Кіріспе
Пенелопа Фармердің романы, 1969 жыл. «Шарлотта кейде» – ағылшын жазушысы Пенелопа Фармердің 1969 жылы Ұлыбританияда және АҚШ-та жарық көрген балалар романы. Бұл «Мейкпис» әпкелері Шарлотта мен Эмма туралы, кейде «Авиар Холл» деп аталатын үш кітаптың үшіншісі және ең танымал кітабы. Оқиға интернатқа жаңа түскен қыз туралы, ол бір күні таңертең 40 жылдан астам уақытқа кері саяхаттағанын және енді Клэр есімді екенін біледі. Шарлотта мен Клэр әр түн сайын орын алмастырады, 1918 жыл мен Шарлоттаның заманы арасында кезектесіп өмір сүреді; олар ешқашан кездеспесе де, жаттығу дәптеріндегі күнделік жазбалары арқылы байланыс жасайды. Хикая Шарлоттаның көзқарасынан баяндалады: оқиға Клэрдің өмірін ешқашан көрсетпейді. Шарлотта Клэрдің заманында қалып қойып, өзінің кім екенін сақтап қалу үшін күреседі.
Charlotte Sometimes is a children's novel by the English writer Penelope Farmer, published in 1969 in Britain and the United States. It is the third and best known of three books featuring the Makepeace sisters, Charlotte and Emma, sometimes known as the Aviary Hall books. The story follows a girl starting at boarding school who finds one morning she has traveled mysteriously back more than 40 years and is known as Clare. Charlotte and Clare change places each night, alternating between 1918 and Charlotte's time; although Charlotte and Clare never meet, they communicate through diary notes in an exercise book. The story is written from Charlotte's point of view: the narrative never follows Clare. Charlotte becomes trapped in Clare's time, struggling to maintain her identity.
Өмірбаян
21 жасында Пенелопа Фармер өзінің "The China People" атты алғашқы әңгімелер жинағына шарт жасады. Бастапқыда оған жазылған бір әңгіме жинаққа тым ұзын болып шықты. Ол "Жаз құстары" (1962) романының бірінші тарауы ретінде қайта жазылды, бұл Шарлотта мен Эмма Макепиеске арналған оның алғашқы кітабы болды. 1966 жылы "Эмма қыста" атты екінші кітабы жарық көрді, онда Эмма басты кейіпкер ретінде бейнеленген. "Charlotte Sometimes" алғаш рет 1969 жылы АҚШ-та "Harcourt" баспасынан, ал сол жылы Ұлыбританияда "Chatto & Windus" баспасынан жарық көрді. Пенелопа Фармер "Charlotte Sometimes" романындағы көптеген оқиғаларды отбасылық оқиғаларға сүйене отырып, алдын ала жоспарлады. Кейін ол Шарлотта мен Эмманың бастапқыда оның анасы мен анасының қарындасының бала кезіндегі бейнесі болғанын, олардың ата-анасы болмағандықтан және "бір-біріне барлығы болуға тиіс" екенін жазды, біреуі жауапкершілікті сезінген, екіншісі қиын мінезді болған. Ол былай деп жазды: "Эмма мен Шарлотта өздерінің жолдарымен өсті және қазіргі кезде анам мен оның қарындасы сияқты емес, бірақ бәрі осыдан басталды". Пенелопа Фармердің анасы Пенелопа Бутби, "әңгімеге құмар және ерекше" болғандықтан, Эмманың образымен қатар Эмили кейіпкеріне де шабыт берді. Романның интернат мектебі Пенелопа Фармердің Лондонда тұрған жеріне жақын орналасқан, бірақ Кенттегі Севеноакс қаласындағы Вест-Хит қыздар мектебінің негізінде салынған, онда ол және оның егіз қарындасы Джудит 1950 жылдары оқыған. Кейбір кейіпкерлер сол кездегі нағыз студенттердің үлгісімен жасалған. Шарлоттаның шыны верандаға қадам басқан эпизоды Пенелопа Фармердің шыны верандаға шығып, оны сындырып алған оқиғасына негізделген.
Бірінші бөлік
Шарлотта жаңа мектеп-интернатқа келеді, оны Сара есімді префект айналасына шығарады. Сараның анасы да сол мектепте оқыған. Ол Сузанна, Элизабет, Джанет және Ванесса қыздарымен бір бөлмеде тұрады. Келесі күні таңертең ол өзін дәл сол жерде, бірақ 1918 жылы, соғыс әлі де жалғасып жатқанда табады. Эмми деген кішкентай қыз Шарлоттаны әпкесі деп атайды және оған "Клэр" деп тіл қатады. Ол 1918 жылы бір күнді ешкімге көрінбей өткізуге тырысады. Шарлотта әр түн сайын өзінің және Клэрдің уақытын алмастырып отырады. Олар екі түрлі өмір сүруді үйренуі керек. Шарлотта мен Клэр бір-біріне Клэрдің күнделігі арқылы хат жазады, оны екеуі бірге бөлісіп, төсектерінде жасырады. Эмили мен Клэр жақын арада бөлмеден шығып, Чизл Браун отбасының жатақханасына баруға тиіс. Олар Клэр 1918 жылы болған кезде осының орындалуын қамтамасыз етуі керек, себебі содан кейін қайтадан ауыса алмайды.
Екінші бөлік
Шарлотта өзінің уақытына соңғы рет оралды деп күткенде, керісінше екенін біліп қорқынышқа ұшырайды – ол әлі де 1918 жылы. Ол Чизл Браун отбасымен бірге тұруға көшеді: ол өткенге тігіліп қалғандай. Үйде Агнес Чизл Браун Шарлотта мен Эмилиге бұрын ойнаған ойыншықтарын көрсетеді, олардың ішінде әскерлер мен мәрмәрлермен ойнайтын пасьянс тақтасы да бар. Ол қыздарға соғыста қаза болған ағасы Артур туралы айтады. Шарлотта ойларымен өткенге, болашаққа салады: Артурға өткенде, өз қарындасы Эммаға болашақта, ал Шарлоттаның уақытында тігіліп қалған Клэрге. Ол кейде Шарлотта, кейде Клэр болып, өзінің кім екенін анықтауға күреседі. Шарлотта мен Эмили Шарлоттаны өз уақытына қайтару үшін түнгі уақытта мектепке кіруді жоспарлайды. Бірақ мектептің аурухана ретінде пайдаланылатын бөлмесінде төсек бос емес екенін көреді, сондықтан үйіне қайта алмайды. Ол медбике Грегоридің көзіне ілікпеуге тырысады, бірақ басқа студент, Рут оны көріп қояды. Шарлотта ғана емес, өзінің кім екенін табуда қиналады. Эмили анасының жоқтығынан, қаламауынан және әкесі соғыста жүргенде үйден-үйге көшіп-қонып жүргенінің ауыр екенін айтады. Ал Шарлотта Шарлотта болып қалу үшін күресіп жатқанын түсінеді. Ол Артур туралы армандап көреді. Клэр мен Эмилиге әкелерінен хат келеді. Эмили Шарлоттаға оны оқымауға тыйым салады, бұл басқа қыздарды таңқалдырады. Әрқашан ойлы Шарлотта Сараның анасы кім болуы мүмкін деп ойлайды: егер ол 1918 жылы тігіліп қалса, ол өзі Шарлотта бола ма? Түнде Шарлотта Артурды барабаншы болып көреді және өзінің Агнеске айналғанын түсінеді. Өзінің кім екенін анықтау үшін күресіп, Шарлотта ретінде өзін сақтауға тырысады. Бір күні кешке Чизл Браундар Артурмен сөйлесу үшін спиритикалық сеанс өткізеді. Қыздар перделердің артында жасырынып, байқап тұрады. Сеанс кезінде олар Клэрдің Эмилиді шақырып жатқан даусын естиді. Эмили де айқайлайды, екеуі де танылып, жазаланады. Кейін Агнес мырза сеанста естіген дауыс туралы сұрайды – Клэрдің даусы. Содан кейін ол Шарлотта мен Эмилиге Артурдың соғыстағы тәжірибесін айтады. Соңғы кезде, соғыс бітісі жарияланады. Соғыс аяқталады: адамдар көшеде би билеп, қуанады, Шарлотта мен Эмили де оларға қосылады, тіпті бұл мистер Чизл Браунды ашуландырады. Ұятқа қалған Шарлотта мен Эмили мектепке қайтарылады. Агнес мырза оларға ойыншықтарды сыйға береді.
Үшінші бөлік
Рут ауруханада жатқан Клэрді көру туралы "арманын" еске алады. Грипп індетіне байланысты студенттер жатақханада көңілді ойындар ойнай алады, ал Шарлотта ақырында өз уақытына қайтаратын төсекте ұйықтайды. Қайтып келген Шарлотта, бірге тұратын Элизабеттің Клэрмен ауысқандығы туралы шындықты білгенін естіп таңғалады. Шарлотта Сараның анасы мен Эмили мен Клэрдің тағдыры туралы ойланады. Шарлотта мектепте қартайған Мисс Вилкинді көреді. Шарлотта 1918 жылы жас мұғалім болған Вилкин әжейді танығанын түсінеді. Бір күні Сарамен сөйлесіп, Эмили мен Клэрдің не болғанын біледі. Сараның анасы – Эмили, ал Клэр соғыстан кейін болған тұмау індетінен қайтыс болды. Кейін Шарлотта мен Элизабет Шарлоттаның басынан өткен оқиғаларды талқылайды. Олар төсектің бір аяғынан жаттығу дәптерінің табылады, ол он жылдар бойы сонда жатыр. Дәптерде Шарлоттаның Клэрге жазған соңғы хаты бар. Шарлотта Емилиден хат алады. Онда Эмилидің хаты және Мисс Агнес оларға он жыл бұрын берген ойыншықтар бар. Шарлотта солитер жиынтығындағы шыныларды банкаға салып, сумен толтырады, оған басқа қыздар қызығады. Шарлотта енді шкафына өз әшекейін қою арқылы жеке тұлға екенін сезінеді, бірақ осы шынылар өмір бойы басқа біреудің, атап айтқанда Клэрдің өмірін өткен кезде оған тиесілі болғандығын еске алады. Оқу жылы аяқталып, мектептен шыққан балалар мектеп автобусында ән шырқап кетеді.
Жалғастығы
Шарлотта мен Эмма Макепистің алғашқы романы 1962 жылы жарық көрген «Жаз құстары» болды, ол Оңтүстік Англиядағы Саут-Даунс аймағында өрбуді. «Шарлотта кейде» романы «Жаз құстары» оқиғасынан бір жыл өткен соң басталады, Шарлотта кішкентай ауыл мектебін тастап кеткеннен кейін, және мектеп-интернаттағы алғашқы семестрін қамтиды. «Шарлотта кейде» романында Шарлоттаның жылы нақты айтылмаса да, бірнеше үзінділер Шарлоттаның 1963 жылы, «Жаз құстары» жазылғаннан кейінгі жылы екенін көрсетеді. «Эмма қыста» (1966) романы үш жылдан кейін жазылған, ол Шарлоттаның интернаттағы екінші семестрі кезінде өрбуді, бірақ «Шарлотта кейде» романының оқиғалары одан бұрын, Шарлоттаның алғашқы семестрі кезінде болады. Шарлоттаның қарындасы Эмма мен олардың әкесі Илья «Шарлотта кейде» романында пайда болмайды, бірақ олар туралы сілтемелер бар. Мысалы, Шарлотта Эмилиді өзінің уақытындағы қарындасы Эммамен салыстырады, ал Чизэл Браунның үйін өзінің үйі Авиар Холлмен салыстырады. «Эмма қыста» романы «Шарлотта кейде» романы аяқталатын Рождество демалысында басталады және Шарлоттаның интернатта танысқан достарының бірімен бір апта тұратынын көрсетеді. «Эмма қыста» романы кейін Эмманың оқиғасын жалғастырады, ал Шарлотта мектеп-интернатқа қайта оралады.
Жеке тұлға
"Эмма" атты кітапты жазғанда Фармер кітапта жеке тұлға тақырыбы осылай басты орын алатынын білмеген. Ол мұны Марджери Фишердің "Growing Point" кітабындағы пікірлерін оқығаннан кейін ғана түсінді. Осыған ұқсас түсінік, енді өзінен, "Шарлотта кейде" кітабын жазғанда пайда болды. Ол: "Шарлотта кейде кітабының ортасында мен жеке тұлға туралы кітап жазып жатқанымды түсіндім. Мен – егізмін, бірақ бір текті емес, және, көрінеді, бір текті емес егіздердің басты мәселесінің бірі – нағыз және жеке жекелік сезімін қалыптастыру болып табылады. Еске алғанда, мен бұл маған он екі жасымнан бері ойда жүргенін көре аламын" деп жазады. Автор Дэвид Рис де жеке тұлғаның маңызды тақырып екенін атап көрсетеді. Ол былай деп жазды: "Оның ең есте қаларлық бөлімдері қайғылы, ресми немесе жоғалу, үмітсіздік, өлім туралы ойлармен байланысты. Кітаптың тақырыбы қарым-қатынастардың дамуы емес, жеке тұлға. Шарлотта өзінің шынымен Шарлотта екеніне күдікпен қара бастайды, ақырсоңында Клэрге айналып кеткен бе дейді. Бұл ересектердің қорқынышы болуы мүмкін – өзің және басқалар туралы айтқан нәрселерге сай келмеу қорқынышы, сіздің мүлдем басқа адам болуыңыз мүмкін деген түсінік."
Уақытпен саяхат
Шарлотта Кейде "Эмма қыста" кітабында көтерілген, өткенге уақыт саяхаты жасау тақырыбын жалғастырады. Бұл мәселе "Шарлотта Кейде" кітабында түсіндірілмесе, "Эмма қыста" кітабында оның теориялық түсіндірмесі берілген. Эмма мен Бобби Эмма мен Шарлоттаның әкесі – Илайджаның зертханасындағы күнделіктерді оқып жатыр, онда олар уақыттың сызықтық емес табиғаты туралы теориялық мақалаға тап болады. Мақалада уақыт, иілгіш серіппе сияқты, бір-біріне жақындатылып, соның салдарынан уақыттың әртүрлі сәттері бір-біріне өте жақын болуы мүмкін екені сипатталады.
Пікірлер
Шарлотта Кейде сыншылардың кең пікірмен мақтауына ие болды. Марджери Фишер 1969 жылы «Growing Point» балалар әдебиеті журналындағы шолуында былай деп жазды: «Қыстағы Эмма сияқты, бұл шынымен де ыдырауды зерттейтін туынды, өзіндік ерекшелігін табу үшін оны жоғалтқан қыз туралы зерттеу. Ең бастысы, бұл – мәлімдеме арқылы емес, сезім арқылы үйрететін арман аллегориясы. Шарлоттаның жеке басының өзгеруінің мәнін оның өзі сезінгендей сезінеміз. [Бұл] өте ерекше көзге түсетін кітап, өзінің түріндегі шедеврге жақын, әсерлі және сенімді әңгіме». Балалар романдарының авторы Элеонора Камерон: «Фармер стильмен жазады. Ол орынды өте көрнекті бейнелейді: дерлік әр бетте түрлі-түсті тілдік бұрылыстар шашырап жатыр, біз мектепке және оның айналасына көзбен, құлақпен, иіспен және сезіммен тартыламыз. Ең бастысы, Шарлотта мен Эмили арасындағы қарым-қатынастың тереңдігі мен қайғысына тиесіліміз». Ол әрі жалғастырды: «Фармер әрқашан мүмкіндіктерді ұғынуда шебер, ол бізді таң қалдырып, қуантып, қанағаттандырады». Нил Миллер «The Christian Science Monitor» газетінде: «Шарлотта Кейде» – өте ерекше көзге түсетін кітап. Кітап негізінен уақыттың әлі де алдағысы бар хитролықтарына ілігіп қалған адамзат туралы. Оңай ұмытылмайтын туынды». 1969 жылы «The Sunday Times» газеті бұл кітапты «биылғы ең әсерлі фантастика» деп сипаттады. Британдық балалар жазушысы Дэвид Рис 1980 жылы: «Кітап балалар романының дәстүрлі шекараларын бұзғаны үшін нашарламаған. Бұл, мүмкін, Пенелопа Фармердің ең жақсы романы – күрделі, тартымды, бірде-бір сөзі қате емес, және ол қол жеткізген танымалдылыққа толыққанды лайық». Жазушы Ханна Герсен «The Millions» сайтындағы шолуында: «Кітап жақсы, шынымен жақсы. Бұл романның «The Cure» топасына қалай шабыттандырғанын көре аламын. Бұл сәл қараңғы кітап, балалық шақ, жеке тұлға, жалғыздық және өлім туралы қорқынышты оқиға. Сонымен қатар, ол жақсы уақыт саяхатының барлық қызығын сыйлайды». Герсен әрі жалғастырды: «Өспірім шақ – жеке басты қалыптастыру туралы, ал бұл роман «Мен кіммін?» және «басқалар мені қалай көреді?» деген сұрақтарға абстрактілі, әсерлі түрде жауап береді».
Children's novelist Eleanor Cameron wrote, "Farmer writes with style. She is vivid in her depiction of place: on almost every page, scattered with colourful figures of speech, we are drawn into the school and the surroundings of the school through sights and sounds and smells and textures above all we are moved by the depth and poignancy of the relationship between Charlotte and Emily." She continues, "Farmer is always gifted in her grasp of possibilities that bring us up short with surprise and delight and satisfaction." Neil Millar in The Christian Science Monitor wrote, "Charlotte Sometimes is a book of quite exceptional distinction The book is essentially about humanity caught up in the still trickery of time Not easily forgotten." In 1969, The Sunday Times described the book as "this year's most haunting fantasy". The British children's author David Rees wrote in 1980 of how "the book is none the worse for breaking the conventional bounds of the children's novel. It is probably Penelope Farmer's finest novel – complex, taut, not a word wrong – and it thoroughly deserves the popularity it has attained." Writer Hannah Gersen, in a review for The Millions, wrote, "The book is good, really good I can see why this novel inspired The Cure. It's a somewhat gloomy book, an eerie story about childhood, identity, loneliness, and death. At the same time, it has all the pleasures of a good time travel yarn." Gersen continues, "Adolescence is all about forging an identity, and this novel speaks to those questions of “who am I?” and “how do other people see me?” in an abstract, haunting way."
Аудио және теледидарлық бейімделулер
BBC One балалар телеарнасының Jackanory бағдарламасында 1974 жылғы қаңтарда Розали Кручли оқыған, бес бөлімді қысқартылған, сериялық оқу түрінде "Шарлотта Кейде" көрсетілді. Дафна Джонс мәтінді серияға бейімдеді, ал бағдарламада Джимми Мэтьюс Джойстің суреттері пайда болды. Бағдарламаның атқарушы продюсері Анна Хоум болды. BBC Radio 4 1994 жылғы шілде-тамыз айларында Дебора Финдлей оқыған романның қысқартылған нұсқасын эфирге шығарды. Жеті бөлімді қысқартылған нұсқаны Хилари Брэнд жасады, ал продюсері Салли Авенс болды. 1993 жылы Chivers Children's Audio Books "Шарлотта Кейде" романының аудиокассетадағы бейімделуін шығарды.
Ықпал
1980 жылы британдық жазушы Дэвид Рис британдық және американдық балалар әдебиеті туралы эсселер жинағын «Судағы мәрмәр» деп жариялады. Оның атауы Пенелопа Фармердің «Шарлотта кейде» романының 2-бөлімінің сегізінші тарауынан алынған. Шарлотта Эмилидің суға салған мәрмәрлерін байқағанда, олар суда үлкендеп көрінетінін, ал судан шығарғанда қарапайым болып көрінетінін айтады: «Бірақ ол саусақтарын суға салып, мәрмәрді суырып алғанда, ол әлі де шыныдағылармен салыстырғанда кішкентай және маңызсыз болды» (157-бет). 1981 жылы ағылшын тобы The Cure «Шарлотта кейде» атты сингл шығарды. Оның мәтіні романның басты кейіпкері Шарлоттаға арналған. Онда кіріспе абзацтарға сілтеме жасалады: «Ұйықтауға жатқанда, Шарлотта үшін барлық жүздер мен дауыстар бір жүзге, бір дауысқа бірікті. Жарық олар үшін тым жарқын болып көрінді, ақ қабырғаларда шағылысты», сондай-ақ кітап соңындағы бірнеше оқиғалар: соғыс аяқталғанда көшеде билейтін адамдар; және Шарлотта Клэрдің тағдыры туралы естігенде жылаған мектепке бара жатқандағы оқиға. Синглдің B жағындағы «Splintered in Her Head» деген атау да романнан алынған бір сөйлемнен алынған. Кейін The Cure 1984 жылы «The Top» альбомында романға негізделген «The Empty World» атты тағы бір ән шығарды. 2002 жылы режиссер Эрик Байлер «Шарлотта кейде» атты фильм шығарды. Оның сюжеті Пенелопа Фармердің романымен байланысты емес, бірақ атауы романға негізделген The Cure әнінен алынған. 2007 жылы Пенелопа Фармер өзі «Дүние көтеру» атты тағы бір роман жазды, онда жоғары сынып оқушысы сабақта «Шарлотта кейде» романына ұқсас сюжеті бар әңгіме жазады. Оның әңгімесінде оқушы ұйықтап, сол үйдің ішінде оянады, бірақ жүз жыл бұрын. Үйдің тұрғындары оған таңғалып, «Сен мұнда не істеп жүрсің? Қайдан келдің?» - деп сұрайды және оны үйден қуады. «Шарлотта кейде» бұрын американдық әнші-күйші Джессика Шарлотта Польшаның сахналық есімі ретінде қолданылған.
Сол кезеңдегі ұқсас романдар
Осы кезеңдегі басқа да ұқсас романдардың қатарында Барбара Слейдің 1967 жылғы "Джесами" романы бар. "Джесамиде" жас қыз уақыттың өту бағытын өзгертеді, повесть Бірінші дүниежүзілік соғыс пен қазіргі күн арасында ауысып отырады. Екі романның ішінде де бұрынғы уақытта көрінген адамдар, орындар және заттар қазіргі оқиғаларда қайтадан пайда болады.