Старо Нагоричане шіркеуінің фрескалары мен сәулеті

Кіріспе

Георгий шіркеуі (немесе жай ғана Црква "Свети Ѓорѓи" /; / Crkva "Svetog Đorđa") – Солтүстік Македониядағы Куманово қаласына жақын Старо Нагоричане ауылында орналасқан Македониялық православие шіркеуі. Оны орта ғасырлық серб патшасы Стефан Милутин салған. Шіркеу архитектурасымен де, фрескаларымен де ерекше көзге түседі. Бұл 14 ғасырдың палеолог дәуірінің шедеврі және аймақтағы христиандық мұраның маңызды мысалы саналады.

Донор

Ғибадатхананың батыс кіреберісінің үстіндегі жазу Стефан Урош II Милутиннің (1253-1321) осы ғибадатхананың құрылтайшысы екенін көрсетеді. Оның ғимараттарды жаңартуы мен сыйлықтары архиепископ және тарихшы Данило II арқылы да расталған. Солтүстік қабырғадағы құрылтайшы портреті Милутиннің әулие Георгиймен бірге бейнеленгенін көрсетеді және сыйлықтардың символдық алмасуымен ерекшеленеді: император ғибадатхананың моделін ұсынады, ал Георгий Милутиннің әскери ерліктері үшін қылыш тапсырады. Бұл туралы түріктерге қарсы жеңіс туралы айтылатын жазуда да сөз болады, демек ғибадатхана 1312/13 жылы салынғанын көрсетеді.

Сәулет

Площадный храм украшен нартексом, а бема и наос разделены каменной иконостасной стеной. Святилище обрамлено протезисом (северная сторона) и диакоником (южная сторона). Главный купол поддерживается восьмиугольным барабаном, а паруса обеспечивают переход между этими двумя элементами. Четыре небольших купола, расположенные по углам храма, дополняют его декоративное оформление. Внешний нартекс находится в очень плохом состоянии, сохранились лишь нижние части стен. Этот элемент был добавлен позднее, вероятно, когда храм был частью расширяющегося монастыря, столкнувшегося с нехваткой пространства. Однако внутренний нартекс существовал и ранее, он отделен от остальной части памятника двумя колоннами с более низкими арками и отличается иной иконографической программой. На фасаде, начиная с высоты 5 м, заметен переменный характер кладки. Нижняя часть состоит из крупных песчаниковых блоков, а верхняя – из чередующихся рядов камня и кирпича, скрепленных раствором. Кирпичные элементы также использованы для выделения ниш и окон. Еще одно отличие заключается в форме проемов. В нижней зоне они завершены аркой, а в верхней – перемычкой. Это указывает на то, что храм относится к двум различным этапам строительства. Древнейшие постройки датируются XI веком и, по преданию, были возведены Романом IV Диогеном (правил в 1068–1071 гг.), а Милутин использовал эту конструкцию для своего пожертвования, добавив лишь верхнюю часть храма. Точный вид первого здания остается неясным. Возможно, оно имело три нефа, но в X–XII веках были распространены и однонефные храмы с одним центральным куполом. Болгарский император Михаил Шишман был похоронен в стене этого здания после гибели в битве при Велбажде против сербского короля Стефана Уроша III Дечанского в 1330 году. В юго-западном углу обнаружены фрагменты лестницы, которая могла вести к амвону. Во время правления Милутина вход был заложен кирпичом, а стены покрыты штукатуркой с фресками. На северном и южном фасадах сохранились остатки пилястр, достигающих высоты 4,10 м. На расстоянии 3,90 м от южной стены найден фрагмент колонны, что позволяет предположить наличие портиков, которые сегодня утрачены. Похоже, они были сохранены Милутином, поскольку видны на модели храма, представленной святому Георгию королем.

The cross in square church is complemented by a narthex, while the bema and naos are divided by a stony iconostasis. The sanctuary is flanked by a prothesis (north) and a diaconicon (south). The main dome is supported by an octagonal tambour, whereas pendentives form the transition between those two elements. Another four smaller domes, one at each corner of the church, add to the decoration. The outer narthex is in a very bad condition, meaning just the lower parts of the walls remain. This component was added later, as the church was probably part of an expanding monastery, which faced the problem of lack of space. But there has already existed an inner narthex, separated by two columns with lower arcs than the rest in the monument and by a different iconographic program. An alternating building design can be noticed at the facade from a height of 5m. The lower part consists of big sandstone blocks, while the upper part is composed of alternating rows of stone and brick, held together by mortar. The brick elements are also used to highlight niches and windows. Another difference can be seen by the shape of the screens. Those in the lower zone are completed by an arc, while those in the upper part have a lintel. This underlines that the church belongs to two different construction phases. The older structures can be dated to the 11th century and, according to legend, were erected by Roman IV Diogenes (reigned 1068 1071), whereas Milutin used this construction for his donation, only adding the upper part of the church. It is still unclear how the first building looked like. It could have had three aisles, but churches with just one room and one central dome have been also popular during the 10th to the 12th century. The Bulgarian emperor, Michael Shishman, was buried in the wall of this building after he died at battle of Velbazhd, against Serbian king Stefan Uroš III Dechanski in 1330. In the south western corner, fragments of a staircase can be found, which could have led to a pulpit. During the reign of Milutin, the entrance was blocked by bricks and plaster with frescos was added. On the north and south facade exist remains of pilasters, ending at a height of 4,10m. A fragment of a pillar was found in a distance of 3,90m to the south wall, assuming porticos for those two walls, today lost. They seem to have been maintained by Milutin as they can be seen on the model of the church, which is presented to saint George by the king.

Фрескалар

Екінші донордың ішкі нартекстің батыс қабырғасының оңтүстік бөлігіндегі жазуы фрескалардың 1317/18 жылдарда аяқталғанын көрсетеді. Бірақ олар бір жыл бұрын басталуы мүмкін, себебі ғимарат өте кең. Оның суретшілері Михаил Астрапас және Евтихий болды, олар үш онжылдық бойы Палеолог дәуіріндегі ең өнімді суретшілер студиясын басқарды. Старо Нагоричанедегі фрескалар олардың шедеврлері саналады. Михаил Астрапастың екі жазуын табуға болады: біреуі – наостың солтүстік қабырғасындағы жауынгер әулиесінің қалқанында, екіншісі – оңтүстік-батыс тірегіндегі әулиенің киімінде. Көріністер бір-бірінің үстіне орналасқан жеті қатарға бөлінген, алайда мұндай құрылым тек наоста ғана қолданылған. Ең төменгі қатар геометриялық өрнектермен бейнеленген. Екінші қатарда Пахомий, Иерусалимдік Косма және Дамасктық Иоанн сияқты қасиетті тұлғалар (жауынгерлер, шейіттер, монахтар, апостолдар, дервиштер) орналасқан. Осы тізілімді ішкі нартексте де кездестіруге болады. Келесі қатарда әулие Георгийдің өмірінен, әсіресе оның азаптарынан көріністер бейнеленген. Мәсіхтің азапталуы бір деңгей жоғарыда, одан жоғары – тірілістен кейінгі оның көрінісі, содан кейін оның кереметтері көрсетілген. Соңғы қатар, негізінен аркалар мен цилиндрлік қабырғаларға созылып, Ұлы мерекелер циклымен аяқталады, мысалы, Баяндама, Туған күн, Шомылу, Иерусалимге кіру және т.б. Апсида алты қатарға бөлінген: геометриялық өрнектер, шіркеу әкелері, епископтардың бюстері, апостолдардың қауымдастығы, епископтардың бюстері және құшағында Мәсіх сәбиі бар Мәриям, ал оның екі жағында Михаил және Гавриил періштелері. Марияның өмірінен апокрифтік көріністерді протездің қабырғаларында, ал әулие Николайдың бейнелері диаконда көруге болады. Ішкі нартекстегі иконографиялық бағдарлама менологиядан – яғни, естелік күндері мен діни мерекелердің тізімінен тұрады. Батыс кіреберісінің үстінде Успение бейнеленген. Фрескалардың стилі Палеолог Ренессансының стилінде, ол 13 ғасырда пайда болды және иконографиялық жаңалықтармен бірге ежелгі формалардың қайта жаңғыруымен сипатталады. Оның бір ерекшелігі – қызыл сияқты жылы түстердің қосылуымен түс спектрінің кеңеюі және киімнің көлемділігін арттыру үшін ақ түстің бояу ретінде қолданылуы. Сонымен қатар, циклдердің саны артады, бұл фигуралардың кішірейуіне әкеледі. Бұл және нашар жарықтандырылған бөлмелер көріністердің көбірек қозғалмалы болуына және күштірек ишараттарға себеп болады. Бұл стиль әсіресе король Милутиннің шіркеулерінде қолданылған. Шіркеуде жыл бойы тойланатын қасиеттілер мен мерекелердің бейнелері бар, бұл король Стефан Милутиннің билігі кезінде салынған Сербияның ерте күнтізбесінің бірі.

A second donor's inscription on the southern part of the western wall of the inner narthex gives the year 1317/18 as the completion date of the frescos under the reign of bishop Benjamin of Nagoričane. But they could have been started a year earlier as the building is rather big. Its painters were Michael Astrapas and Eutychios, who led the most productive artist's studio of the palaiologan time for three decades. The frescos of Staro Nagoričane are considered their masterpiece. Two dedications of Michael Astrapas can be found one on a shield of a warrior saint on the northern wall of the naos, the other one on the clothing of a saint on the south western pillar. The scenes are arranged in up to seven stripes lying on top of each other, whereby this design only accounts for the naos. The lowest zone is represented by geometrical patterns. Saintly figures (warriors, martyrs, monks, apostles, ascetics) like Pachomius, Cosmas of Jerusalem and John of Damascus are arranged in the second stripe. Only this register can also be found in the inner narthex. The next zone consist of scenes out of the life of saint George, especially his torture. The passion of Christ is depicted one level higher, above that his appearance after the resurrection, followed by his miracles. The last register, mainly stretching across arch areas and barrel vaults, is ending in the cycle of the great feasts like the annunciation, the nativity, the baptism, the entry into Jerusalem and so on. The apse is divided into six stripes: geometrical patterns, church fathers, bishop busts, communion of the apostles, bishop busts and the enthroned Mary with the Christ Child on her lap, flanked by the angels Michael and Gabriel. Apocryphal scenes out of the life of Mary can be seen on the walls of the prothesis, while those of saint Nicholas are displayed in the diaconicon. The iconographic program in the inner narthex consists of the menologium, a directory of Memorial Days and religious holidays. Above the western entrance is a depiction of the Dormition. The style of the frescos is that of the Palaiologan Renaissance, which came up in the 13th century and is characterised by the revival of ancient forms with iconographic innovations. One feature is the extension of the colour spectrum by warmer shades like red and the use of white as a highlighter to increase the dimensionality of the clothing. Furthermore, the number of cycles enhances, simultaneously resulting in the miniaturization of the figures. This and poorly lit rooms are the reason for more animated scenes and intensified gestures. The style as just described was especially used in churches of king Milutin. The church contains a series of images of saints and feasts presented in the order in which they are celebrated during the year, which is one of early Serbian calendars, painted during the rule of king Stefan Milutin.

Сақталу жағдайы

Фрескалар, әсіресе жоғарғы бөліктері мен күмбездердегілері, нашар күйде. Солтүстік-батыс фрескасында пигменттердің жоқтығы ерекше көзге түседі. 2011 жылдың күзінде негізгі күмбезде ылғал анықталды, ол фрескаларды үнемі бүлдіруде. 2013 жылдың жазында Еуропалық Одақ қаржыландыратын консервация жобасы қабылданды, бірақ өкінішке орай, ол әлі іске асырылмады. Георг Август университетінің екі студенті 2016 жылдың сәуір айында "Macedonian Frescos 360 (Masco)" жобасын бастады. Оның мақсаты – шіркеудің ішкі кеңістігінің 360 градус панорамалық суреттерін түсіріп, құны төмендеп бара жатқан мәдени мұраны көрсету, соның арқасында шіркеудің виртуалды экскурсиясын ұйымдастыру.