Кіріспе

Кнут Хаукелид (17 мамыр 1911 – 8 наурыз 1994) – норвегиялық әскери офицер. Ол нацистік Норвегияға шабуылға қарсы норвегиялық қарсылық қозғалысының мүшесі болды және екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норвегияның ауыр суды саботаждау операциясына қатысқандығымен ең белгілі.

Ерте өмір

Кнут Андерс Хаукелид Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Бьёрульф Кнутсон Хаукелид (1878–1944) және Сигрид Йоханна Кристоферсен (1877–1969) болды, олар сол кезде Норвегиядан Бруклинде тұрып жатқан жұбайлар еді. Оның әкесі – Нью-Йорк метросының бір бөлігін бұрын басқарған, қазір жұмыс істемейтін Interborough Rapid Transit Company компаниясында инженер-құрылысшы болып жұмыс істеді (1902–1912). Кнут Хаукелид норвегиялық-американдық киноактриса Сигрид Гуридің (1911–1969) егіз бауыры болды. Хаукелид пен оның егіз әпкесі Америкада туғандықтан, олар Норвегия-Америка азаматтығын иеленді. 1914 жылы отбасы Норвегияға қайтып оралды. Хаукелид Ослода өсті, онда оның әкесі Осло метросының жоспарын жасауға көмектесетін инженер болып жұмыс істеді. 1929 жылы Хаукелид Массачусетс штатының колледжінде оқу үшін Америкаға қайта келді. Ол Норвегияға оралып, кейін Дрезден технологиялық мектебінде және Берлин университетінде (1937–38) білімін аяқтады. Норвегияға оралғаннан кейін ол әкесінің "Haukelid og Five" атты инженерлік фирмасында жұмыс істеді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норвегияны неміс әскерлері басып алғаннан кейін, ол 1941 жылы Норвегияның тәуелсіз 1-ші ротасына (Kompani Linge) қосылды. Ұлыбританияда кең ауқымды арнайы дайындықтан өткен соң, ол "Ганнерсайд" тобының орынбасар командирі болып таңдалып, 1943 жылы Норвегияға қайта жіберілді. Кнут Хаукелид және "Компани Линге" ротасының мүшелері Англиядағы әуежайдан басталган ұзақ қашықтықтағы шабуылда Риукан қаласындағы нацистік Германия бақылауындағы ауыр су өндіретін "Веморк" зауытын саботаж жасады. 1943 жылдың 28 ақпанында диверсиялық топ "Норск Гидро" зауытына кіріп, жарылғыш заттар орнатты. Басқыншылық астындағы Норвегияда өндірілген ауыр су үшінші рейхтің ядролық қару жасау жарысына қатысуы үшін маңызды болды. Британдық соғыс кабинеті кейіннен Хаукелидке "SF Hydro" норвегиялық паромды батыруды бұйырды, себебі ол Тинн көлі арқылы ауыр су контейнерлерін тасымалдап жүрген. Паром 1944 жылдың 20 ақпанында жасырын жарылғыш заттармен батырылды, нәтижесінде 4 неміс және 14 норвегиялық азамат қаза тапты.

Соғыстан кейінгі өмір

Осы шабуылдарға қатысқаны үшін Кнут Хаукелид Норвегияның әскери ерлігі үшін ең жоғары наградасы – семсері бар Соғыс кресі орденімен марапатталды. Ол 1944 және 1947 жылдары осы орденді екі рет алды: екі семсері бар Соғыс кресі. Сонымен қатар, Хаукелидті британдықтар Ұлыбританияның Еңбек орденімен, кейіннен Әскери крест орденімен марапаттады. Хаукелид 1948 жылы Норвегия әскери академиясын бітірді. Ол Телемарк пехоталық полкінде майор болып қызмет етті, кейіннен Үлкен Ослоның Ұлттық гвардиясының басшысы болып тағайындалды. 1959 жылы Хаукелид армия жаяу әскерінің подполковнигі болды және 1966 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Үлкен Осло Ұлттық гвардиясының полковнигі және округтік қолбасшысы болды. 1974 жылы подполковник болып зейнетке шықты. 1984 жылдың көктемінде Веморк зауытындағы ауыр суға жасалған саботаж акциясының 40 жылдығына орай, акцияға қатысқан "Компани Линге" тобының аман қалғандары Ослодағы АҚШ елшісі Марк Эванс Остадтың резиденциясында өткен қабылдауда құрметке бөленді. 1985 жылдың 18 қазанында Кнут Хаукелид Солтүстік Дакота штатының Минот қаласында өткен екінші жылдық Скандинавиялық-Америкалық Даңқ залы банкетінде құрметке бөленді. Кнут Хаукелид 1994 жылдың 8 наурызында Ослодағы Det Norsk Diakonhjemmet-те 83 жасында қайтыс болды. Ол Vår Frelsers зиратында жерленген.

Мәдени сілтемелер

Кнут Хаукелид 1947 жылы Det demrer en dag атты автобиографиясын жазды (Кампен ом тунгтваннет деген атпен 1953 жылы қайта жаңартылған басылым). Кнут Хаукелидтің "Атомға қарсы шаңғы" (1953) атты еңбегінде нацистердің ауыр сумен жабдықталуын саботаждаудың сәтті болуы туралы айтылған. Томас Галлахердің "Норвегияға шабуыл: нацистік ядролық бағдарламаны саботаждау" кітабы Норвегияға жасалған шабуылдар мен Хаукелидтің қатысуы туралы мәліметтер береді. Веморк зауытына қарсы саботаж әрекеті 1948 жылғы классикалық норвегиялық "Кампен ом тунгтваннет" фильмінде бейнеленген. Хаукелид өзінің және саботаж тобының көп бөлігінің рөлін ойнады. Фильм халықаралық аренада "Салаңдау операциясы: ауыр су үшін күрес" деген атпен таралды. "Телемарк батырлары" (1965) саботаж туралы көбінесе қияли әңгіме болып табылады, онда Кнут Штрауд рөлін Ричард Харрис ойнады. 2015 жылы Норвегия телерадиокорпорациясы түсірген "Ауыр су соғысы" атты телесериалында норвегиялық театр және кино актері Франк Кёссос Хаукелидтің ауыр су операцияларындағы рөлін сомдады.

Қосымша көздер

Хаукелид, Кнут (1989) Атомға қарсы шаңғы: Норвегияның нацистік оккупациясы кезіндегі ерлік пен батыл саботаж туралы қызықты, куәгердің баяны (Солтүстік Америка мұрасы баспасы. Минот, Солтүстік Дакота).