Марсель Бижеар: Француз сардары мен саяхатшысының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Француз әскери офицері және саясаткер (1916–2010)

Марсель Бижар (maʁsɛl biʒaʁ; 14 ақпан 1916 – 18 маусым 2010), жеке радио шақыру белгісі "Бруно", Екінші дүниежүзілік соғыста, Бірінші Индокитай соғысында және Алжир соғысында шайқасқан француз әскери офицері және саясаткері. Ол Диен-Бьен-Фу шайқасындағы командирлердің бірі болды және көптеген адамдар оны сол кезден бастап француздың "конвенциялық емес" соғыс тактикасына үлкен әсер еткен деп санайды. Францияның ең көп награда алған офицерлерінің бірі болды, және 1936 жылы қатардағы солдат болып бастап, 1976 жылы генерал-лейтенант шенімен карьерасын аяқтағандығымен және Валери Жискар д’Эстеннің үкіметінде қызмет еткендігімен ерекше көзге түсті. Әскери қызметтен кеткеннен кейін Бижар саяси мансапқа қадам басып, 1978-1988 жылдары Мёрт және Мозель департаментінің депутаты болды және жемісті жазушы ретінде танылды. Оның өмірінің соңғы жылдары Алжир қақтығысы кезінде азаптауға бақылық еткен деген айыптамаларға байланысты дау-жанжалдарға толы болды; ол жеке қатысы бар деген айыптамаларды жоққа шығарды, бірақ соғыс кезінде азаптауды қажетті жамандық деп қорғады.

Ерте өмір

Марсель Бижар Туль қаласында дүниеге келді. Оның өзінен төрт жас үлкен Шарлотта Бижар есімді әпкесі болған. Лорейн оған мықты патриотизм сезімін сіңірді, ал анасы жеңіске жетуге деген құштарлықты тәрбиеледі; осы екеуі оның өміріндегі ең басты қозғаушы күш болып қала берді. Он төрт жасында Бижар ата-анасына қаржылық көмек көрсету үшін мектепті тастап, жергілікті Société Générale банкінде жұмыс істеуге кірісті, онда ол өте жақсы нәтижелер көрсетті.

Соғысқа дейінгі мансап

Société générale-де 6 жыл қызмет еткеннен кейін Марсель Бижар Франциядағы Хагенау қаласында 23-ші бекініс-жаяу әскері полкінде әскери қызметін өтеді. 1936 жылдың қыркүйегінде полкке екінші сынып сарбаз ретінде қабылданып, капрал-шеф болған ол 1938 жылдың қыркүйегінде резерв сержанты шенімен қызметтен босатылды және әскери міндеттерінен азат етілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Алты айдан кейін, қақтығыс жақындап келе жатқаны ескеріліп, ол 1939 жылғы 22 наурызда 23-ші фортецтік жаяу әскер полкінің құрамына қайта шақырылып, сержант шеніне көтерілді. 1939 жылдың қыркүйегінде резервтер келген кезде 23-ші фортецтік жаяу әскер полкінің батальондары (23e RIF) тізбектей байланысып, «жұмылдыру» жаңа фортецтік жаяу әскер полктерін құрды. Бижард Хоффен және Мажино желісінің нашар бекітілген секторындағы 79-шы фортецтік жаяу әскер полкіне тағайындалды. Франк корпусының еріктісі ретінде ол Эльзастағы Тримбахтағы жауынгерлік топты басқарды және 24 жасында сержант-шеф, содан кейін адъютант (ордер офицері) болды. 1940 жылғы 25 маусымда ол тұтқындалып, 18 ай сталагта (неміс әскери тұтқын лагері) тұтқында болды. 1941 жылғы 11 қарашада үшінші рет қашуға тырысқаннан кейін, ол Францияның бос аймағына өтіп, содан кейін Сенегалға барды. 1944 жылы британдықтардың парашют дайындығынан өткеннен кейін, ол Андорра шекарасына жақын Ариж департаментіндегі қарсылық қозғалысын басқару миссиясымен төрт адамнан тұратын топтың құрамында Францияға парашютпен түсірілді. Осы батыл шабуылдары үшін ол британдық награда алды. Оның «Бруно» лақап аты радио байланыс белгісінен шыққан. 1945 жылдың басында Бижард Бордо маңындағы Пила-сюр-Мерде француз ішкі күштерінен офицерлер даярлайтын аймақтық кадрлар мектебін құрып, бір семестр басқарды. Арийедегі іс-қимылдары үшін Легион д'Онер және Британдық Ерекше қызмет орденімен марапатталған Бижард 1945 жылдың маусымында белсенді капитан болып тағайындалды. Индокитайдағы экспедициялық корпусына қатысу үшін тағайындалған полк 1945 жылғы 25 қазанда Сайгонға келіп, 1946 жылдың наурызына дейін түрлі операциялар секторында қызмет етті. Осы кезеңде «Бруно» есімі кеңінен таралды. 1946 жылғы 8 наурызда 2-ші броньды бригаданың жасағы және 9-шы колониялық жаяу әскер дивизиясы, құрамында 23-ші колониялық жаяу әскер полкі (23e RIC) болған, Тонкинге қонды. 1946 жылғы 1 шілдеде Бижард 23e RIC-тен шығып, Дьен-Бьен-Фудың оңтүстік-шығысында автономды Тай батальонының құрамында 25 еріктіден тұратын төрт командадан тұратын бөлім құрды. Дегенмен, тарихшы Жюль Рой бұл оқиға туралы ештеңе айтпайды, ал Мартин Виндроу «парашютшілер төңкерісі» болуы екіталай деп санайды. Ланглей мен Бижард өзінің командирлерімен жақсы қарым-қатынаста болғандары мәлім. ФЛН француз билігін әлсірету үшін қара нәсілді азаматтарды нысанаға алуға шешім қабылдады. ФЛН директивасында былай делінген: «Он адамның өліміне және елу адамның жаралануына себеп болатын бомба психологиялық тұрғыдан француз батальонының жоғалуымен тең». 1975 жылғы 30 қаңтарда ол президент Валери Жискар д'Эстенмен кездесіп, министр Ивон Буржға қарасты мемлекеттік хатшы лауазымын алды. Ол 1975 жылдың ақпанынан 1976 жылдың тамызына дейін, яғни қызметтен шыққанға дейін бұл лауазымды атқарды.

Six months following his relief of duty, in anticipation of imminent conflict, he was recalled on March 22, 1939, to duty at the corps of the 23rd Fortress Infantry Regiment and promoted to the rank of sergent. In September 1939, with the arrival of the reserves, the battalions of the 23rd Fortress Infantry Regiment (23e RIF), served each in a chain link to form new Fortress infantry regiments of « mobilization », Bigeard was assigned to the 79th Fortress Infantry Regiment in the under fortified sector of Hoffen and the Maginot Line. Volunteer for the franc corps, he led a combat group at Trimbach in Alsace and became quickly a sergent chef then adjudant (warrant officer) at the age of 24. On June 25, 1940, he was captured (post armistice) and made prisoner of war, spending 18 months in captivity in a stalag (German POW camp). Following his third attempt to escape on November 11, 1941, he managed to make his way to the unoccupied zone in France, and from there, he went to Senegal. In 1944, after paratrooper training by the British, he was parachuted into occupied France as part of a team of four with the mission of leading the resistance in the Ariège département close to the border with Andorra. One of these audacious ambushes against superior German forces gained him a British decoration. His nickname of "Bruno" has its origins in his radio call sign. At the beginning of 1945, Bigeard created and managed during a scholastic semester, the regional cadres school of Pyla sur Mer, near Bordeaux, destined to form officers issued from the French Forces of the Interior. Decorated with the Légion d'honneur and the British Distinguished Service Order for his actions in Ariège, Bigeard was promoted to an active captain in June 1945. Designated to participate to the expeditionary corps in Indochina, the regiment disembarked in Saigon on October 25, 1945, and served until March 1946 in various sectors of operations. During this epoque, the "Bruno" surname started to circulate. On March 8, 1946, a detachment of the 2nd Armored Brigade 2e DB and 9th Colonial Infantry Division , which the 23rd Colonial Infantry Regiment 23e RIC was part of, disembarked in Tonkin. On July 1, 1946, Bigeard left the 23e RIC and formed south east of Dien Bien Phu, a unit constituted of four commandos of 25 volunteers at the corps of the autonomous Thai Battalion. The historian Jules Roy, however, makes no mention of this event, and Martin Windrow argues that the 'paratrooper putsch' is unlikely to have happened. Both Langlais and Bigeard were known to be on good relations with their commanding officer. The FLN had decided to deliberately target pied noir citizens as a way of breaking French power. As one FLN directive put it: "A bomb causing the death of ten people and wounding fifty others is the equivalent on the psychological level to the loss of a French battalion." He met on January 30, 1975, President Valéry Giscard d'Estaing who proposed the post of secretary of state attached to minister Yvon Bourges. He held that post from February 1975 to August 1976, the date on which he leaves the service.

Азаптау туралы айыптаулар

Өмірінің соңғы жылдары Бижар Алжир соғысында азаптауды қолдану туралы дауға тартылды. Алжирде француздар жүйелі түрде азаптауды қолданғанын Массу мен Ауссарес сияқты жоғары әскери шенеуніктердің мойындауы барлық қатысы бар тұлғаларға назар аударды. 1999 жылы жарияланған естеліктерінде Бижар ФЛН күдіктілерін сөйлету үшін "күш қолданып сұрақ алуды" қолданғанын мойындады, бірақ өзі азаптауға қатысқан жоқ деп мәлімдеді, сонымен бірге азаптауды тергеу әдісі ретінде ақтады: "Бомбадан аяқ-қолы жарылған әйелдер мен балаларды көрген адам ештеңе жасамаса қалай болады?". Бірнеше дереккөздер Бижардың мойындағаннан гөрі азаптау мен өлтіруге көбірек қатысқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ауссарес француз күштері өлтірген алжирліктердің денелерін ұшақтан теңізге тастағанын, оларды "Бижардың шабақтары" деп атағанын айтты. Алайда Бижардың мұндай әрекеттерге рұқсат бергеніне немесе қатысқанына ешқандай дәлел жоқ. Ал Ауссарес кейін Аугусто Пиночет пен Хорхе Рафаэль Видела режимдерінің кеңесшісі болып, "өлiм рейстерi" арқылы диссиденттерді жоюға қатысқан Кондор операциясында қызмет етті. 2000 жылдың маусым айында жазушы және ФЛН мүшесі Луизетт Игилахриз Бижар мен Массу 1957 жылдың қыркүйек айының соңынан желтоқсан айына дейін әскери түрмеде оны азаптап, зорлаған кезде қатысқандарын мәлімдеді. Игилахриз түрмедегі әскери дәрігер Ришоның өмірін сақтап қалғаны үшін оған алғыс айту үшін осы оқиғаны жария етті, Ришоның әрқашан жараларын емдеп, өмірін құтқарған мейірімді адам болғанын айтты. 22 маусымда елдің премьер-министрі Франсуа Фийон Бижарға Лес-Инвалидеде әскери салтанатпен қоштасты. Америкалық тарихшы Макс Бут Бижардың өмірі ағылшын тілді әлемде француздардың жұмсақ және батыл емес сарбаздар екендігі туралы кең таралған қате пікірді жоққа шығарғанын, оларды "iз жейтін берілу маймылдары" деп атаудың дұрыс емес екенін жазды. Бижарды "үлгілі жауынгер" және "XX ғасырдың ұлы сарбаздарының" бірі деп сипаттады. Алайда Вьетнам үкіметі бұған рұқсат бермеді, себебі ол прецедент жасағысы келмеді. Француз үкіметінің оны Лес-Инвалидеге жерлеу әрекеті "халықтың наразылығына байланысты" тоқтатылды. "Либерасьон" газетінде жарияланған петицияда ол "ашкөз авантюрист" деп айыпталды, ол "адамгершілікке сыймайтын әдістерді" қолданды. Бұл Бижарды қайда жерлеу керек деген ұзақ пікірталасқа әкелді, ол 2012 жылдың қыркүйегінде Қорғаныс министрі Жан-Ив Ле Дриан оны Фрежустағы Индокитай соғыстары ескерткішіне жерлеуге шешім қабылдағанда аяқталды. Ле Дрианның қарашадағы жерлеу рәсіміне қатысуы Француз Адам құқықтары лигасының сынына ұшырады, ол Бижарды мақтау "азаптауды мемлекет тарапынан құрмет көрсетілетін әскери тәртіпке дейін көтерумен тең" екенін мәлімдеді. Алайда бұл шешім француз ардагерлер ұйымдары тарапынан қолдау тапты. "Бижар 1956 жылы Алжир шайқасында Францияға жеңіс сыйлады. Бірақ ол үшін азаптауды қолдануға мәжбүр болды. Бижар мен оның әріптес полковниктері азаптауды кең ауқымда қолданғанмен, оның жасаған ісі үшін кінә оған толыққанды жатқызылмады".

In his later life, Bigeard was drawn into the controversy over the use of torture in the Algerian war. The admission by senior military officers such as Massu and Aussaresses that torture was used systematically by the French in Algeria put the spotlight on all figures involved. In a memoir published in 1999, Bigeard admitted to using "muscular interrogations" to make FLN suspects talk, but denied engaging in torture himself while at the same time justifying torture as an interrogation method writing "Was it easy to do nothing when you had seen women and children with their limbs blown off by bombs?". Several sources suggest that Bigeard had been more involved in torture and killings than he admitted. Aussaresses stated that the corpses of Algerians executed by French forces and dropped by aircraft into the sea had been dubbed crevettes de Bigeard ("Bigeard's shrimp"). However there is no evidence that Bigeard authorised or participated in such practices, while Aussaresses would later serve as an advisor to the regimes of Augusto Pinochet and Jorge Rafael Videla during Operation Condor where "death flights" were used to dispose of dissidents. In June 2000 Louisette Ighilahriz, a writer and member of the FLN, publicly alleged that Bigeard and Massu had been present when she was tortured and raped at a military prison from late September to December 1957. Ighilahriz had come forward with her story as she wanted to thank one "Richaud", an Army doctor at the prison for saving her life, saying that Richaud was a most gentle man who always treated her injuries and saved her life. Full military honours were accorded to Bigeard on June 22 at Les Invalides by the country's prime minister, François Fillon. In an obituary, the American historian Max Boot wrote that Bigeard's life disproved the popular canard in the English speaking world that the French are soft and cowardly soldiers, the so called "cheese eating surrender monkeys", writing that Bigeard was the "consummate warrior" and one of "the great soldiers of the 20th century". However, the Vietnamese government refused to allow this, as it did not wish to set a precedent. Attempts by the French government to inter him in Les Invalides were "reversed because of public outrage" surrounding allegations of torture, most prominently a petition in the left wing newspaper Libération that called him an "unscrupulous adventurer" who used "heinous methods". This led to a lengthy controversy over where to bury Bigeard, which was ended in September 2012 when Minister of Defense Jean Yves Le Drian decided to inter him at the Mémorial des guerres en Indochine in Fréjus. Le Drian's attendance of the burial ceremony in November was criticized by the French Human Rights League, which suggested that praise for Bigeard "would amount to elevating torture to a military discipline worthy of being honoured by the state." However the decision was welcomed by French veterans organizations. "Bigeard gave France a victory in the Battle of Algiers in 1956. But he had to use torture to do it. Even though torture was used on an industrial scale by Bigeard and his fellow colonels, the guilt for what he had done was never quite pinned on him at the time."