Кіріспе
Луис Марден (ағылш. Luis Marden; 1913 жылғы 25 қаңтарда туған, 2003 жылғы 3 наурызда қайтыс болған) – америкалық фотограф, зерттеуші, жазушы, кинорежиссер, суға шомылушы, навигатор және тіл білгіш. National Geographic журналы үшін жұмыс істеді. National Geographic шетелдік редакциясының бас редакторы болып тағайындалғанға дейін фотограф және тілші болып жұмыс істеді. Ол құрлықта да, су астында да түрлі-түсті фотосуреттерді қолданудың алғашқыларын жасады, сондай-ақ ғылым саласында көптеген жаңалықтар ашты. 1976 жылы зейнеткерлікке шыққанмен, Марден кейде мақала жазуын жалғастырды. Барлығында журнал үшін 60-тан астам мақала жазды.
Luis Marden (born Annibale Luigi Paragallo) (January 25, 1913 – March 3, 2003) was an American photographer, explorer, writer, filmmaker, diver, navigator, and linguist who worked for National Geographic Magazine. He worked as a photographer and reporter before serving as chief of the National Geographic foreign editorial staff. He was a pioneer in the use of color photography, both on land and underwater, and also made many discoveries in the world of science. Though he officially retired in 1976, Marden continued to write occasional stories. In total, he wrote more than 60 articles for the magazine.
Өмірбаян
Массачусетс штатының Челси қаласында туған, итальяндық тегі бар Марден, жақын жердегі Куинсиде өскен кезінде Луи Парагало деген атпен таныстырылды. Марден Куинси орта мектебінде оқып жүргенде химия сабағында фотосуретке қызығушылық танытты. Оның қызығушылығы күшті және ұзаққа созылды. 1932 жылы, 19 жасында, ол «Миниатюралық камерамен түсті фотосурет» атты кітап жазды, бұл 35 мм түсті фотосурет туралы жарық көрген алғашқы кітап болуы мүмкін. Марден мансабын Бостон аймағындағы WMEX радиостанциясында бастады, онда ол «Әуедегі камера клубы» атты фотосурет бағдарламасын жүргізді. Станция директорының ұсынысымен, ол өзінің есімін Луис Марден деп өзгертті, жаңа тегі телефон анықтамалығынан кездейсоқ таңдалған. Содан кейін ол The Boston Herald газетінде бос фотограф ретінде жұмыс істеді. Түсті фотосурет саласындағы шеберлігі оны National Geographic журналына жеткізді, онда ол 1934 жылдың 23 шілдесінде ресми түрде жұмысқа қабылданды. Журнал жоғары сапалы түсті фотосуреттерді жариялаумен мақтанды, ал Марден жеңіл Лейка камерасын тиімді пайдаланды, оны бір мойынға іліп тағуға болатын. Марден журналды Kodachrome пленкасымен жабдықталған кішкентай 35 мм камераларды пайдаланудың артықшылықтарына көндірді, бұл сол кезде журнал фотографтары қолданған ауыр камералар мен штативтер мен шыны пластиналардан гөрі тиімдірек болды. Марденнің репортерлік қызметтегі алғашқы тапсырмасы Юкатан түбегінде болды. Марден жүк тасымалдайтын кемемен жүзіп, түбекке Ford T моделімен саяхаттады. Кейін ол қашыр сатып алды. Марден 90 жасында Вирджиния штатының Арлингтон қаласында Паркинсон ауруының асқынуынан қайтыс болды.
Су асты суретке түсіру және суға түсу
1941 жылы Антигуаға суға түсіп, алғаш рет коралл рифтерін көрді. Марденнің испан тілін білуі оны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде National Geographic-тің «Латын Америкасы жөніндегі маманы» ретінде тағайындауға себеп болды. Марден Орталық Америкада, ең әсіресе Никарагуада 1944 жылғы шілде айының ортасында шамамен бір ай бойы, содан кейін Оңтүстік Америкада және Кариб бассейнінде сапарлады. 1950 жылдардың ортасында Марден «Калипсо» кемесінде Жак Кустомен бірге жұмыс істеді, теңіздің байлықтарын суретке түсіргісі келді. Су астындағы түсті фотосуреттің пионері болған Марден осы салада әлі де қолданылып келе жатқан көптеген техникаларды, мысалы, түсті жақсарту үшін сүзгілер мен қосымша жарықтандыруды жасады. Марден мен National Geographic фотографы Бейтс Литтлхейлз Юкатан жартыаралындағы Дзибилчальтун қаласындағы майялардың қасиетті құдығы – Кеноте Кслакаға суға түсіп, декомпрессиялық ауруға шалдықты. Меридадағы электр стансасында Марденді емдеуге жасалған импровизацияланған рекомпрессиялық камераның әрекеті сәтсіз аяқталды, ал екеуі Флорида штатының Панама-Сити қаласына әуемен жеткізілді, онда олар әскери-теңіз зертханасында сәтті емделді. Марден 1957 жылғы қаңтарда капитан Блайдың қалдықтарын тапты. Фиджидегі мұражайда осы кемеден рульді көргеннен кейін, ол редакторларын Питкэрн аралынан суға секіруге көндірді. Бір арал тұрғынының ескертуіне қарамастан – «Адам, сіздер балтадай тік өлі боласыздар!» – Марден бірнеше күн бойы аралдың қауіпті толқындарының арасында суға түсіп, аңызға толы кеменің қалдықтарын тапты. Кейін ол Марлон Брандомен кездесіп, 1962 жылғы «Баунтидегі бүлік» фильміндегі Флетчер Кристиан рөліне дайындалуына кеңес берді. Өмірінің соңында, әріптестері қарапайым киім кигенде, Марден әдемі тігілген ағылшын костюмдерін киіп жүрді және «Баунти» кемесінен алынған шегелерден жасалған манжеткаларды тақты. MGM 1962 жылғы фильм үшін «Баунти» кемесінің макетін жасады, оның да атауы «Баунти» болды. Бұл кеме дәстүрлі әдіспен, Луненбург, Новая Шотландия кеме жасаушылық қаласындағы кеме жасаушылық шеберханасында, түпнұсқа жоспарлар бойынша ағаштан салынды. Дегенмен, сол кезде қолданылған үлкен камераларды орналастыру үшін барлық өлшемдер шамамен үштен бір бөлігіне ұлғайтылды. Тофуа аралында (Блай оны Тофоа деп жазды) Блай және оның 18 адамы аз қорларын толықтыру үшін үңгірге тығылды. 1968 жылғы наурыз айындағы National Geographic журналында Марден осы үңгірді және Тофуандықтар таспен өлтірген Джон Нортонның қабірін тапқанын мәлімдеді. Алайда, екі жайтты да Бенгт Даниэльссон (1947 жылғы Кон-Тики экспедициясының мүшесі) 1985 жылғы маусымдағы «Тынық мұхит аралдары» журналында жоққа шығарды. Даниэльссон Блайдың үңгірін қорғалған солтүстік-батыс жағалауда орналасқан деп анықтады, онда Блай оны анықтаған, ал Марденнің үңгірі ашық оңтүстік-шығыс жағалауда жатыр. Сонымен қатар, Даниэльссон Тофуандықтардың Нортонға қабір орны бөлгеніне немесе егер қабір бөлген болса, оны екі ғасыр бойы сақтап қалғанына күмән келтірді. 1985 жылғы қазан айындағы «Баунтидің соңынан еру: HMS Пандораның апатын табу» мақаласы үшін Марден 1984 жылы Австралияның Кейп-Йорк түбегінің жағалауында Баунти көтерілісшілерін ұстауға жіберілген «Пандора» кемесінің апатын жариялау үшін суға түсті. «Пандора» Австралия рифінде, палубадағы камерада тұтқындармен бірге суға батып кетті.
Марден және Гуанахани талқылауы
1986 жылы Марден және оның әйелі Этель Кокс Марден, математик мамандығын алған, Кристофер Колумб Атлант мұхитын қандай жолмен кесіп өткен болуы мүмкін екенін анықтауға тырысты. Ресми түрде зейнеткерлікке шыққанмен, Марден Канар аралдарынан Колумбтың Жаңа дүниеге жасаған саяхатын қайталау үшін теңізге шықты. Мардендер Колумбтың алғаш рет жерге қонған жері – Колумбтың «Гуанахани» деп атаған Самана-Кей аралы болғанын, ал Сан-Сальвадор аралы Колумбтың алғашқы қонысы ретінде ұсынылғанын, бірақ Колумбтың бұрынғы есептерден әлдеқайда оңтүстікке қонғанын дәлелдеді.
Тілші ретінде қызмет
Өспрім шағында Марден өзіне-өзі кем дегенде бес тілді, сондай-ақ мысыр иероглифтерін үйреткен, кейін тағы көптеген тілдерді оқыған. Оның кеңсесінде әртүрлі тілдердегі сөздіктер мен грамматикалардың қалың үйінділері болған, олардың ішінде таити, фиджи, латын, испан, француз, итальян, дания, араб, тонга, түрік және маори тілдері де бар еді. Марден "snick", "tot" және "sevillana" сияқты сөздер бойынша Webster's Third New International Dictionary-де сарапшы ретінде көрсетілген.
Ұшқыш таяқшалар мен бамбук
Марден құмар балықшы еді, осының нәтижесінде ол бамбукқа қызығушылық танытты, одан ең жақсы балық аулау таяқтары жасалады. Осы сүйіспеншілік оны 1974 жылы Қытайдың Гуандун провинциясындағы бамбук тоғайларына жеткізді, соның арқасында ол 1949 жылғы Коммунистік революциядан бері осы елге оралған алғашқы National Geographic өкілі болды. Марден Қытайдың оңтүстігіндегі шектеулі ауданда Тонкин бамбугының өсірілуі мен өңделуін бақылап, фотоға түсірді. Бұл тапсырма "Бамбук, алып шөп" (1980) мақаласын дүниеге келтірді. "Бұл өсімдік – күріш, жүгері және Кентукки көк шөбінің туысы, және ол әлемдегі ең пайдалы өсімдік болуы мүмкін", - деп жазды Марден. Марден Маолық Қытайға кіру үшін жасаған құпия амалдары туралы да айтты. Марден өзі бамбуктан балық аулау таяқтары жасады. 1997 жылы ол екінші кітабын, "Балықшының бамбугы" деп жариялады, онда Тонкин бамбугының өсірілуі мен өңделуі ғана емес, сонымен қатар бамбуктан жасалған балық аулау таяғының тарихы да сипатталған.
Басқа қызмет түрлері
Марден бір кезде NASA-да жұмыс істеді, ракеталардың ұшырылуының жаңашыл суреттерін түсірді және «Меркурий» жобасының астронавттарының қызметін бейнеледі. Ол Теңіз зерттеулер қоғамының негіс қалаушы мүшесі болды және оның кеңесшілер кеңесінде қызмет етті. 1972 жылы ол теңіз тарихы докторының ғылыми-кәсіптік атағын құруға қатысты. Сонымен қатар, ол Қоғамның лекциялық циклы үшін 11 саяхат фильмін жасады. 1990 жылдардың басында ол ультражеңіл ұшақтарда ұшты. Марден «Квикселвер МХ» ұшағына ие болды және Вирджинияның ауылдық аймағындағы шағын әуежай «Уитманның жолағынан» оны басқарды.
Достық қарым-қатынас және құрмет
Марден National Geographic журналының шетелдік редакциясының бас редакторы қызметін атқарды, осы қызметінде Иорданияның Хусейн патшасымен және Тонга патшасымен танысып, достық қарым-қатынас орнатты, сондай-ақ Италия үкіметі оны орденмен марапаттады.
Марден үйі
Марден және оның әйелі Этель Кокс Марден "Фонтиналис" (сондай-ақ Марден үйі деп те аталады) үйінде тұрды, бұл үй Потомакқа қарап тұрды, және ол 1952 және 1959 жылдар аралығында Франк Ллойд Райт салған. Бұл жер Марденнің назарына 1944 жылы әйелімен бірге Потомак өзенінің бойында, Chain Bridge жанында, хиккори шабағын (Alosa mediocris) аулап жүрген кезде түскен еді. Жер учаскесін сатып алғаннан кейін Марден 1940 жылдан бері Райтпен жүргізіп келген хат алмасуын жалғастырып, сәулетшіден олар үшін үй жобалауын сұрады. 1938 жылы Марден "Life" журналында Райттың әдеттегі американдық отбасы үшін жобалаған "арман үйін" көрген. Бірақ Райттан үйдің жобалары 1952 жылға дейін келмеді. Үйдің шатыры жалпақ, күйесі махоганмен әрленген, және ол төбенің беткейіне иіліп кіреді; өзенге қарай созылып, қайықтың мұрты сияқты сүйірленіп бітеді. "Біздің әдемі үйіміз төбенің астында мақтанышпен тұр, және күні-түні, қыс-жаз, үнемі оған ән салып тұратын ағын суға қарайды", - деп Этель 1959 жылы Райтке жазды. Марден 1998 жылы зейнеткерлер үйіне көшкеннен кейін, AOL-дың негізін қалаушы Джим Кимси 2000 жылы үйді 2,5 миллион долларға сатып алып, жаңартты.