Кіріспе

Universitas Valachorum (Влахия иелігі) – ортағасырлық Трансильваниядағы румындардың өзін-өзі басқару институтының латынша атауы, ол кезде Венгрия Корольдігіне қарасты болған.

Тарих

Белгілі бір кезеңде, Венгрия королі немесе Трансильвания воеводасы Трансильванияның бас жиналысына (congregatio generalis) шақырғанда, Universitas Valachorum Трансильванияның басқа үш қауымымен бірге жиналысқа қатысты: дворяндар, саксондар және секелер (universis nobilibus, Saxonibus, Syculis et Olachis in partibus Transiluanis). Румын өкілдері қатысқан, тек бірнеше Трансильвания округтерін қамтитын, кішігірім жиналыстар да белгілі. Жазбаша деректерге сүйенсек (кем дегенде 1288 жылдан бастап), румындардың қатысуы толық сенімділікпен құжатталған Трансильванияның тек екі бас жиналысы ғана белгілі: біреуі 1291 жылы король Андраш III шақырған Альба-Юлиядағы, екіншісі 1355 жылғы мамырда король Людовик I жіберген хатқа байланысты Турдада өткен жиналыс. Universitas Valachorum құрылымы қарапайым румындардың басшылығын өздерінің заңдарына (ius valachicum) негізделген сот билігімен құқықтарын пайдаланатын өздерінің ақсүйектеріне (воеводтар, кнездер) жүктеді.

13 ғасыр

1288 жылы татарлар, кумандар, сарацендер және басқа да пұтқа табынушылар (omnino Tartarorum vel Cumanum Saracenum vel Meugarium) сияқты сыртқы қауіп-қатерлерге қарсы тұру үшін румын университеті (universitas) басқа да рухани және әлеуметтік топтармен (universisque nobilibus Ungarorum, Saxonibus, Syculis et Volachis) бірге шақырылды. Брашов және Сибиу округтерінің шіркеу өкілдері христиан дінін қорғауға жиналды, бұл туралы Эстергом архиепископы Лодомер хатында айтылған. Онда, сегіз округте, олардың көпшілігі Банат әскери шекарасының құрамында болды, валахтар халықтың басым бөлігін құрады, соның ішінде ақсүйектер де бар еді, және олар мемлекетке маңызды әскери қызметтер көрсеткен. Корольдік диплом бұрынғы артықшылықтарды қайта бекітті және кеңейтті, олар құжатта нақты көрсетілген. Жарғы сегіз таулы округтің біріккен аумағындағы ерекше құқықтар жиынтығын белгіледі, осылайша аймақта Universitas Valachorum құру үшін маңызды жағдай жасады. Валахтар ius valachicum-ға бағынышты болғандықтан, оларды тек өздерінің билеушісі ғана соттауы керек еді. Бірақ оларда мұндай билеуші болған жоқ, сондықтан король Ладислас олардың жергілікті сот шешімдеріне наразы болған жағдайда тікелей оған шағымдану құқығын бекітті. Нәтижесінде, сегіз округ тікелей және толығымен корольге бағынышты болды. Валах билеушісінің болмауы оларды өз билеушісі бар сакстардан ерекшелендірді. Соңында король Банаттағы ақсүйектер мен князьдерді (knezes) корольдіктің қалған бөлігіндегі нағыз ақсүйектермен теңестірді. Осы үшін Ладислас олардың билікке жота алуына үлкен шектеу келтірген құқықтық және діни шектеулерді жойды. 1658 жылы Осман империясы осы округтерді басып алғанға дейін жергілікті ақсүйек отбасыларының көпшілігі жоғары саяси лауазымдарға тағайындалмағаны, олардың жергілікті және таныс жерлерінде қалуға бейім екенін көрсетеді. Осман империясының ілгерілеуі Банаттың Трансильвания княздығынан бөлінуіне әкелді, бірақ Банат жаңа мемлекеттің маргиналды бөлігі болды. Сондықтан жергілікті ақсүйектер аймақтық лауазымдарды артық көрді. Валахтардың артықшылықтары князьдер тарапынан күшпен жойылған жоқ. Король Ладислас жарғыны шығарғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал оның ізбасары Матиас Корвин кейбір ережелерді, әсіресе валахтарға билеуші тағайындауды іске асырмады. XV ғасырдың екінші жартысында валахтардың әскери рөлі Осман империясына қарсы Дунай өткелдерін қорғауды өз мойнына алған серб ақсүйектерімен азайтты. Дегенмен, 1609 жылы Жоғарғы Банаттың валахтары – ақсүйектер, князьдер және қарапайым халық – Трансильвания князі Габриэль Бетленнен өздерінің артықшылықтарын қайта растауды сұрап, алды. Бірнеше білімді ақсүйектер XVII ғасырдың ортасында тіл арқылы, әлеуметтік тегі емес, қоғамдық бірлік идеясын енгізуге тырысқанда, бұл тым кеш болды, өйткені 1658 жылы бүкіл Банат Осман империясының құрамына кірді. Тарихи жағдайлар мен өзімше шектеулердің нәтижесінде румын университеті (universitas) XV ғасылдың дипломымен жасалған жағдайларға қарамастан құрылмады, бұл 1480 жылдары өз университетін құрған сакстардың жағдайынан өзгеше.