Кіріспе

Камерундықтар

Нсо халқы Камерунның солтүстік-батыс аймағындағы Баменда шөп далаларынан шыққан. Олардың дәстүрлі тілі – Ламнсо (Нсо тілі), ал астанасы – Кумбо қаласы, осы қалада Фон сарайы орналасқан.

Тарихтық қысқаша

Нсо халқы 1387 жылы Камерунның Адамава аймағындағы Тикариден көшіп келді, себебі басшы Тинки қайтыс болғаннан кейін қанды билік күресі болған. Мвеингтің Тинкиден кейін таққа отырғызылуы, таққа таласқандардың барлығын Кимиден қуды. Нсо әулетінің негізін қалаушы Нгоннсо, ағалары Нчаре Йен мен Мбомбам және олардың ізбасарларымен бірге Кимиден бірнеше жақтастарымен бірге кетіп қалды. Ағаларымен ажырасып қалғаннан кейін Нгоннсо және оның жақтастары алдымен Мбо’нсоға, содан кейін Ндзеннсоға, Ковифемге, Таависаға (қауіпсіздік үшін), қайта Ковифемге, содан кейін Кимбоға (Кумбоға) қоныстанды. Рудың аты Нгоннсодан шыққан және Камерунның ең ірі руларының бірі болып табылады.

Колонияға дейінгі кезең

Фон – дәстүрлі билеуші. Ол дәстүрлі үкіметтің басшысы және ата-бабаларды қуантуға жауапты басты діни тұлға. Фонға оның қызметтерінде Вибай деп аталатын жеті көрнекті адам көмектеседі. Бұл Вибайлар – Шуфаилер, олардың лауазымдары күрделі тарихпен анықталады. Олардың ішінде Шуфаи Нзендезев, Тахнкум, Дох, Руун, Ценлах, Лун және Ювар бар. Сонымен қатар, жылдар бойы Нсоның Фоны саяси ықпалсыз көптеген Шуфаилерді тағайындады, бірақ олар сарайдағы орындықтардың ең төменгі қатарында орын алатын. Оның билігін "Ngwerong" (сондай-ақ "Nwerong") сияқты реттеуші топтар тексеріп отырады, ол үкіметтің қауіпсіздік бөлімі болып табылады және Фон қабылдаған шешімдерді орындайды. Нверонг жаңа Фонды таққа отырғызуға толық жауапты. Бұрынғы басшы қайтыс болған жағдайда Файлар мен Шуфаилерді ауыстыру да оның міндеті. Патшалық отбасының мүшелері (Фоннан басқа) Нверонг құрамына кіре алмайды. "Нгири" Нверонгқа ұқсас, бірақ ол тек ханзадаларға арналған. Жаңа Фондар талапкер ханзадалардың тобынан, талапкерлерден құпия сақталатын жүйе арқылы таңдалады, осылайша сыбайлас жемқорлықтың мүмкін болатын көзін жояды. Ханзадалар Вонто деп аталады және отбасылық мәселелерді талқылау үшін Фонның қатысуымен үнемі жиналады. Нсоның тағы басқа Фондары да бар, олар көбінесе Нсоның Фонына кеңесшілер ретінде көмектеседі. Бұл Фондардың қазіргі кезде болуы Нсо халқының тарихындағы эволюцияны көрсетеді. Олардың көпшілігі бұрын соғыс немесе бейбіт келіссөздер арқылы, немесе тарихи оқиғалардың нәтижесінде Нсоның Фонына бағынышты болған тәуелсіз тайпалардың басшылары болған. Олар (шетелдік Фондармен бірге) Нсо сарайына өз орындарын (Кавахтар) әкелуге рұқсат етілген жалғыз адамдар. Мысалы, Оку, Мбиами, Нсех, Нкар, Гван, Килуун, Нгашонг, Ншоков, Гварканг, Таабах және т.б. Оку мен Мбиами Фондары бұрын Нсоның ханзадалары болған. Нсоның барлық Фондары мен Шуфаи Нзендезев Нверонг пен Нгиридің мүшелері болып табылады. Нсо қоғамы әулеттік желі бойынша топтарға бөлінеді. Әр әулеттік топты "Фай" басқарады. Дәстүр бойынша, Файдың қолына тиіспеу керек. Файларды әйнек моншақтан жасалған әсем әшекейлер мен сәнді таяқтарынан тануға болады. Файды Фон тағайындайды. Басқа басшылар Шейлер деп аталады және Файлардан төмен дәрежеде тұрады.

Колониялық кезең

Берлин конференциясының нәтижесінде Камерун 1884 жылы Германия империясының құрамына кірді. Алғашқы байланыс 15 ғасырда португалдар қазіргі Камерунның солтүстік жағалауына келген кезде тікелей болды, бірақ неміс саяхатшысы доктор Юген Зинтграф 1889 жылғы сәуірде Бафут тайпасымен алғашқы еуропалық байланысты жасады. Нсо және немістер арасындағы алғашқы кездесу туралы мәліметтер Нсо ақсақалдарының ауызша әңгімелерінен және Яундедегі Ұлттық мұрағатта сақталатын неміс есептерінен алынған. Бірінші кездесуге 1901-1902 жылдары лейтенант-полковник фон Павелдің экспедициялық тобынан 8-10 еуропалық қатысты. Олар Бабунгодан жол тартқаннан кейін 12 қаңтарда Совта қосылды, онда Фон оларға қой сыйлады. Лейтенант фон Павел Бансоның Нсо халқымен алғашқы қарым-қатынас достық болғанын атап өтті. Ауызша дәстүрге сәйкес, неміс әскерлерінің кейінгі шабуылдарының себебі Нсо жауынгерлерінің жеңілген жауының бас сүйегін трофей ретінде сақтау салтынан туындаған болуы мүмкін. Нсо манджонына (жауынгерлер үйіне) шақырылған немістер теміржолға ілінген көптеген бас сүйектерді көрді және Нсо халқының адам жегіштер екенін ойлады. Қазан мен наурыз аралығында, жақсы қаруланған жаңа экспедиция келгеннен кейін жаушылық басталды. Бұл жаңа топ бір адамды қатты ұрып, өлгендей қалдырып кеткені, сондай-ақ рулық ақсақалды мылтық саңылауымен ұрғандығы хабарланды. Бұл агрессивті әрекеттер Нсоның қарсы шабуылына себеп болды, олар экспедиция лагеріне шамамен 1200 адаммен шабуыл жасады. Шабуыл туралы ескертілген немістер сарайды өртеп, лагерін басқа жерге көшірді. Нсо мен еуропалықтардың арасындағы алғашқы байланыс, ақырында еуропалықтар тарапынан жеңіліске ұшыраған бірнеше көтеріліс пен қарсылықтармен сипатталды. Нсо жеңілгеннен кейін немістерге бағынып берді, оның шарттарының бірі – жағалаудағы жұмыстар үшін жергілікті жұмыс күшін ұсыну және жаңа үкімет элиталары үшін жолдар салу болды. Империалистер, бірінші немістер, содан кейін британдықтар Нсо халқына салық салудың, басқарудың және еңбектің жаңа жүйесін енгізді. Колониялық салық жүйесі тікелей емес басқару институтын орнату арқылы Фонның оның кіші биліктеріндегі беделін әлсіретті. Дәстүр бойынша, кіші биліктер тікелей Фонға салық төлейтін, бірақ жаңа жүйе бойынша олар салықтарды жинап, салық комиссиясының бір бөлігін өзінде қалдырып, қалғанын колониялық әкімшілік үшін жинаған Фонға беретін болды. Фон да комиссияны сақтап алатын, осылайша бұрынғы патшалықты, басшысы Фон және кеңес болған, енді Тажға жауап беретін қарапайым беделге айналдырды. Еуропалық империалистердің бұл саясатын аймақтық Фондар жүзеге асырды. Көбінесе Фон өз халқының құрметінен айырылып, бірақ еуропалықтармен жақсы қарым-қатынасты сақтап қалды, егер ол олардың талаптарын орындаса.

Қазіргі заманғы үкімет

1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, франкофондық Камерун ағылшын тілді Камерунмен бірігіп, қазіргі республиканы құрды. Колониялық мемлекеттің кемшіліктері мен қиындықтарын көріп, жаңадан құрылған постколониялық үкімет мемлекетті өндірістің басты көзі ретінде пайдалана отырып, жаңа, өзін-өзі қамтамасыз ететін мемлекет құруға бағытталды. Сырттай қарағанда, парламенттік үкімет пен дәстүрлі фон құрылымының үйлесімі қазіргі республиканың негізіне деген құрмет ретінде жасалғандай көрінеді, бірақ бұл жаңа типтегі жанама басқаруды енгізу үшін жасалды. Басшылардың үш санатқа бөлінуі бар, әр санат үлкен мемлекеттің бір бөлігі ретінде жұмыс істейді және фонды тәуелді етеді. Бұл жергілікті халықты дәстүрлі жүйелерін сақтап, қуантса, сонымен бірге фонға нақты тәуелсіздік бермей, оның ықпалын әлсіретеді. Заңнама өзгерген сайын, кез келген фон заң бұзғаны үшін жауапкершілікке тартылып немесе қамауға алынуы мүмкін. Қазіргі Фон – Сехм Мбингло I.

Гендерлік рөлдер

Колониалдық кезеңде әйелдердің міндеттері егін өндірумен қатар бала тууды да қамтыды. Бұл бүкіл Африкадағы ерлердің билігі мен мәртебесінің негізгі тірегі болды. Осы құбылыс Мириам Гохиннің 1997 жылғы "Ерлер жерді иеленеді, әйелдер егінді иеленеді: Камерунның таулы далаларындағы гендер және билік" атты этнографиялық зерттемесінде терең талданған. Кітап Нсо билігінде және отарлық / отарлықтан кейінгі мемлекетте ерлер мен әйелдер арасындағы билік күресін әлеуметтік-тарихи тұрғысынан қарастырып, жан-жақты талдайды.

Колонияға дейінгі кезең

Колонияға дейінгі Нсо мәдениетінде еңбек бөлінісі жыныс және қоғамдық байланыстар бойынша жүзеге асты, яғни Гохин атауында айтылғандай, ерлер жерге ие болса, әйелдер егінге ие болды. Әр ауылдың ер адамдарына отбасылары (көбінесе әйелдер) шаруашылық жүргізетін жерлерді пайдалану құқығы фон немесе мұрагерлік арқылы берілді. Әйелдер олардан жинаған өнімді базарларда сатып, табысын күйеулеріне беретін. Нсо еркектерінің қоғамды, ұлттық және жергілікті деңгейде басқаруда көшбасшылық танытқанына қарамастан, әйелдер тек әйел болғандықтары үшін оларға ғана тиесілі нәрселерге ие болды. Бұл осылай көрінеді: жер еркектерге тиесілі болғанымен, әйелдер еңбектері арқылы егін өнімін бақылайтын. Олар дәстүрлі түрде егін жинағаннан кейін оның қалай пайдаланылатынын шешті және көбінесе өздерін-өздерімен қамтамасыз ететін. Бұл, колониялық кезең аяқталғанда өзгеретін нәрсе еді. Гохин гендерлік мәселенің күрделі тарихи процестерде, әсіресе жерді иелену жүйесінде, сыртқы және ішкі саясатта, сондай-ақ неке институтында маңызды екенін нақты айтады. Әйелдердің дәстүрлі неке үлгілеріне қарсылығын қарастырған Гохин, бұл екі жыныстың арасындағы билік тепе-теңдігін өзгерте ме деген сұрақ қояды. Сондай-ақ, бұл қарсылықтың элитаның жаңа тобының пайда болуына әкелуі мүмкін бе деген мәселе туындайды, себебі үй шаруашылығындағы билік пен еңбек динамикасын өзгерте алатын бай отбасылардан шыққан, білімді әйелдер ғана.

Қазіргі заманғы гендерлік қатынастар

"Ерлер егістікке, әйелдер егінге ие" еңбегінде Мириам Гохин Нсо қауымындағы гендерлік теңсіздік туралы толыққанды мәлімет берді. Бұл гендерлік теңсіздік Нсо халқы арасындағы гегемония идеологиясымен бекітілген. Грамшидің сөзімен айтқанда, "гегемония – биліктің өзіне бағынғандардың келісімін алу жолы; ол мәдени, саяси және экономикалық формаларда, тілдік және теориялық тұжырымдамаларда көрінеді" (Гохин 1996:12). Гегемония – үкіметтің немесе қоғамның өз халқын бақылау үшін құратын идеологиялық құрал. Сондықтан үкімет немесе басшылар осы идеологияны қолдау үшін заңдар қабылдайды. Осының нәтижесінде Нсо еркектері мен Нсо әйелдері арасында теңсіздік туды. Бұл гендерлік теңсіздік әйелдердің еркездерге тәуелділігімен сипатталады, әйелдер "елдің тірегі" саналса да (Гохин 1996: 63). Нсо халқы ауыл шаруашылығымен айналысады және олардың күнкөрісінің көп бөлігі егіншіліктен түседі. Нсо әйелдері "елдің тірегі" деп аталады, себебі олар егіншілер. Алайда, олар өнімдеріне толыққанды ие бола алмайды, тек күйеулері мен балаларын тамақпен қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, осы егінші әйелдердің өз шаруашылықтарына билігі жоқ, себебі оларға шаруашылықты тек еркектер ғана бөліп бере алады. Одан бөлек, Нсо әйелдері отбасының тамақтандыруын өздерінің міндеті деп санайды және оны үлкен мақтанышпен атқарады. Сондықтан Нсо қауымында шаруа емес әйелдер, әсіресе әйелдер тарапынан маргиналдануға ұшырайды. Олардың "елдің тірегі" ретіндегі күшіне қарамастан, әйелдерге ерлер кеңесіне қатысуға рұқсат етілмейді. Бұл айырмашылықтың себебі – Нсо еркектері әйелдерін ой-өрісі жеткіліксіз деп есептегендігінде. "Әйелдер әрқашан тек еркектің сөзін тыңуі керек. Олар дұрыс ойлай алмайды, себебі олардың жүректері ақылға кедергі келтіреді" (Гохин 1996:71). Тек ерлер ғана басшымен немесе басқа да басшылармен қоғамдық мәселелерді ерлер кеңесінде талқылауға құқылы.

Дін

Джуджулар, маскалы рухтар, Нсо мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. (Джуджу деген сөз сондай-ақ бір түрлі сиқырға да қатысты болуы мүмкін.) Джуджулар маңызды жағдайларда пайда болады. Нгверонг пен Нгири (бастықтың қоғамы) әрқайсысында жеті джуджу бар, олар қоғам мүшелерінің біреуінің қайтысын тойлауға бара жатқанда көрінеді. Джуджудың жетекшілерімен басқарылып, балалар ілесіп келе жатқандағы оның өтуі – көшедегі керемет қойылым. Басқа джуджуларға барабан мен ксилофонмен билейтін топтар да кіреді. Тағы бір дәстүрлі ұйым – "Мфу", жауынгерлер қоғамы. Әр ауылдың өз бөлімі және өз жиналыс үйі бар, онда топ сегіз күн сайын (дәстүрлі апта) жиналады. Бұл ауыл еркектерінің соңғы жаңалықтарды еститін, ал ауыл басшылары ақпарат тарататын немесе ауылдық жұмыстарды ұйымдастыратын орны. Көптеген Мфу үйлері ішкі және сыртқы жағынан оюлы тіреулермен безендірілген. Мфу үйіне кіру үшін бас кию және кескіш алып келу керек, сондай-ақ "Мелу" (рафия пальмасы шарабы) ішуге қатысу үшін ыдыс әкелу қажет. Мфу мүшелерінің әрқайсысы топты пальма шарабымен қамтамасыз етуге кезекпен міндетті. Егер мүше Мфуды лайықты түрде "тойласа", барабандар би үшін шығарылады.

Мәдениет

Нсо халқының зор мәдениеті бар. Бұл көбінесе "Ngam Ngonso" мәдени апталығы фестивалінде көрініс береді. Бұл фестиваль Нсо халқының ғана емес, сонымен қатар Нсо төңірегіндегі басқа тайпалардың да ортақ салт-дәстүрлері мен мәдениетінің әртүрлі жақтарын біріктіреді. "Джужу" сарайдан бастап Кимбо қаласының басқа да жерлерінде көрсетіледі. Бұл Нсоға келген қонақтар мен жергілікті тұрғындар үшін тамаша көрініс.