized his government, expanding from 36 bureaus to 360 bureaus, and he also established a university at Pingcheng and ordered that books be collected throughout the empire and be delivered to Pingcheng. In summer 399, the Southern Yan general Li Bian (李辯) surrendered the Southern Yan capital Huatai to Northern Wei, forcing the Southern Yan emperor Murong De to instead attack Jin and take over its Qing Province (青州, modern central and eastern Shandong) as his territory. Later in 399, because Emperor Daowu was angry that, on a letter to Jin's general Chi Hui (郗恢), the official Cui Cheng (崔逞) insufficiently deprecated the status of Emperor An of Jin (and also because he had been offended by a previous remark made by Cui in which he thought Cui compared him to an owl), he ordered Cui to commit suicide. This incident caused Emperor Daowu's reputation among the states to suffer, as for the next few years, some important Jin officials who lost out in Jin civil wars declined to flee to him for refuge because of the incident. In 400, Emperor Daowu considered creating an empress. Of his consorts, he most favored Consort Liu, the daughter of Liu Toujuan, who bore his oldest son Tuoba Si. However, according to Tuoba tribe customs, he was required to make the potential candidates try to forge golden statues, to try to discern divine favor. Consort Liu was unable to complete her statue, while Consort Murong, the youngest daughter of Murong Bao, whom he captured when he took Zhongshan in 397, was able to complete her statue, and so Emperor Daowu created her empress. Around this time, Emperor Daowu became increasingly superstitious and became trusting of astrologers and alchemists, seeking immortality. He also began to use strict laws against his subordinates, punishing them harshly if they carried out what he perceived to be disrespectful actions. In 401 402, Emperor Daowu made an attempt to attack Later Yan, by now limited to modern Liaoning, but was unable to make gains against Later Yan's emperor Murong Sheng. Around this time, Emperor Daowu also sought marriage and peace with Later Qin. However, Later Qin's emperor Yao Xing, hearing that he already had Empress Murong, refused, and because around this time Emperor Daowu constantly attacked several Later Qin vassals, the states' relations broke down. Emperor Daowu therefore began to prepare for a confrontation with Later Qin. Later in the year, Yao Xing did make a major attack against Northern Wei. In fall 402, Yao Xing's forward commander Yao Ping (姚平) the Duke of Yiyang was surrounded by Northern Wei's Emperor Daowu at Chaibi (柴壁, in modern Linfen, Shanxi), and despite counterattacks by both Yao Ping and Yao Xing, the Northern Wei siege became increasingly tighter, and in winter 402, Yao Ping and his army were captured following a failed attempt to break out, ending Yao Xing's campaign against Northern Wei.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

Император Даоу билігінің соңғы жылдары ол шенеуніктерге қатысты күніне сан рет қатал мінез танытты. Мысалы, 406 жылы Пинчжэн қаласын кеңейтіп, оны сәнді астанаға айналдыруды жоспарлағанда, бастапқыда өзінің сенімді шенеунігі Мо Тиге (莫題), тәжірибелі инженер-құрылысшыға қала жоспарын жасауды тапсырды. Бірақ Мо Тидің абайсыздық танытуына байланысты, оған өзін-өзі өлтіруді бұйырды, содан кейін де Мо Ти жасаған жоспарды пайдаланды. Ол сондай-ақ Чайшан сарайына (豺山宮, қазіргі Шуочжоу, Шанси) жиі сапарлар жасап, онда бірнеше ай бойы тұрып жатты. Осы кезеңде өлтірілген басқа да маңызды шенеуніктерге Чаншань ханзадасы Туоба Цун, Ю Юэ, Моналу Ти (莫那婁題) және Вэй ханзадасы Туоба И кірді. 407 жылы Солтүстік Вэй мен Кейінгі Цинь арасында бейбіт келісімге қол қойылды, бұрын тұтқындалған генералдар бір-біріне қайтарылды. Алайда, бұл Кейінгі Цинь үшін апатқа ұласты, өйткені Кейінгі Цинь генералы Лю Бобо, әкесі Лю Вэйчен Солтүстік Вэй тарапынан өлтірілгеніне ашуланып, өзінің мемлекетін құруға көтерілді. Дегенмен, ол күшін көбінесе Кейінгі Циньге қарсы партизандық соғыс жүргізуге жұмсады, біртіндеп оның күшін әлсіретті және Солтүстік Вэйге қарсы соғыс жүргізбеді. 409 жылы император Даоу, алхимиктер берген удың әсерінен зардап шегіп, мінезі қаталданып, параноидалыққа ұшырады. Ол үнемі бүлік шығарудан қорқып, әсіресе болжамгерлер оған жақын жерде бүлік болатынын айтқандықтан, алаңдады. Кейде ол бірнеше күн бойы тамақтанбады немесе түнде ұйықтамады. Ол өзінің бұрынғы жетістіктері мен жеңілістері туралы үнемі ойланып, барлық шенеуніктеріне күмәнмен қарады. Шенеуніктер оған есеп бергенде, ол олардың бұрынғы қателіктерін есіне түсіріп, жазалап немесе тіпті өлтіретін. Кез келген адамның тіпті аздаған дұрыс емес әрекетіне де ашуланып, оларды жеке өзі өлтіріп, мәйіттерін сарай сыртында көрсететін. Бүкіл үкімет үрейге толы болды. Осы жағдайға тек министр Цуй Хун мен оның ұлы Цуй Хао ғана төтеп бере алды, олар императорды ренжітпеу немесе мақтауға тырыспау арқылы апаттан сақталып қалды, өйткені екеуі де апатқа әкелуі мүмкін еді. 409 жылдың күзінде император Даоу Туоба Сиді тақ мұрагері етіп тағайындады. Туоба дәстүрі бойынша, тағайындалған мұрагердің анасы өлімге жіберілетіндіктен, ол Туоба Сидің анасы, Лиу ханшайымына өзін-өзі өлтіруді бұйырды. Ол мұрагер ханзада Сиге себептерін түсіндірді, бірақ ханзада анасы үшін қайғырып, азасын тоқтата алмады. Император Даоу ашуланып, ханзаданы шақырды. Тақ мұрагері Си Пинчжэннен қорқып, қашып кетті. Бірақ сол кезде император Даоу өзінің басқа ұлының қолынан қаза тапты. Ол кішкентай кезінде Хелан тайпасын барып, анасының әпкесін (Елсіз ханшайым Хеланның әпкесін) көргенде, оның өте әдемі екенін байқап, оны кәнизақ етуді сұрады. Елсіз ханшайым Хелан бас тартты, бірақ бұл инцест емес, жас Хелан әйелінің күйеуі бар екендігі және тым әдемі екендігі себебінен болды, сондай-ақ әдемі нәрселер көбінесе улануы мүмкін деген мақалды келтірді. Елсіз ханшайым Хеланның білместен, ол жас Хелан әйелінің күйеуін өлтіріп, оны кәнизақ етіп алды. 394 жылы олардың Туоба Шао (拓拔紹) есімді ұлы дүниеге келді, кейін ол Цинхэ ханзадасы аталды. Туоба Шао - ойсыз жасөспірім, ол көбінесе қарапайым киім киіп көшеде жүріп, жолшыларды тонап, оларды жылаңаш қылып, көңіл көтеру үшін мазақтап отыратын. Император Даоу мұны естігенде, Туоба Шаоны құдыққа асып жазалады, тек өліміне жақын келгенде ғана шығарды. 409 жылдың күзінде император Даоу ханшайым Хеланмен дауласып, оны тұтқындап, өлтіруді жоспарлады, бірақ ол кезде күн батып, шешімін кешіктірді. Ханшайым Хелан жасырын түрде Туоба Шаоға хабаршы жіберіп, одан көмек сұрады. Түнде 15 жастағы Туоба Шао сарайға кіріп, император Даоуды өлтірді. Бірақ ертесі күні император сақшылары Туоба Шао мен ханшайым Хеланды тұтқындап, өлтірді, ал Туоба Си император Миньюань ретінде таққа отырды.

In the last few years of Emperor Daowu's reign, he became increasingly harsher in his treatment of his officials. For example, in 406, as he planned the expansion of Pingcheng with intent to make it into an impressive capital, he initially had his official Mo Ti (莫題), an accomplished civil engineer, plan the city's layout, but over a relatively minor issue where Mo was not very careful, ordered Mo to commit suicide—and then used Mo's layout anyway. He also made increasing visits to Chaishan Palace (豺山宮, in modern Shuozhou, Shanxi), often spending months there at a stretch. Other key officials that he killed during this period included his cousin Tuoba Zun the Prince of Changshan, Yu Yue, Monalou Ti (莫那婁題), and Tuoba Yi the Prince of Wei. In 407, Northern Wei and Later Qin entered into a peace treaty, returning previously captured generals to each other. This would have a disastrous consequence on Later Qin, however, as Liu Bobo, then a Later Qin general, became angry because his father Liu Weichen had been killed by Northern Wei, and therefore rebelled, establishing his own state Xia. However, he spent much more of his energy conducting guerilla warfare against Later Qin, gradually sapping Later Qin's strength, and did not actually conduct warfare against Northern Wei. By 409, Emperor Daowu, who was said to be under the effect of poisonous substances given him by alchemists, was described to be so harsh and paranoid in his personality that he constantly feared rebellion, particularly because fortunetellers had been telling him that a rebellion would happen near him. He occasionally would not eat for days, or would not sleep overnight. He often mumbled about his past accomplishments or defeats, and he suspected all of his officials. Sometimes when officials made reports to him, he would suddenly think of their past faults and punish or even kill them. Occasionally, when others would behave even slightly inappropriately, he would be so angry that he would kill them personally and display their bodies outside the palace. The entire government came under a spell of terror. The only persons immune from this treatment were said to be the minister Cui Hong and his son Cui Hao, who were said to avoid the disaster by never offending or flattering the emperor—both of which could have brought disaster. In fall 409, Emperor Daowu resolved to create Tuoba Si crown prince. Because of the Tuoba traditional custom of executing the designated heir's mother, he ordered Tuoba Si's mother Consort Liu to commit suicide. He explained his reasons to Crown Prince Si, who, however, could not stop mourning for his mother, and Emperor Daowu became very angry, and he summoned the crown prince. Crown Prince Si, in fear, fled out of Pingcheng. At this time, however, Emperor Daowu would suffer death at another son's hand. When he was young, when he had visited Helan tribe, he saw his maternal aunt (Princess Dowager Helan's sister), who was very beautiful, and he asked to have her as a concubine. Princess Dowager Helan refused—but not under the rationale that it would be incest, but rather that the younger Lady Helan had already had a husband and was too beautiful—citing a saying that beautiful things were often poisonous. Without Princess Dowager Helan's knowledge, he assassinated the younger Lady Helan's husband and took her as a concubine. In 394, they had a son, Tuoba Shao (拓拔紹), whom he later created the Prince of Qinghe. Tuoba Shao was said to be a reckless teenager, who often visited the streets in commoner disguises, and often robbed travelers and strip them naked for fun. When Emperor Daowu heard this, he punished Tuoba Shao by hanging him upside down in a well, only pulling him out as he neared death. In fall 409, Emperor Daowu had an argument with Consort Helan, and he imprisoned her and planned to execute her, but it was dusk at the time, and he hesitated. Consort Helan secretly sent a messenger to Tuoba Shao, asking him to save her. At night, Tuoba Shao, then 15, entered the palace and killed Emperor Daowu. The next day, however, the imperial guards arrested and killed Tuoba Shao and Consort Helan, and Tuoba Si took the throne as Emperor Mingyuan.