Кіріспе
Тіл құжаттамасы (сондай-ақ: құжаттамалық лингвистика) – адам тілдерінің грамматикасы мен қолданысын сипаттауға бағытталған тіл білімінің бір саласы. Ол нақты бір тілдік қауымдастыққа тән тілдік амалдарды жан-жақты тіркеуді мақсат етеді. Тіл құжаттамасының міндеті – тілдік қауымдастық туралы мүмкіндігінше толық мәліметтерді кейінгі ұрпақ үшін де, тілді жаңғырту үшін де сақтау. Бұл мәліметтер қауымдастықтың қажеттіліктеріне және құжаттаманың мақсатына қарай, жалпыға қолжетімді немесе жеке болып табылуы мүмкін. Іс жүзінде, тіл құжаттамасы жеке лингвистикалық-антропологиялық зерттеулерден бастап, FirstVoices немесе OLAC сияқты ондаған тілді қамтитын кең ауқымды онлайн архивтерді құруға дейін жетеді. Тіл құжаттамасы тілдік талдау үшін берік негіз құрайды, себебі ол тілдегі материалдардың жиынтығын (корпусын) жасайды. Бұл материалдар сөздіктер мен грамматикалық ережелерден бастап, балаларға арналған кітаптар мен аудармаларға дейін алуан түрлі болуы мүмкін. Бұл материалдар тілдің құрылымы мен қолданылуы туралы тұжырымдарды негіздеуге көмектеседі. Бұл, тіл білімі үшін тілдердің кеңдігін және олардың ерекшеліктерін анықтауға бағытталған, негізгі таксономиялық міндет саналады.
Language documentation (also: documentary linguistics) is a subfield of linguistics which aims to describe the grammar and use of human languages. It aims to provide a comprehensive record of the linguistic practices characteristic of a given speech community. Language documentation seeks to create as thorough a record as possible of the speech community for both posterity and language revitalization. This record can be public or private depending on the needs of the community and the purpose of the documentation. In practice, language documentation can range from solo linguistic anthropological fieldwork to the creation of vast online archives that contain dozens of different languages, such as FirstVoices or OLAC. Language documentation provides a firmer foundation for linguistic analysis in that it creates a corpus of materials in the language. The materials in question can range from vocabulary lists and grammar rules to children's books and translated works. These materials can then support claims about the structure of the language and its usage. This should be seen as a basic taxonomic task for linguistics, identifying the range of languages and their characteristics.
Әдістер
Әдеттегі қадамдар: жазу, метадеректерді сақтау, транскрипциялау (көбінесе Халықаралық фонетикалық әліпбиді және/немесе осы тіл үшін жасалған "практикалық орфографияны" қолдану), аннотациялау және талдау, кеңірек қолданылатын тілге аудару, архивтеу және тарату. Тілді сипаттау процесінде сапалы жазбалар жасау өте маңызды. Материалдарды архивке салуға болады, бірақ барлық архивтер әртүрлі технологиялық форматта сақталған тілдік материалдарды бірдей тиімді өңдей алмайды, және олардың барлығы да потенциалды пайдаланушыларға бірдей қолжетімді емес. Тілдік құжаттама тілді сипаттауға толықтыру жасап, тілдің грамматикасы немесе сөздігі түріндегі құрылымдар мен ережелерінің абстрактілі жүйесін сипаттауға бағытталған. Жақсы құжаттама жасауды – яғни жазбаларды, мәтіндер жинағын және сөздікті жасауды – тәжірибеге айналдыру арқылы тіл білімі маманы жақсы жұмыс істейді және тілдің сөйлеушілері үшін материалдармен қамтамасыз ете алады. Жаңа технологиялар AILLA, Pangloss немесе Paradisec сияқты цифрлық архивтерде сақтауға болатын жақсы сипаттамалары бар жақсы жазбалар жасауға мүмкіндік береді. Бұл ресурстар тілдің сөйлеушілеріне қолжетімді болады. Медиа корпусы бар грамматиканың алғашқы мысалы – Тибергердің Оңтүстік Ефате тілінің грамматикасы (2006). Тілдік құжаттама сонымен қатар жаңа мамандандырылған басылымдардың пайда болуына әкелді, мысалы, тегін онлайн және рецензиядан өткен журнал Language Documentation & Conservation және SOAS жұмыс қағаздары Language Documentation & Description.
Цифрлық тілдік мұрағаттар
Мұрағаттарды цифрландыру тілдік құжаттама және тілді жаңғырту жобаларының өте маңызды бөлігі болып табылады. Ескірген форматтау, толық емес қағаз түріндегі жазбалар немесе жүйелі түрде қолжетімсіздік салдарынан назардан тыс қалған жергілікті тілдердің сипаттамалық жазбалары бар, оларды тілді жаңғырту жобаларында пайдалануға болады. Әсіресе, аймақтың жергілікті тілдерінің маңызды жазбаларын сақтаған жергілікті мұрағаттар қаржыландыру және кадрлық қамтамасыз ету мәселелерімен үнемі күресіп жатыр. Тіл білімі мамандары емес, мысалы, миссионерлер жинаған тілге қатысты тарихи жазбалар, егер жинақ цифрлық форматқа енгізілмесе, көзден жасырынып қалуы мүмкін. Физикалық мұрағаттар зақымдану мен ақпаратты жоғалту қаупіне бейім. Егер тілдің құжаттамасы шектеулі болса, оны тілді жаңғырту контекстінде пайдалану мүмкіндігі де шектеледі. Оқу материалдарымен және тіл білімі мамандарының өрістегі жазбаларымен оқыту, тілді оқытушыларға қосымша ақпарат береді және олар бұрын білмеген жайттарды үйренуге мүмкіндік береді. Осы жазбаша құжаттар жалғыз дереккөз ретінде қызмет етті және тілді қайта енгізу үшін қолданылды, соның ішінде Kaurna тілі үшін оқу нұсқаулығын жасау арқылы. Тілдік құжаттама мен оқыту өзара байланысты, себебі егер тілде еркін сөйлейтін адамдар болмаса, құжаттама оқыту құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін.