Кіріспе

Польша ақыны, жазушысы, өнер теоретигі, естеліктер жазушы Александр Ват – Александр Хваттың (1 мамыр 1900 жыл – 29 шілде 1967 жыл), Польша ақыны, жазушысы, өнер теоретигі, естеліктер жазушы және 1920 жылдардың басындағы поляк футуризмінің алғашқы бастаушыларының бірі. Ол 20 ғасырдың ортасындағы ең маңызды поляк жазушыларының бірі саналады. Ол балаларына бостандықпен білім беруге мүмкіндік берді. Оның отбасы поляк әдебиеті мен драмасына қызығушылық танытты, ал оның әпкесінің бірі – Северина Бронизовна (13 шілде 1891 жыл – 28 маусым 1982 жыл) актриса болды. 1919 жылы ол жаңа, футуристик поэзияның келуін жариялаған жас ақындардың қатарында болды. Келесі жылы ол өзінің алғашқы өлеңдер жинағын – «JA z jednej strony i Ja z drugiej strony mopsożelaznego piecyka» (Pug Iron Stove; сөзбе-сөз: Мен Pug Iron Stove-тің екі жағында) атты туындысын жариялады, ол дәуір әдебиетіндегі жаңа бағыттарды қолдаушылар арасында үлкен танымалдылыққа ие болды. 1927 жылы ол «Безроботный Люцифер» атты әңгімелер жинағын шығарды. Ол сол кездегі ең ірі және танымал поляк баспаханасы болды. Ол әйелі Паулинамен, сондай-ақ Ола Ватова ретінде танымал (26 сәуір 1903 жыл – 9 ақпан 1991 жыл) және 9 жасар ұлы Анджеймен бірге Қазақстанға жер аударылды. Соғыс жылдарында оның үлкен ағасы Арон әйелі мен екі баласымен бірге, мүмкін Треблинкада қаза тапты.

Коммунистік Польшада

1946 жылы Уатқа Польша халқының қайта орналастырылуы кезінде (1944–1946) кеңестік Одаққа қосылған Польша аумақтарынан қуылған көптеген поляк азаматтарымен бірге Польшаға оралуға рұқсат берілді. Ол Мемлекеттік баспа институтының (PIW) бас редакторы болып тағайындалды. Польшадағы кеңестік билікке сүйенген коммунистер оған сенімсіздікпен қарағандықтан, оны лауазымынан шеттетуге және өзінің еңбектерін жариялауға тыйым салды. Ол көп уақытын ағылшын, француз, неміс және орыс әдебиеттерінің бірнеше классикалық туындыларын поляк тіліне аударуға жұмсады. Никита Хрущевтың сталинизмнен бас тарту саясатының нәтижесінде туған саяси жағдайдың ымыраласуымен Уат 1957 жылы қоғамдық өмірге қайта оралды.

Көшіп кету

1959 жылы Францияға эмиграцияланып, Парижге қоныстанды. 1963 жылы Калифорния университетінің славян және Шығыс Еуропа зерттеулер орталығында славян әдебиеттерін оқытуға шақырылды. 1964 жылдың басынан 1965 жылдың маусымына дейін Уат Берклиде жұмыс істеді. Ол жерде Чеслав Милошпен өмірі туралы бірқатар әңгімелерді жазды, оны ол "ауызша күнделік" деп санады, ол "Менің ғасырым" деген атпен өлімінен кейін жарияланды. Уат 1967 жылдың 29 шілдесінде Францияның Антоний қаласындағы үйінде өз-өзіне қол жұмсады. Оның соңғы әрекетіне себеп ретінде он төрт жыл бойы ауырған ауруы көрсетілсе де, өмірбаяншы Томас Венклова алты күндік соғыстан кейін Шығыс Еуропадағы антисемитизм толқынын осының себебі деп санайды. Жастығында Уат жиырма бес жасқа толғанға дейін өмірін аяқтауды көп ойлады, оны психикалық қатып қалудың басталу алдындағы соңғы мүмкіндік деп есептеді.

Әлемге көзқарасы

Уаттың діни таным-сенімі терең қайшылыққа толы болды: еврей ғалымының ұлы болғанымен, жас кезінде көп оқу арқасында атеисттік көзқарасқа ие болды, бірақ Кеңес түрмелерінде тұрғанда католик дініне ауысты. Оның соңғы қалауы – Израильдегі христиан зиратына қойылу болды. Уаттың әдеби мұрасының бір бөлігі, оның ішінде Чеслав Милошпен жасалған сұхбаттардың аудиожазбалары, "Moj Wiek" (Ричард Лоури ағылшын тіліне "My Century" деп аударған) атты туындыға енгізілді және Йель университетінің Бейнеке сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасында сақтаулы.