Кіріспе

Жойылған бауырымен жорғалаушылар туысы
теропод динозаврлар тобы

Coelurosauravus ("қуыс кесіртке атасы") – Мадагаскардың соңғы перм кезеңінен белгілі, жойылған құрғақ жорғалаушылар туысы. Weigeltisauridae тұқымдасының басқа өкілдері сияқты, осы туыстың өкілдері денеден сыртқа қарай созылған, ұзын, таяқша тәрізді сүйектерге ие болған. Бұл сүйекті таяқшалар қабырғалардың жалғасы емес, мынау weigeltisaurid-терге тән ерекшелік болған. Олардың тіршілік еткен кезде осы құрылымдар тірі дракондар сияқты желкенмен ұшуға арналған бүктемелі қанаттарды құраған деп саналады. Coelurosauravus тек түбіртек түрі C. elivensis арқылы ғана белгілі, оны Жан Пивето 1926 жылы Мадагаскардың Төменгі Сакамена формациясынан табылған қазбалар негізінде сипаттаған. Еуропадан табылған Weigeltisaurus jaekeli түрі бұрын Coelurosauravus түріне жатқызылған, бірақ қазір өз туысына қосылған.

Ашу тарихы

Coelurosauravus-тың белгілі жалғыз үлгілері 1907-1908 жылдары Мадагаскардың оңтүстік-батысында француз отаршылдық жаяу әскерінің капитаны Ж. М. Колканаппен жиналған. Нақты орналасқан жері белгісіз, бірақ бұл үлгілер Онилахы өзенінің саласы – Сакамена өзенінің бастауына жақын орналасқан Елива тауынан табылуы мүмкін. 1926 жылы Жан Пивето осы үлгілерді Coelurosauravus elivensis деп сипаттады. 1930 жылы Германияда Weigeltisaurus jaekeli үлгілері сипатталды. Бұл еуропалық түр қазір Германияда (және Англияда) табылған көптеген үлгілер арқылы белгілі, олардың кейбіреулері өте жақсы сақталған. 1987 жылы Weigeltisaurus jaekeli Coelurosauravus-пен екінші түр ретінде – Coelurosauravus jaekeli – синонимдестірілді. 1979 жылы Роберт Л. Кэрролл C. elivensis үлгілерінің бірін, холотиптік үлгімен салыстырғандағы болжамды айырмашылықтарға негізделген, жаңа туысқа және түрге – Daedalosaurus madigascariensis – жатқызды, бірақ кейіннен ол C. elivensis-тен ерекшеленбейтін деп есептелді.

Үлгілердің тізімі

IP 1908 11 21a: C. elivensis-тің голотипі (Piveteau, 1926). Жақсы сақталмаған бас сүйек және толық емес қаңқа. IP 1908 11 22a: Бас сүйегінің сынықтары мен қаңқаның алдыңғы жартысын қамтитын бөлік және оның қарсы бөлігі (IP 1908 11 23a). IP 1908 5 2: Daedalosaurus madagascariensis-тің голотипі (Carroll, 1978). Қиссалық қаңқаның бөлігі мен қарсы бөлігі (IP 1908 5 2b), бас сүйегінің бөліктері мен сырғанау құрылымдарын қоса.

Сипаттама

Coelurosauravus бас сүйегі – weigeltisaurids ішіндегі ең кішкентайы, оның толық жетілген бас сүйегінің ұзындығы басқа weigeltisaurids-тердің шамамен жартысына тең. Денесінің екі жағынан кем дегенде 29 жұп ұзын, сопақша келген таяқ тәрізді сүйектер шығып тұрады, олар "патагиалдар" деп аталады. Бұлар тікенектің бойымен шамамен бір-бірінен тең аралықта орналасқан. Бірінші тоғыз патагиалдың мөлшері жылдам өседі, тоғызыншы патагиал ең ұзыны болса, қалған жұптар артқа қарай біртіндеп кішірейеді. Толық жайылғанда әр патагиалдық қанаттың ұзындығы шамамен бірдей болар еді. Қазіргі уақытта сырғанап ұшатын кесірткелерде алдыңғы аяқтары ұшу кезінде қанатты ұстап тұратыны анықталды, бұл алдыңғы аяқтардың патагиумды ұшу кезінде басқару үшін қолданылатынын көрсетеді. Осыған ұқсас мінез-құлық weigeltisaurids-терге де тән болуы мүмкін. Бұл weigeltisaurids-тердің қолының төртінші саусағында қосымша фаланганың болуымен расталады, ол оларға қанатты тиімдірек ұстауға мүмкіндік берген болар. Дегенмен, кейбір авторлар weigeltisaurids-тердің қанаттарының ерекше құрылымы мен қанаттың ені мен ұзындығының арақатынасы осы салыстыруды тәжірибелік жолмен тексеру қажет деп санайды.