Кіріспе

Соғыстан кейінгі Жапонияның экономикалық саясаты Азия экономикасын жақсартады деген көзқарас. Ұшқан қаз парадигмасы (雁行形態論) – Жапонияның Оңтүстік-Шығыс Азиядағы технологиялық дамуына қатысты жапон ғалымдарының тұжырымы, онда Жапония жетекші күш ретінде қарастырылады. Ол 1930 жылдары қалыптасқан, бірақ 1960 жылдары авторы Канаме Акамацу өзінің идеяларын "Developing Economies" журналында жариялағаннан кейін кеңінен танымал болды.

Акамацуның үшінші ұшқан қаз парадигмасы

Акамацудың үшінші ұшқан қаз парадигмасы (FGP) – динамикалық салыстырмалы артықшылыққа негізделген Шығыс Азиядағы халықаралық еңбек бөлінісінің моделі. Парадигма Азия елдерінің Батыспен аймақтық иерархияның бір бөлігі ретінде дамуын болжайды, онда тауар өндірісі дамыған елдерден нашар дамыған елдерге үнемі ауысады. Аймақтағы дамымаған елдерді «өсу сатыларының айырмашылығына қарай, жабайы қаздардың ұшу үлгісімен, дамыған өнеркәсіптік елдердің артынан тізбектеле орналасқан» деп қарастыруға болады. Бұл үлгідегі жетекші қаз – Жапонияның өзі, екінші деңгейдегі елдер – жаңадан индустрияланған экономикалар (Оңтүстік Корея, Сингапур, Тайвань және Гонконг). Осы екі топтан кейін АСЕАН-ның негізгі елдері келеді: Таиланд, Малайзия және Индонезия. Соңында, аймақтағы ең аз дамыған ірі елдер: Қытай, Вьетнам, Филиппин және т.б. қақпаның артында қалады. Модельдегі басты қозғаушы күш – еңбек құнының өсуіне байланысты «жетекшілердің ішкі құрылымды қайта жаңартуға ұмтылысы». «Жетекші қаздың» салыстырмалы артықшылықтары (жалпы әлемдік деңгейде) оны еңбекті көп қажет ететін өндірістен капиталды көп қажет ететін салаға жылжытады, соның салдарынан төмен өнімділіктегі өндірісін иерархияның төменгі сатысындағы елдерге береді, бұл үлгі төменгі деңгейдегі елдер арасында қайталанады. Дамуға серпіліс әрқашан жоғарыдан басталады, сондықтан көптеген адамдар FGP-ді жоғарыдан төменге қарайғы модель деп атайды. FGP Шығыс Азиядағы аймақтық өндіріс үлгілерін сипаттауда пайдалы құрал болып табылды, себебі тоқыма өнеркәсібі сияқты салалар тек Жапонияны ғана емес – ең дамыған Шығыс Азия елін – сонымен қатар кейінірек Оңтүстік Кореяны, Тайваньды және т.б. қалдырды. Бұл екінші деңгейдегі елдер қазір автокөлік өнеркәсібінде және тұтыну тауарларын, электрониканы және т.б. дамыған өндірісте берік орнықты. Технологияны беру механизмі – Акамацудың ең нашар дамыған тұсы. Дегенмен ол халықаралық сауданың үлгілік әсерінің және дамушы елдердегі «кәсіпкерлердің кәсіби жігерінің» маңызды рөл атқаратынын айтады. Соңғы уақытта FGP-нің өзгертілген нұсқалары, мысалы, Озава (1995) ұсынған нұсқасы, осы салада трансұлттық компаниялардың маңыздылығын атап көрсетеді. Модельдегі елдердің ішкі тәртібіне қатысты Акамацу салыстырмалы жағдайларды тұрақты деп санамады, керісінше, олардың тұрақсыз болуы мүмкін екенін айтты. Бұл идея, әрине, 20-ғасырдың басындағы жапондық дамумен байланысты, ол технологиялық жағынан артта қалған елден дамыған өнеркәсіптік державаға қарыштап өтті. Алайда басқа ғалымдар FGP-де көзделген кластерлі өсудің тұрақтылығы мен үйлесімділігін атап өтті, бұл елдің бір деңгейден екінші деңгейге ауысуының қиын екенін білдіреді.

Акамацу парадигмасының өзектілігі

Жақында көрсетілгендей, Акамацу теориясы әлемдік экономиканың дифференциациясына ерекше мән береді, бұл жаңа техникалардың дамып келе жатқан индустриалды елдерге жылдам таралуына алып келеді, бұл осы елдердің жаңа тауарларды импорттауынан басталады. Уақыт өте келе, техника мен капитал тауарлары да импортталып, біртекті өндірістер құрылады. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының біркелкілігі XIX ғасырдың соңғы тоқсанында Еуропа, АҚШ және Жапония арасындағы қатал және қақтығысты бәсекелестікке әкеп соқты. Дамыған елдегі кейбір салаларда жаңару орын алғанда, инвестициялар сонда шоғырланады, бұл сауда айналымының өсуіне себеп болады. Жаңару экспорттың артуына алып келеді, ал елдің гүлденуі шикізат пен азық-түлік импортын арттырады. Акамацу әлемнің басқа бөліктерінде алтын өндірісінің өсуіне негізделген кері қозғалысты көреді, оның пікірінше, бұл тиімді сұраныстың өсуіне және жаңарушы елдің экспортын одан әрі ынталандыруға әкеледі. Осылайша, әлемдік өндіріс пен сауда кеңейеді, бағалар өседі және ұзақ мерзімді сауда циклының әлемдік өсуі орын алады. Дегенмен, жаңарулар жаңарушы елдерден басқа елдерге таралады, бұл сол елдердегі өнеркәсіптің дамуына алып келеді, нәтижесінде жаңарушы елдің өнеркәсібімен қақтығыс туындайды. Жаңарушы елдің экспорты тоқтап қалады, ал әлемдік деңгейде шамадан тыс өндіріс, бағалардың төмендеуі және өндіріс пен сауданың өсу қарқынының төмендеуі байқалады. Акамацудың пікірінше, Кондратьев циклінің алғашқы, өрлеуші А фазасы – әлемдік экономикалық құрылымдағы дифференциация кезеңі, ал «төмендеу кезеңі» немесе Кондратьев циклінің В фазасы – әлемдік экономикалық құрылымдағы біркелкілік процесімен сәйкес келеді. Акамацу үшін Орталық-Шет қарым-қатынасының ерекше құрылымы дамылмаған елдің негізгі өнімдерді экспорттауымен және тұтынуға арналған өнеркәсіптік тауарларды импорттауымен сипатталады. Кейін дамылмаған ел бұрын импортталған тауарларды өндіруге тырысады, алдымен тұтыну тауарлары саласында, содан кейін капитал тауарлары саласында. Процестің төртінші кезеңі ретінде дамылмаған ел капитал тауарларын экспорттауға тырысады. Әлемдік экономикада «жетілдірілген» дифференциация тенденциясы болады, өйткені дамыған елдерде капитал тауарлары өндірісі одан әрі дамиды, бұл «салыстырмалы құнның өте үлкен айырмашылығына» алып келеді. Жабайы қаздардың ұшу үлгісі үш кіші үлгіні қамтиды: біріншісі – импорттан ішкі өндіріске, содан кейін экспортқа ауысу; екіншісі – тұтыну тауарларынан капитал тауарларына және шикі, қарапайым бұйымдардан күрделі, жетілдірілген бұйымдарға; үшіншісі – дамыған елдерден артта қалған елдерге олардың даму сатысына қарай бейімделу. Дегенмен, бұл циклдердің қараңғы және күңгірт жағы да бар – Акамацудың пікірінше, сәйкессіздік шарты импорт арқылы орындалады, бұл төлем балансындағы сәйкессіздіктерге және теңгерімді жақсарту үшін бастапқы өнімдердің экспортын ұлғайту қажеттілігіне әкеледі. Сәйкессіздіктер сонымен қатар дамылмаған елдегі өндірістің ішкі өнеркәсіптен экспорттық секторға ауысуына алып келеді, нәтижесінде дамылмаған елде шамадан тыс өндіріс қуатының проблемалары туындайды. Қорытындылай айтқанда, Акамацу даму процесін сипаттайтын үш негізгі сәйкессіздік арасындағы Гегельдік диалектикаға сенеді: даму сәйкессіздігі, бай және кедей елдер арасындағы циклдік сәйкессіздік және құрылымдық сәйкессіздік.

Сын

Жапонияның жалғасып, күшейе берген қаржылық тоқырауы жапондық экономикалық даму моделінің тиімділігіне күмән келтіруде. Экономист Терутомо Озава Жапонияның бастапқы экономикалық жетістіктерінің негізінде қазіргі экономикалық дағдарысына себеп болған қаржы институттары тұрғанын айтады.