Кіріспе

Жалға берушіге қатысты қарапайымдаушы термин. "Шұңқыр иесі" (немесе "нашар пәтер иесі") – жалға берілген пәтерлері көп, оларды күтіп-жөндеуге жұмсалатын қаражатты азайтып, пайданы көбейтуге тырысатын, сондай-ақ жалға алушыларды қорқытып ұстауға бейім жалға берушіге арналған сленгтік сөз. Тұрғын үй тапшылығы шұңқыр иелеріне жалдау ақысын көтеруге, ал мүмкіндігі болса, жалға алу туралы заңдарды бұзуға мүмкіндік береді. "Бөлшек сауда шұңқыр иесі" – сауда орталығын нашар күйде ұстап, мемлекет сатып алғанға немесе иелігінен айырылғанға дейін салық төлемейтін адам. "Шұңқыр иесі" терминінің пайда болуы белгісіз, бірақ 1927 жылы Уильям Л. Хэрдің "Теориялар, фактілер және сандар" атты мақаласында, "Бақша қалалары және қала құрылысы: Тұрғын үй, қала құрылысы және азаматтық жақсарту журналында" бұл терминнің алғашқы айғағы табылды. Хэр сол кездегі " polemical press"-ті (пиғылмен жазылған баспасөз) шұңқырлар деп аталатын аудандардағы жер иелерін "шұңқыр иесі" деп атауға сілтеме жасайды.

Операция

Дәстүрлі түрде, жылжымайтын мүлік көптеген сатып алушылар үшін ұзақ мерзімді инвестиция ретінде қарастырылады. Әсіресе дамыған елдерде, көптеген үй иелері өздерінің мүліктерін дұрыс күтіп ұстайды, тіпті бұл қысқа мерзімде қымбатқа түсетін болса да, ұзақ мерзімде жоғары жалға алу ақысын алу және жақсы жалдама алушыларды тарту үшін. Жақсы күтілген мүлік потенциалды сатып алушылар үшін құндырақ болады. Керісінше, «шұңқыр иелері» әдетте мүлікті басқару қызметтерімен келісімшарт жасамайды, өз мүліктеріне аз немесе мүлдем күтім жасамайды, кейде тек қана тұруға жарамдылықтың ең төменгі жергілікті талаптарын орындауға жеткілікті күтім жасайды. Кейбір жағдайларда, мысалы, Ұлы көші-қонның алғашқы жылдары Кливленд қаласында, үй иелері афроамерикандықтарға тұрғын үй табудағы қиындықтарын пайдаланып, жалға алу ақысын арттырған. Бұл мәселеге байланысты Кливленд сауда палатасы жүргізген зерттеу көрсетті, афроамерикандықтар ақ нәсілді жалдама алушыларға қарағанда теңдес тұрғын үй үшін 65% көбірек төлеген. Сонымен қатар, шұңқыр иелері көбінесе өткен тексеруден өте алмайтын, мысалы, жыныстық қылмыскерлер тізілімінде тіркелген адамдар сияқты, «жарамайтын» жалдама алушыларға пәтер беруге дайын. Сондықтан олар әдетте ұзақ мерзімді жалға алу келісімшарттарына бармайды, тек заңмен талап етілетін ең аз мерзімге (мысалы, ай сайын) келісімшарт жасайды және көптеген шығарып тастау ісін жүргізеді. Сонымен қатар, шұңқыр иелері салық төлеуден қашу үшін жалға алу ақысын көбінесе қолма-қол ақшамен алуға бейім. Осылайша, АҚШ-та шұңқыр иелері әдетте 8-ші бөлім сияқты мемлекеттік субсидиялық бағдарламаларға қатыспайды, себебі олар барлық түскен табысты есептеп беру және мүлікті жақсы күтіп ұстау талаптарымен байланысты. Шұңқыр иелері сондай-ақ өздерінің мүліктерін қалаларды жаңарту аясында немесе олар орналасқан аудан жаңару кезеңін басынан өткенде инвесторлар сатып алуын күтуі мүмкін. Йоханнесбургте қалалық құлдырауға ұшыраған аймақтарда жиі үй иелері кездеседі, олар үкіметтің өз жалдама алушыларын пайдаланып, оларды өрт қауіпсіздігі нормаларына сәйкес келмейтін ғимараттарда тұруға мәжбүр етеді деп санайды. Ұлыбританияда жергілікті кеңестер жеке үй иелерімен жұмыс істейді; тиісті бақылаусыз бұл үй иелерінің субсидиялық жалдама алушылармен пәтерді толықтыруына мүмкіндік беруі мүмкін. Кейбір шұңқыр иелері мүлікті «ауыстырып сатудан» түскен пайдаға, яғни, спекуляциялық табысқа көбірек қызығушылық танытады, жалға алудан түскен табысқа емес. Осы «бизнес-моделімен» шұңқыр иелері мүлкін мүлдем күтпеуі немесе үлкен сомада жиналатын муниципалды мүлік салығы мен айыппұлдарды төлемеуі мүмкін. Қалалық биліктің мүлікті сотқа беру және алып қою үшін немесе бұзу үшін бірнеше жыл қажет екенін білгеннен кейін, шұңқыр иесі оны осыдан бұрын сатуға тырысуы мүмкін. Мұндай үй иелері егер олар өз капиталымен бай, бірақ қолма-қол ақшасы жеткіліксіз болса немесе мүлікті сотқа беруге дейін сата алады деп ойласа, ипотекалық төлемдерді орындауға тырыспауы мүмкін. Шұңқыр иесінің бір мысалы – Питер Рахман, 1950 жылдары Лондонның Ноттинг-Хилл қаласында, 1962 жылы қайтыс болғанға дейін жұмыс істеген үй иесі. Ол жалдама алушыларын қанаумен танымал болды, ал «Рахманизм» сөзі Оксфорд ағылшын сөздігіне енді. Оның қолбасшыларының арасында қара күш көшбасшысы ретінде танымал болған Майкл де Фрейтас (Майкл Х/Абдул Малик) және джаз бен блюстың промоутері болған Джонни Эджкомб, оның танымал болуына көмектескен адамдар бар еді.

Қара нарықтағы жалға алу

Жалға беруді бақылауға алатын және жалға алушыларды заңмен қорғайтын жерлерде кейбір үй иелері мүлікті заңсыз жалға беруі мүмкін. Мысалы, Ұлыбританияда әлеуметтік тұрғын үйлерді заңсыз қосымша жалға беру практикасы пайда болды, онда жалға алушы үйді заңсыз түрде қымбат бағамен жалға береді. Швецияда реттелген жалға ақысы бар жалға алу шарттары қара нарықта сатылады, ол қазіргі жалға алушыдан немесе кейде тікелей үй иесінен алынады. Қара нарықтағы арнайы делдалдар мұндай мәмілелерде үй иелеріне көмектеседі.

Бейресми жалға беру

Бейресми жалға алу АҚШ, Бразилия, Нигерия, Үндістан, Англия және Балтық елдері сияқты елдерде кездеседі. Әдетте, бейресми жалға алуда төлемді растайтын құжат берілмейді, соның салдарынан үй иесі бағаны күн сайын өзгертіп, тұрғындарды жергілікті билікке шағымданудан қорқытуға мүмкіндік алады.

Реакциялар

Жайлы үйлерге жағымсыз пікірдегі адамдар оларды жергілікті мүліктің құнының төмендеуіне және шұңқыр ғимараттарынан тұратын аудандардың пайда болуына жауапты деп санайды. Олардың пікірінше, жайлы үй иелері кедейлердің "байлығын" еш ойланбастан, болашақ ұрпақтар мен қазіргі тұрғындардың әл-ауқатын ескермейтіндей пайдаланады. Осылайша, олар жайлы үй иеленушілігін жаңаруға (gentrification) қарама-қарсы күш деп есептейді. Жаңару – бұл жергілікті үй иелерінің көпшілігі жалға берілетін мүлікті жақсарту арқылы жалға алу бірліктеріне құндылық қосып, жалдау бағасын көтеруді, төмен кірісті тұрғындарды шығарып, жалпы ауданның мүліктік құнын арттыруының нәтижесін көрсетеді. Ал жайлы үй иеленушілігі салдарынан тұрғын үй жағдайларының, қоғамдық қауіпсіздіктің, ауданның беделінің және, соңында, мүліктің құнының біртіндеп нашарлауына әкеледі.