Кіріспе

Морджесондар – Элизабет Стоддардтың 1862 жылы жазған романы. Бұл әйелдердің өзін-өзі жетілдіру романы, ол өзін анықтау және тәуелсіздік іздеген жас әйелдің жолын баяндайды. Роман 19 ғасырдың ортасындағы Жаңа Англиядағы әйелдерге жасалған қысымды сынайды және сол заманғы діни мен әлеуметтік нормаларға күш түсіреді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Стоддардтың романы американдық орта тап қоғамындағы жас әйелдің білім алуы мен дамуын сипаттайды. Басты кейіпкер Кассандра Моргесон өзінің жастық шағы мен ерте жастағы өмірінде жасаған саяхаттары арқылы білім алады. Әр жаңа жағдай оның ақыл-ой дамуының әртүрлі кезеңін білдіреді. Кассандра Жаңа Англияның шағын қалашығы Суррейде дүниеге келген. Суррей - тыныш және оқшау, жас әйелге ақыл-ойға аз ынталандыру береді. Кассандра үйдегі өмірдің қажытуынан оқиғалар мен зерттеулер арқылы құтылады. Суррей Кассандраға білім мен тәжірибе іздеуге итермелейтін тыныштықсыздықты сезінеді. Он үш жасында Кассандраны ата-анасы Бармут қаласындағы бабасымен бірге тұруға жібереді. Артық діндар Уоррен баба Кассандраны өз орнына қоюды өз мойнына алады. Бармутта ол ақыл-ой жағынан да, эмоциялық жағынан да аштықтан зардап шегеді. Оның өмірі үйде, мектепте және шіркеуде ғана шектеледі. Мектепте барлық оқушылар бірдей киінеді және шаштарын бірдей киеді. Ол конформділік туралы маңызды сабақ алады (жұмысшылдардың қысымы). Кассандра 18 жасқа толғанда Росвиллге туыстарымен бірге тұруға шақырылады. Росвилл оған қала өмірін көруге мүмкіндік береді. Ол көптеген балаларды, вист-кеңестерді және Бостондағы сауда-саттықтарды тамашалайды. Ол өзінің туған ағасы Чарльзға да ғашық болады. Чарльздің қараңғы сезімталдығы мен күші Кассандраның жыныстық қатынасын оятып, өзін-өзі танудың ажырамас бөлігі болып табылады. Кассандра тез арада құмарлық пен неке адалдығын бұзуға итермелейтін махаббатқа түседі. Олардың қарым-қатынасы Чарльздың өмірін қиып кеткен қайғылы оқиғадан кейін қысқа қалады. Кассандра бетінде шабытпен қашып кетеді, ол оны әрдайым еске түсіреді. Кейін Кассандра байлық пен ақсүйектердің қаласы Белемге сапар шегеді. Ол досы Бен Сомерстің үйінде тұрады. Белемде ол әлеуметтік әділетсіздікке тап болады. Бұл жерде ол Беннің інісі Дезмондқа ғашық болады. Дезмонд Кассандраның жүрегіне оның бетіндегі жарақат арқылы қарайды. Ол Кассандрада өзін-өзі түзетуге және алкоголизмді жеңуге себеп табады. Ол оған өзіне уәде береді, содан кейін Испанияға барып, оның тәуелділігін емдейді. Суррейге оралғанда Кассандра анасының қайтыс болғанын біледі. Ол ең үлкен және ең қабілетті қыз болғандықтан, үйдің әйелінің рөлі оған беріледі. Ол үй шаруасын, сондай-ақ, кіші әпкесі Верониканы да қамқорлайды. Кассандра өзінің мұрагерлік рөлін жек көреді және қалған күндерін бірқалыптылық пен қайғы-қасіретпен өткізетінін көз алдына келтіреді. Оның әпкесі Вероника бай, бірақ алкогольді Бен Сомерске тұрмысқа шығады. Үйленгеннен екі жыл өткен соң Бен алкоголизмнен қайтыс болады, Верониканы ешқашан жыламайтын, қозғалмайтын, тек қозғалған кезде ғана қозғалатын балаларына қамқорлық жасауға қалдырады. Кейбір сыншылар бұл баланы Верониканың тәуелсіздік пен дербестікке деген ізденісінің некеге байланысты қалай тоқтағанын көрсетеді деп санайды. Романның соңында "оның көзі бұдан былай тысқарыны іздемейді" (252). Кассандра жаңадан оңалған Дезмондқа үйленеді. Бірақ оның өзін-өзі тану жолы некеде ғана аяқталмайды. Кассандра романның соңғы беттерін өзінің үстелінен баяндайды. Ол өз өмірін жазуда. Жазу Кассандраға өзін-өзі анықтауда белсенді рөл атқаруға мүмкіндік береді. Оның романы оған өз дербестігін нығайтуға және өзін-өзі иеленуге көмектеседі.

Кассандра Моргесон

Кассандра Моргесон – романның басты кейіпкері. Жас және әдемі, ол XIX ғасырдың ортасындағы Америкада өзін және өз орнын табу үшін саяхатқа шығады. Өзін рухани, жыныстық және экономикалық тұрғыдан тәуелсіз етуге ұмтылғанда ол әлеуметтік және діни нормаларға күш түсіреді.

Вероника Моргесон

Вероника Моргесон – Кассандраның кіші қарындасы. Оның тазалығы мен басқа дүниелік нәрселер оны Құдай ана Мариямен байланыстырады. Ол күрт науқастану шабуылына ұшырайды, осыдан кейін бірнеше ай бойы қозғала алмай жатады. Кассандра сияқты, ол да тәуелсіздік іздейді, бірақ қоғамның қысымына қарсы тұруға жеткіліксіз күшті.

Лок Моргесон

Лок Морджсон – Кассандраның әкесі. Ол әкелік міндетінің тек қараушы болудан тұратынына сенеді. Оның армандары мен өмірлік мақсаттары аталарынан оған мирас қалған.

Мэри Морджсон

Мэри Морджсон – Кассандраның анасы. Ол ана болу қырымен күресіп, қыздарына үй шаруашылығымен байланысты өмірді жалғастырғысы келе ма, жоқ па, өзінің анық болмауынан маза алады.

Мерси әпкем

Мерси (немесе Мерсе) әпкесі – Кассандраның анасының қарындасы. Ол әлі үйленбеген, бірақ бойдақ болудың еркіндігінен айырылған. Ол әкесіне күтім жасау үшін өмір сүреді және рөлін өзгерткенімен, оған бейімделуді үйренген. Сырттан ол әлеуметтік нормаларға қатаң орайды, ал іштей рөліне қарсы тұрады.

Уоррен баба

Уоррен әжесі – Кассандраның әжесі, анасының әкесі. Суық, қатыгез және діншіл патриарх, Уоррен әжесі – қатал және манипулятор. Ол өзінің қыздарының армандары мен үміттерін құлатқан және Кассандраға да солай жасауға тырысады.

Чарльз Моргесон

Чарльз Морджсон – Кассандраның туысы және бірінші махаббаты. Ол қараңғы, тартымды және күшті. Ол Кассандраны өзінің жабайы аттарындай иеленгісі келіп, жарасымды етуге тырысады.

Элис Моргесон

Элис Моргесон Чарльздің әйелі. Ол - 19 ғасырдағы әйелдіктің үлгісі. Ол - бағынышты әйел, берілген ана және керемет үй шаруасымен айналысатын адам. Соңында ол қайтадан, аздап даулы жағдайларда, Кассандраның әкесіне үйленеді.

Хелен Перкинс

Романда Кассандраның жалғыз шын әйел досы. Ол Чарльздың Росвиллдегі үйінде тұрғанда мектепте онымен танысады. Ол өз туысымен, "теңізшімен" құдаланып, білезік түріндегі татуировкасын қолтығына салған, онда оның әріптері (L.N.) жазылған. Ол ауырған әкесін күту үшін мектептен кетеді.

Бен Сомерс

Бен Сомерс – Кассандраның досы, Верониканың күйеуі. Ол әкесінен ақшаның ғана емес, алкоголизмнің де мұрагері болды. Алкоголизм оны гүлденген шағынан бұрын құртады.

Десмонд Сомерс

Романның соңында Десмонд Сомерс Кассандраның күйеуі болады, сонымен қатар Беннің інісі. Ол бойы ұзын, қара шашты, сұлу және көңілді. Кассандраға лайықты күйеу болу үшін ол алкогольге деген құмарлығынан арылады.

Негізгі тақырыптар

Өзін-өзі тану (өзіндік бейне) Кассандраның басты мақсаты – өзінің кім екенін және қайда жататынын білу. Ол өзін анықтау үшін күреседі, себебі оны үнемі басқалар қалыптастырады. Оның отбасы ішіндегі орны оған әлеуметтік топты және гендерлік рөлдерді тағайындайды. Оның отбасы да оны анықтауға тырысады. Романның басындағы көріністерде оның тәтесі оны "иеленген" деп есептейді (5). Оның қарындасы Вероника: "Кассаны жіктегім келеді" дейді (59). Стоддард көбінесе Кассандраның өзін тану іздеуін бейнелеу үшін айна көріністерін пайдаланады. Роман бойында Кассандра айнаға қарап өзін тамашалайды (185). Ол өзінде қанағаттандыруға келмейтін екі түрлі өмір бар екенін түсінеді. Сырттан Кассандра қоғамның қағидаларына сәйкес келеді, бірақ іштей Кассандра оған (кейде) мойын бұйырған институттарға қарсы шығады (92). Мұра Романның маңызды тақырыбы – мұра. Стоддард мұраның қалай нығмет те, кедергі де бола алатынын көрсетеді. Бен мен Десмонд Сомерстер ата-бабаларынан байлық пен текті мұраға алады, бірақ бұл байлық жас жігіттерді бекерлікке және жеңілтекке жетелейді. Стоддард мұраның әйелдер үшін үлкен кемшілік екенін де көрсетеді. Кассандра мен Вероника сияқты қыз балалар аналарынан үй шаруасының құндылықтары мен рөлдерін мұраға алады. Ұлдар ақша мұраға алады. Кассандраның кіші інісі Артур дүниеге келген кезде, ол автоматты түрде Кассандраны Моргесон мұрагері ретінде ығыстырады. Бір үй қызметшісі: "Бұл [діни] аймақта қыздарға ешқандай мән берілмейді; ұлдар жеткілікті болса, олар кедейханаға бара алады" (25). Әйелдердің рөлі Тоғызыншы ғасырдағы әйелдерден адал әйел, берілген ана және міндетті үй шаруасымен айналысуы күтілді. Олар әйел және ана ретіндегі міндеттерін орындағаннан кейін, осы міндеттерді қыздарына жүктеуі керек еді. Роман бойында Кассандраның анасы жас қыздарын шектеуге асықпайды. Ол өзі өскендей оларға да сондай шектеулер қоюды қалайтынын білмейді (27). Ол өз міндетін орындаса, балаларына тұрмыстық құлдық орнатады. Бір кезде ол Кассандрадан: "Олай болса, әйелдер қыздар туғаны үшін өзіне қарғыс айту керек пе?" (133) Жыныстық қатынас Тоғызыншы ғасырдағы идеалды әйел құмарлықсыз болды. Стоддард романында осы идеалға қарсы шығып, жыныстық қатынастың басты кейіпкердің дамуының маңызды бөлігі екенін дәлелдейді. Росвиллдегі Кассандраның жыныстық оянуы оған өзін және өзінің құштарлықтарын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Ұмтылыс оның құштарлығы мен жыныстық қатынасының символына айналады. Кассандра үнемі аш, ешқашан тоймайды. Оның тоймас аштығы оның жыныстық құштарлығын көрсетеді. Теңіз де Кассандраның жыныстық қатынасын бейнелейді. Ол теңіздің "жұмсақ шулап, жағаға қарай сырғанап, қожайынды танитын сияқты" (63) тастар мен құмды жалайтынын байқайды. Иелену Роман "иелену" сөзімен ойнайды. Иелену – меншікке ие болу және, мүмкін, зұлым күштердің иеленуі. Кассандра оқырманға "иеленген" ретінде таныстырылады. Оның иеленуі әлеуметтік нормаларды қабылдаудан бас тартумен байланысты. Әйелдіктің дәстүрлі рөлдеріне (фәреште, емші, әйел және ана) қарсы шыққан әйелдерді күнәлі немесе ақылсыз деп санауға болады. Стоддард сондай-ақ "иелену" сөзін бақылау немесе меншік білдіру үшін қолданады. Бұл кезеңде әйелдерді ерлер жиі бақылап отырды. Олар көбінесе өздерін асыраудың жолын таппай, өмір сүру үшін ерлерге толық тәуелді болуы мүмкін. Романдағы бір тұста Кассандра Чарльздың иелену қаупіне тап болады. Теңіз Осы жерде Кассандра күшін табады. "Ішкі пейзаж жайлы болды, теңізге қарай бұрылғанда, күн мен айдың астында, бұлттардың арасында ғажайып әдемі болды" (8). Романның соңында, теңіз оған өмір сүруге күш береді. "Олай болса, өмірге ие болайық!" – деп айқайлады сезімдерім. Біз оның үндемейтін тыныштығына ие болайық, оның күтіп тұрған сұлулығына ие болайық. Біз оның жарығы мен жылылығына көтеріліп, "Кел, біз күтеміз" деп айқайлаймыз. Оның күркірі, сұлулығы, ақымақтығы бәрімізге де керек." (214).

Орнату

Суррей – Кассандраның туған жері. Провинциялық және қанаушыл Суррей, Кассандраның интеллектуалдық және эмоционалдық дамуына бөгет жасайды. Жаңа Англияның шалғай аймағы сияқты, Суррейде зерттеуге мүмкіндік шектеулі. Бармут – Кассандраның әкесінің үйі. Дінге берілген және тұншықтыратын Бармут, Кассандраны дәстүрлерге бағынуға және үй шаруасымен айналысуға итермелейді. Росвилл – Элис пен Чарльз Морджсонның үйі. Росвилл – зайырлы, материалистік және қалалық жер. Росвилл, діни және қанаушыл Суррей мен Бармутқа толыққанды қарсы келеді. Белем – Бен мен Дезмонд Сомерстің үйі. Стоддард, ойдан шығарылған Белемді Массачусетс штатындағы Салем қаласына негіздеген. Белем – аналық билікке бағынған, элиталық және бай қала.

Сыни қабылдау

Стоддардтың шығармалары оның өмірінде кеңінен таралмаған. Роман әдебиет тарихында жүз жылдан астам уақыт бойы қалып қойды, мүмкін ғалымдардың оны жанрлық белгіге бөлуге келмейтіндігіне байланысты. Дегенмен, "Морджесондар" американдық әдебиеттің қанатындағы маңызды туындыға айналды.