Исламда Адам мен Пайғамбарлық туралы

Кіріспе

Исламдағы алғашқы адам және пайғамбар Адам, ислам теологиясында, Жер бетіндегі алғашқы адам және Исламның алғашқы пайғамбары (نبي, nabī) саналады. Мұсылмандар Адам атаның адамзаттың әкесі ретіндегі рөлін құрметпен қарастырады. Мұсылмандар оның әйелі Хауа (حَوَّاء, Eve) қатынын "адамзаттың анасы" деп те атайды. Мұсылмандар Адамды алғашқы мұсылман деп есептейді, себебі Құранда барлық пайғамбарлар Ислам дінінің (إسلام, Аллаға бойын бағыну) бір сенімін уағыздағандығы айтылады. Ислам сенімі бойынша, Адам жерден жаратылған және Алла оған жан берген. Алла Адамды жұмақ бағына орналастырды. Адам тыйым салынған ағаштан жеп, күнә жасағаннан кейін жұмақтан айырылды, бірақ ол өкініп, тәубе етсе, қайта оралуы мүмкін. Бұл оқиғаның нақты мағынасы да, аллегориялық мағынасы да бар. Ислам жас Жерді жарату туралы теорияны міндетті түрде қабылдамайды және Жердегі өмір Адамнан бұрын пайда болған деген пікір кең таралған.

Адам атаның тарихы

Құран мен хадистер Адамның жаратылуы мен күнәсін айтады. Құранды сүнни түсіндірмелерімен үйлестіргенде, мынадай мәліметтерге келуге болады. Құран бойынша, Алла Адамды топырақтан немесе сазбалшықтан жаратты және оған Өз рухынан (rūḥī) үрледі. Хадистерде Адамның жасалған топыраққа немесе жердің терісіне (адим) байланысты Адам деп аталғаны айтылады. Құранда Алла періштелерге Жерде өкіл болатын адамды жарату ниетін білдіргенде, олар неге қан төгіп, зардап келтіретін адамды таңдайтыны туралы сұрақ қойды. Содан кейін Алла Адамға «барлық нәрсенің аттарын» үйретті және періштелерді Адамның алдына жинады, олар тек «Сен бізге үйреткенді ғана» біледі екенін көрсетті, бірақ Адам барлық атты білді. Алла періштелерге Адамға сәжде етуді бұйырды, олардың барлығы да, Ібіліс (Шайтан) болмаса, оған бағынды. Ібіліс: «Мен одан жақсымын. Сен мені оттан жараттың, ал оны топырақтан жараттың» деді. Алланың бұйрығына бағынбауы және Аллаға әділетсіздік таңуы оның Алланың қанағаттандығынан кетуіне себеп болды: «Сол кезде Біз періштелерге: «Адамға сәжде етіңдер» дедік, олар да сәжде етті. Бірақ Ібіліс бас тартты және текетіреп, сенімсіздер қатарынан болды» (2:34).

Адам мен оның аты аталмаған әйелі (дәстүр бойынша Хауаʾ) Едем бағында болды. Сүнни дәстүрінде, Киелі кітаптарға (Исраилият) сүйене отырып, Адам ұйықтағанда Алла одан бір қабырға алып, одан Хауа ананы жаратты делінеді. Құранда Адам мен Хауаның жаратылуы туралы айтылса да, жаратылу әдісі нақты көрсетілмейді. Кейбір сүнни деректерінде, Киелі кітаптарға (Исраилият) сүйене отырып, олар Адамның қабырғасынан жасалған делінеді. Алла Адам мен Хауаға бақтың жемісінен жеуге болады, бірақ «өмір ағашына» жақындамау керектігін айтады, бірақ Шайтан оларды одан татып көндіре алды: «Ол: «Раббың сендерге осы ағаштан тек періште болмауларың немесе мәңгілік тіршілікке ие болмауларың үшін ғана тыйым салды» деді» (7:21). Содан кейін Алла Адам мен оның әйелін Жерге жібереді, онда олар «өмір сүруге және өлуге» үкімді болады, бірақ Алла оларды кешіруге дайын. Адам Едем бағынан қуылғанда, Аллаға бет бұрып, кешірім тіледі. Сондықтан, Ислам теологиясында (Калам) түпкі күнә доктринасы жоқ және Адамның күнәсі оның барлық балаларына жүктелмейді. Қисас әл-Әнбияда Адам мен Хауа бір-бірінен алыс түсіп, бір-бірін іздеуге мәжбүр болып, ақырында Арафат тауында кездесті. Адам шамамен 960 жыл өмір сүрген, бірақ бұл мәселе талқылауға ашық. Алла Адамның күнәсін кешіргендіктен, адамдар тумысынан күнәлі деп есептелмейді және құтқарылуға мұқтаж емес. Керісінше, Адам (немесе адамзат) білім мен даму арқылы Алламен байланыс орнату арқылы жаратылған деп есептеледі. Сухраварди (1145 – 1234 жж.) Адам мен Хауаның араласуынан туған адам жанының сипатын талқылайды; Адам – көктегі қасиеттерді, ал Хауа – жердегі жануарлық құштарлықты білдіреді. Осы екеуінің араласуынан адам жаны (нафс) қалыптасып, жеке жануарлық жанға айналады. Ол өзінің антропологиясын Құранның «Сендерді бір жаннан жаратты, одан оның жұбайы болды, сонда еркек әйелге [мұқтаждықпен] сүйіспеншілікпен қарай алады» (7:189) сияқты аяттарына негіздейді. Тафсир әл-Байдавидің (1319 ж.ө.) айтуынша, Адам барлық рухани және материалдық өмірдің түпкі үлгісін білдіруі мүмкін немесе періштелердің Алланың бұйрығына бағыну арқылы өздерінің тағайындалған кемелдіктерін алуына мүмкіндік беруі мүмкін. Ибн Араби тек Адам ғана Алланың барлық есімдерін түсіне алатынын түсіндіреді, сонымен қатар Алланың есімдерінің көрінісі ретінде кемелді көктегі Адамды көрсетеді. Ібіліс Алланың бұйрығына бағынбағанда, әділетсіздікке талпынды. Алайда, бұл аргументтерді пайғамбарлық Алланың сөзін уағыздаудан бастамайды және осылайша ‘исма пайғамбарлық миссиядан бұрын басталады деп санайтындар жоққа шығарады. Екінші көзқарас бойынша, Адамның тыйым салынған ағаштан жеуі Алланың алдын ала белгілегені, өйткені Алла Адам мен оның ұрпағын Жерде орнатуды жоспарлаған және Адамның құлауын бастады. Бірақ бұл Алланың даналығының (хикма) және адамзатқа өзінің қасиеттерінің толық спектрін, сүйіспеншілігін, кешірімділігін және құдіретін көрсету жоспарының бір бөлігі болды.

Adam and his unnamed wife (tradition identifies her with Ḥawwāʾ), in Garden Eden. In Sunni traditions, based on biblical reports (Israʼiliyyat), it is said that, when Adam was sleeping, God took a rib from him and from it he created Eve. While the creation of Adam and Eve is referred to in the Quran, the exact method of creation is not specified. Some Sunni sources say it was from Adam's rib, based on biblical reports (Israʼiliyyat). God tells Adam and Eve, that they are free to enjoy of its fruits except not to come near the "tree of immortality", but the devil (shaiṭān) was able to convince them to taste it: "He said, "Your Lord has forbidden this tree to you only to prevent you from becoming angels or immortals."" (7:21) Whereupon God sends Adam and his wife to earth, there they are condemned to "live and die", but is willing to forgive them. When Adam was cast out of Garden Eden, Adam turned towards God and begged for forgiveness. Therefore, there is not a doctrine of original sin in Islamic theology (Kalām) and Adam's sin is not carried by all of his children. In the Qiṣaṣ al Anbiyāʾ (prophetic tales) Adam and Eve were cast down far apart, so that they had to search for each other and eventually met each other at Mount Arafat. Adam proceeded to live for about 960 years, though this has been a topic of debate. Since God has forgiven Adam's transgression, humans are not viewed as inherently sinful or in need of redemption. Instead, Adam (or humanity) is viewed as being created from a relationship to God through learning and development. Suhrawardi (c. 1145 – 1234) discusses the nature of human's soul as a mixture between Adam and Hawwa; Adam referring to the heavenly attributes and Hawwa to earthly animalistic passion. Through a mixture of both, the human soul (nafs) is fashioned and becomes a personal animal soul. He based his anthropology on Quranic verses such as "He who has created you [all] out of one living entity, and out of it brought into being its mate, so that man might incline [with love] towards the woman" (7:189). According to Tafsir al Baydawi (d.1319), Adam might stand for an original pattern for all of the spiritual and the corporeal existence or serving as a way for angels to obtain their allotted perfections by submitting to God's command to prostrate before him. Ibn Arabi explains that only Adam can comprehend all the names of God, thereby referring to the perfected heavenly Adam as a reflection of God's names. When Iblis failed to submit to God's command, he attributed injustice to the reality (al Haqq). These arguments are, however, rejected by those who argue that prophethood does not start with preaching God's word and thus ‘iṣmah begins before the prophetic mission. According to the second point of view, Adam was predestined by God to eat from the forbidden tree because God planned to set Adam and his progeny on earth from the beginning and thus installed Adam's fall. but as part of God's wisdom (ḥikma) and plan for humanity to experience the full range of his attributes, his love, forgiveness, and power to his creation.

Адам ата мен періштелер

Періштелердің Адамға сәжде еткені туралы әңгіме адамдар мен періштелердің қайсысы жоғарырақ екені туралы түрлі пікірталастарға себеп болды. Адамға бас иіп, құрмет көрсеткен періштелер адамның періштелерден жоғары екенінің дәлелі ретінде қарастырылады. Ал кейбіреулер бұл сәжде осыны білдірмейді, ол періштелерге берілген пәрмен немесе сынақ еді деп санайды. Мұтазилиттер мен кейбір Ашариттер арасында кең таралған пікір бойынша, періштелер өздерінің құштарлықтары мен тілектерінің болмауы себепті жоғарырақ тұрады. Матуридизм әдетте осы екі жаратылыстың ешқайсысы екіншісінен жоғары емес деп есептейді, ал періштелер мен пайғамбарлардың Аллаға бағынуы олардың ізгіліктері мен Алланың істерін түсіну қабілеттерінен туындайды, бірақ олардың бастапқы тазалығынан емес. Құранда Адамның құлауы туралы айтылғанда, Шайтан оларды өлмейтін періштелерге айналуға уәде беріп азғырды. Әл-Құшайри 7:20 аятын түсіндіре келе, Адамның құлауы періште сияқты болу тілегінен, ал періштелердің құлауы адам сияқты болу тілегінен болды дейді. Адам құштарлықсыз, өлім тағдырынан қашып, періштелердің күйін тіледі, ал Харут пен Марут таңдау еркіндігін және шектен тыс қуанышқа бөленуді қалады.

Адам атаның шежіресі

Адам атадан Ева 120 рет жүкті болғаны айтылады, және осы жүктіліктердің әрқайсысы егіздерден – ұл мен қыз – тұрды. Бірнеше деректерге сәйкес, Құдай Адам атаның барлық ұрпақтарын оның арқасынан, олар әлі жұмақта болғанда алып кеткен. Оларға: «Мен сендердің Раббың емеспін?» – деп сұрады, бұл туралы 7:172 аятта айтылған, және олардың барлығы «Иә» деп жауап берді. Ибн Жарир Табари Хауаның Адамға жүз жиырма егіз туғанын хабарлады. Олардың алғашқылары Қабыл және оның егіз қарындасы Қалима, ал соңғылары ‘Абд әл-Мүғит және оның егіз қарындасы Амат әл-Мүғит болды. Ибн Исхақ Хауаның Адамға туған барлық балалары – қырық бала, еркек және әйел – жиырма егіз жүктіліктен туғанын айтқан. Ол былай деді: «Олардың кейбіреулерінің есімдері бізге жетті, ал басқаларының есімдері бізге жеткен жоқ». Ислам ғалымы Саид Мүмтаз Әли Адам атаның Хауа анадан бұрын жаратылғаны туралы пікір білдірерлік болғанда: «Адам атаның бірінші жаратылғаны балаларша ойдан аспайды. Біріншіден, әйелдің тіпті бір сәт болса да, серіксіз қалуы Құдайға ұнамас еді. Сондықтан да ол оны әйелі үшін бірінші жаратты. Бірақ шындығында, Адам ата бірінші жаратылып, содан кейін Хауа ана келді деген сенім – христиан және яһуди діндеріне тән. Бұл ислам дінінің мүлдем бөлігі емес. Құранда кімнің бірінші жаратылғаны – Адам ба, Хауа ана ба – туралы ешқандай ақпарат жоқ».