Кіріспе

20-ғасырдың басында белсенді болған армян революционері Гарегин Тер Харутюнян, әрі кеңінен танымал Гарегин Нжде (, ; 1 қаңтар 1886 – 21 желтоқсан 1955), армян мемлекет қайраткері, әскери қолбасшы және ұлтшыл саяси ойшыл болды. Армян революциялық федерациясының мүшесі ретінде, ол Бірінші Балқан соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұлттық азаттық күреске және революциялық қызметке қатысты, сондай-ақ Арменияның Бірінші Республикасының (1918–1921) маңызды саяси және әскери лидерлерінің біріне айналды. Армениялықтар оны харизматикалық ұлттық батыр ретінде жоғары бағалайды. 1921 жылы ол Сиуник облысын Кеңес Армениясына қосуға себеп болған, большевиктерге қарсы Таулы Армения Республикасын құрудағы негізгі тұлға болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол нацистік Германиямен ынтымақтастық жасады, Германияның КСРО-ны жеңіп, Түркияның Кавказға шабуылдауы мүмкін болған жағдайда Кеңес Армениясының тәуелсіздігін сақтауды үміттене отырып. Түркияға қарсы Кеңес Одағымен ынтымақтастыққа жасаған сәтсіз әрекетінен кейін Нжде 1944 жылы Болгарияда тұтқындалды және Кеңес Одағында 25 жылға бас бостандығынан айырылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін, 1914 жылы Ресей билігі кешірім жасағаннан кейін, Нжде Кавказға оралып, Осман империясына қарсы күресу үшін Ресей армиясы құрамында армян еріктілерінің жасақталуына қатысты. Соғыстың басында, 1915 жылы, ол 2-ші ерікті батальонды басқарған Драстамат Канаянның (Дро) орынбасары болып тағайындалды. Кейін, 1916 жылы, арнайы армян езид әскери бөлімін басқарды. Ресей революциясынан және Ресей армиясының шығуынан кейін, Нждехтің бөлімшесі Алаяда (Ани маңында, 1918 жылдың көктемі) болған шайқаста соғысып, армян әскерлерінің Александрополға (қазіргі Гюмри) қауіпсіз өтуіне жағдай жасады.

Қарақилиса шайқасы және Арменияның бірінші республикасы

Александропольде Осман әскерлерімен шайқасқаннан кейін Нжде бастаған армян жауынгерлері Қарақилисада (қазіргі Ванадзор) бекіністер қазып, нығайтты. Нжде 1918 жылғы мамыр айында Қарақилисаны қорғау үшін әскерлерді ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Ол Дилижан шіркеуінің ауласындағы шабыттандырған сөзі арқылы, жергілікті халық пен босқындардың рухын көтеріп, алдағы шайқасқа жұмылдырды: «Тікелей майданға, біздің құтқарылуымыз сонда». Нжде келесі шайқаста жараланды, және төрт күндік қатал шайқастан кейін екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Армения әскерлерінде оқ-дәрі таусылып, кері шегінуге мәжбүр болды. Осман әскері Қарақилисаны басып алғанмен, армян аумағына одан әрі ілгерілеуге ресурстары жетпеді. 1920 жылғы сәуірде Нжде Капаннан әскерін Таулы Қарабақтың оңтүстік аймағы Дизаққа жеткізді, бұл Шушидегі армян халқының қырғынынан кейін болды. Дроның әскерлері де Ереваннан Қарабаққа жол тартты. Олардың араласуы, сондай-ақ Антанта елдерінің Әзірбайжан билігіне жасаған қысымы, Таулы Қарабақтың армян халқына қарсы қырғынды тоқтатуға көмектесті. Бірақ Әзірбайжанды Кеңес үкіметі басып алғаннан кейін және Қызыл Армия келген соң, армян күштері сандар жағынан кемдікке тап болды. 1920 жылғы 24 мамырда Дро, Нжде, полковник Дмитрий Мириманян және АРФ өкілі Арсен Микаелян Қарабақтан шығуға және аймақтағы билікті Саргис Хамбардзумян басқаратын жергілікті армян большевиктеріне беруге келісті. Оңтүстік Арменияда тұрғанда Нжде бірнеше елді мекеннің түркі тілді тұрғындарын қуды. Ол Горис маңындағы шайқаста қайтадан жараланды. 10-шы АРФ дүниежүзілік құрылтайында Нжде ісі қаралып, ол партияға қайта қабылданды.

Екінші дүниежүзілік соғыс, тұтқындалу және сотталу

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нжде, егер Орталық державалар Түркияға шабуыл жасауға шешім қабылдаса, оларды қолдауды ұсынды. Анкара одақтастарға қосылған жағдайда Түркияға шабуыл жасауды көздеген Германия мен Болгарияның бірлескен жобасы – «Гертруд» операциясы Берлинде талқыланды. 1942 жылы Нжде Артешес Абегянның шақыруымен Берлиндегі Армян Ұлттық Кеңесіне (Armenischen Nationalen Gremiums) қызметке түсті. Бұл кеңес нацистік Германияның армян әскерін концлагерьлерге қамаудан сақтап, оларды өздеріне тарту мақсатымен құрылған ынтымақтастық органы еді. Сол жылы нацистер негізінен советтік армян тұтқындарынан құралған Армян легионын құрды және оны тәжірибелі ARF желісі Драстамат Канаянның басқаруына берді. 1943 жылы армян батальондары Шығыс майданға, Қырым түбегіне жіберілді. Соғыс жылдары Нжде Дромен бірге нацистік оккупациядағы Қырымға, содан кейін Солтүстік Кавказға барды, бірақ 1944 жылы Болгарияға қайтып келді. Советтік әскери қолбасшылары Нждеге ынтымақтастық идеясы қызықты екенін айтты, бірақ оны толығырақ талқылау үшін Нжде Мәскеуге баруы керек еді. Ол Бухарестке, кейін Мәскеуге ауыстырылды, онда тұтқындалып, Лубянка түрмесіне қамалды. Тағы бір мәлімет бойынша, 1944 жылы Болгарияда коммунистер билікті басып алғаннан кейін Нжде жасырынған, бірақ бірнеше айдан соң өзі билік органдарына тапсырды, одан кейін Мәскеуге жеткізілді.

Түрмедегі өмір және өлім

1947 жылы Нжде Кеңес үкіметіне түрік бақылауында болған, бұрынғы Осман империясының әрмендер қоныстанған провинцияларын қайтарып алу және оларды Кеңес Армениясымен біріктіру мақсатында әрмен диаспорасында жалпыәрмендік әскери-саяси ұйым құру туралы бастама ұсынды. Коммунистік басшылардың осы бастамаға қызығушылық танытқанына қарамастан, ұсыныс ақырында қабылданбады. 1948-1952 жылдары Нжде Владимир түрмесінде, ал 1953 жылдың жазына дейін Еревандағы құпия түрмеде ұсталды. Оның түрмедегі әріптесі Хованнес Деведжянның сөзіне сүйенсек, Нждедің Ереван түрмесіне ауысуы, Дашнактар мен Кеңес басшылары арасында ынтымақтастық атмосферасын құруға бағытталған делдалдық әрекеттермен байланысты болды. Кеңес Армениясының мемлекеттік қауіпсіздік қызметімен ұзақ келіссөздер жүргізгеннен кейін, Нжде мен Деведжян 1953 жылы Ереван түрмесінде АРФ төрағасы Саймон Врацянға хат жазды, онда оны Түркияға қарсы әрмен күресі мәселесінде кеңестік билікпен ынтымақтастыққа шақырды. Алайда, Мәскеудегі коммунистік басшылар хатты жіберуден бас тартты. Түрмеде отырған кезінде Нжде бірнеше рет Владимирден Арменияға апарылды, онда оны сүйемелдеп жүрген күзетшілермен бірге Кеңес Армениясы бойынша экскурсия жасады, оған кеңестік биліктің Арменияға қандай пайда әкелгенін көрсетті. Кеңес билігінен Нжденің қайтыс болғаны туралы телеграмма алғаннан кейін, оның інісі Левон Ереваннан Владимирге жол тартты, оның жаназасын өткізуге көмектесу үшін. Ол Нждеге тиесілі сағат пен киім-кешек алды, бірақ оның жеке жазбаларын алуға рұқсат берілмеді, олар бірнеше жылдан кейін ғана Ереванда жарияланды. Билік оның денесін Арменияға жеткізуге де рұқсат бермеді. Левон Тер-Харутюнян Нждеді Владимирде жерледі және оның қабір тасына орыс тілінде "Тер-Харутюнян Гарегин Егишевич (1886–1955)" деп жазды.

Жерлеу және еске алу рәсімі

1983 жылғы 31 тамызда Нждехтің мәйіті Владимирден құпия түрде Совет Армениясына жеткізіліп, жерленді. Бұл жұмыс Нждехтің немере қызының күйеуі Павел Ананянның, лингвистика профессоры Вараг Аракелянның және Гурген Армаханян, Гарегин Мхитарян, Арцах Буниатян және Жора Барсегян сияқты басқалардың күш-жігерімен іске асырылды. 1983 жылғы 7 қазанда Нждехтің денесінің оң қолы Козни бұлағының жанындағы Хуступ тауының беткейіне қойылды, себебі Нждех бір кезде: «Егер мен өлтірілсем, мені Хуступтың басына жерлеп, Қапан, Гндеваз, Гогтан және Гегвадзорды анық көруге мүмкіндік беріңіз» деген тілегін білдірген еді. Қорғанға қатысушылардың айтуынша, Нждехтің қалған мәйіті 1987 жылғы 9 мамырға дейін Котайк ауылындағы Вараг Аракелянның үйінің жертөлесінде сақталды, содан кейін ол құпия түрде Ваёц Дзорға жеткізіліп, Егегнадзор маңындағы 14 ғасырлық Спитакавор Сурб Аствацацин шіркеуінің ауласына жерленді. Нждехтің қабір тасы Паруир Хайрикян мен Мовсес Горгисянның күш-жігерімен 1989 жылғы 17 маусымда орнатылды, ол күн кейіннен монастырь зиратына жыл сайынғы қажылық күніне айналды. Өлімінен кейін ондаған жылдар өткен соң, 1992 жылғы 30 наурызда Нжде жаңадан тәуелсіз Армения Республикасының Бас прокуратурасы тарапынан ақталуға ие болды. 2010 жылғы наурыз айында «Хай ТВ» телеарнасы бастаған және Арменияның қоғамдық телеарнасы (H1) көрсеткен «Біз – армянбыз» тележобасының дауыс берушілері Нждехті Армения тарихындағы «ұлттық мақтаныш және ең көрнекті тұлға» деп таңдады. Ереванда бір алаң мен метро стансасы Нждехтің есімімен аталады. Арменияның Сюник облысындағы Нждех, Армения ауылы Нждехтің құрметіне аталған.

Марапаттар

Ел Сыйлық Жылы Болгария Корольдігі Батылдық үшін ерлік ордені 1912 жылдың 16 қарашасы Ресей империясы Санкт-Владимир ордені, 3-дәрежелі 1915, 1918 жылдары Санкт-Анна ордені, 4-дәрежелі 1915 жылы Санкт-Георгий кресі, 3-дәрежелі 1916 жылы Санкт-Георгий кресі, 2-дәрежелі 1916 жылы

Жарияланымдар

1923 жылы Нжде Румынияның Бухарест қаласында болғанда, жергілікті армян газеті "Нор Аршалуис" ("Жаңа Күншығыс") газетінде "Менің сөзім – Совет әскеріне қарсы неліктен қару қолға алдым?" деген мақалалар сериясын жариялады. Нжде 1923-1925 жылдары Бостонның "Хайренник" ("Туған жер") газеті үшін Сиуник (Зангезур) соғыстарының тарихы туралы толыққанды мақалалар сериясын жазды. 1924-1925 жылдары ол Болгарияның Пловдив қаласында шығатын АРФ газеті "Хаястан" ("Армения") газетіне материалдар жазды. 1924 жылы оның "Егерімнен беттер" атты еңбегінің жеке тараулары осы жерде жарияланды, содан кейін сол жылы Египеттің Каир қаласында жеке кітапша болып басылды. 1926 жылы Нжде Болгарияның София қаласындағы "Аракс" газетінде "Армян зиялыларына ашық хаттар" деген мақалалар сериясын жариялады.