Кіріспе

Эфразия (Efraasia) – базальды сауроподоморф динозаврлар туысы. Бұл – қазіргі Германия аумағында 210 миллион жыл бұрын, Кейінгі Триас кезеңінің ортаңғы Нориан белдемінде өмір сүрген шөп жеуші динозавр. Ол 1973 жылы ХХ ғасырдың басында түпнұсқа үлгілерін жинаған Эберхард Фраас есімімен аталды. Үлгілер алғашқыда үш бұрыннан белгілі туысқа жатқызылды, сондықтан олар үш жеке түрге бөлінді: Teratosaurus minor, Sellosaurus fraasi және Paleosaurus diagnosticus. 2003 жылы олар Efraasia minor деп аталатын жалғыз жарамды түрге біріктірілді. Эфразия – орташа мөлшердегі, дене бітімі жеңіл сауроподоморф, шамамен бір метрдей ұзын болған.

Ашылуы және атауы

Эфразияның бірнеше туыстар мен түрлерді қамтитын күрделі таксономиялық тарихы бар. Қазір Эфразия деп аталатын материал алғаш рет 1902 жылы Альберт Буррер, Хофштейнметцмейстер ("Соттың бас тасшысы") Маулбронн қаласында Вюртембергтегі Пфаффенхофен маңындағы Weiße Steinbruch карьерін игере бастағанда табылды. Құрылыс жобалары үшін қолдануға қалаған қатты ақ құмтас қабатына жету үшін, қалың марльдің жуан қабатын жою қажет болды. Онда көптеген омыртқалы жануарлардың қазбалары кездесті. Бұл қабат төменгі Лёвенштейн формациясының Стубенсэндштейн мүшесіне жатады, ол Норий дәуіріне дейін созылады. 1906 жылдан 1914 жылға дейін карьер жабылғанға дейін Буррер табылған қазбаларды корольдік Штутгарт табиғаттану кабинетінің палеонтологы профессор Фраасқа сыйлады. Базальды сауроподоморфтың бір данасы, SMNS 11838, алғаш рет Фридрих фон Хюне 1907–1908 жылдары сипаттады және оны Терратозаврдың жаңа түрі деп атады: T. minor. Сол кезде Терратозавр терапод динозавры деп есептелді; ол тек 1980 жылдары рауисухиан, динозавр емес екені анықталды. Түрлік атау оның Teratosaurus suevicus-тан кіші болғанын көрсетеді. Қазбалар жамбас сүйектерінен, оң артқы аяқтан және ұйқас сүйегінен тұрды. Осы басылымның басқа бөлімінде ол SMNS 12188–12192 нөміріндегі жартылай қаңқаға Sellosaurus fraasi деген ат берді, ол осы формацияның сәл ескірек қабаттарынан алынған және жаңа туысы Sellosaurus-тың екінші түрі саналды (қазір бұл туыс Plateosaurus-тың синонимі деп есептеледі). 1912 жылы Эберхард Фраас 1909 жылы жиналған SMNS 12667 және SMNS 12684 нөміріндегі екі жартылай қаңқа туралы хабарлады, оларды ол Thecodontosaurus-тың жаңа түріне жатқызды: T. diagnosticus. Ол денсаулығының нашарлауына байланысты оларды сипаттауға үлкермеді, сондықтан бұл атау nomen nudum ретінде қалды. Фон Хюне Фраас қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң осы атауды қабылдап, Фраас үлгілерін 1932 жылы Paleosaurus (?) diagnosticus деп қайта сипаттады. Сұрақ белгісі фон Хюне бұл анықтаманы уақытша деп есептегенін көрсетеді. 1959 жылы Оскар Кун Paleosaurus Riley & Stutchbury 1836 атауының бұрын қолданылғанын атап өтіп, туысты Palaeosauriscus деп атауды ұсынды. Аллен Шариг 1967 жылы алғаш рет неміс материалы үшін Palaeosauriscus diagnosticus комбинациясын қолданды. Алайда, жаңа туыс атауының өзі Palaeosauriscus fraserianus Cope 1878-дің кіші омоними болды. Питер Гальтон 1973 жылы Фраас үлгілерін жаңа туыс Efraasia-ға жатқызды, өйткені Palaeosaurus, гомонимия мәселелерінен басқа, диагностикалық емес тіс туысы еді. Туыс атауы "Э. Фраас" сөзінің қысқартылған түрі болды. Осылайша, жаңа түрлік комбинация Efraasia diagnostica болып өзгерді. Алайда, Гальтон мен Роберт Баккер кейінірек (1985) Эфразияны басқа прозавропод, Sellosaurus gracilis-тың кіші синонимі деп қарастыруды ұсынды. 2003 жылы Адам Йейтс Германияның Триас дәуірінің соңғы кезеңінен алынған осы және басқа да қазбаларды қамтитын зерттеу жариялады. Ол "Sellosaurus" материалы екі топқа бөлінгенін анықтады. Олардың біріне түпкілікті Sellosaurus gracilis кірді, оны Plateosaurus-қа P. gracilis ретінде жатқызды. Екіншісіне "Teratosaurus" minor, "Sellosaurus" fraasi және "Palaeosaurus" diagnosticus кірді. Эфразия осы қазбалардың ең көне жарамды туыс атауы еді. Түрлік атауды анықтау оңай болған жоқ, өйткені Teratosaurus minor және Sellosaurus fraasi екеуі де алғаш рет фон Хюненің 1908 жылғы кітабында пайда болды. Бұрынғы атау беттік басымдыққа ие болғандықтан, Йейтс кіші атауын түрлік атау ретінде таңдады, типтік түр Teratosaurus minor үшін жаңа комбинацияны ұсынды – Efraasia minor, бұл таксонның жалғыз жарамды түрлік атауы. Жоғарыда аталған үлгілерден басқа, көбінесе үлкен тақташаларда сақталған, бірақ толығымен дайындалмаған толық қаңқалардан тұратын, тағы да бірнеше қазбалар табылды. Бұл қазбалар жануардың қалай болғаны туралы жақсы түсінік береді.

Сипаттама

Эфразия бір кезде салыстырмалы түрде кішкентай, шамамен ұзын динозавр деп есептелген, бірақ бұл себебі ең толық қазбалары жас жануарларға тиесілі болды. 2003 жылы Ятс ересектердің ұзындығын ; ең үлкен үлгісі SMNS 12843, оның фемур сүйегінің ұзындығы Efraasia өз өлшеміне қарағанда жеңіл салынған, нәзік қолдары мен аяқтары болған. Көптеген "алғашқы" сауроподоморфтар сияқты, Эфразия жартылай екі аяқты, жартылай төрт аяқты болуы мүмкін. Оның ұзын саусақтары мен икемді бас бармақтары болған, олармен ол тамақты ұстай алатын, бірақ оның білегінің пішіні оған төрт аяғымен оңай жүруге мүмкіндік берген болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір зерттеушілер төменгі қолдың пронацияға, яғни радиус сүйектің тері сүйектің айналуына мүмкіндік бермейтінін, сондықтан қолды төмен бағыттай алмайтынын, осылайша жануар міндетті түрде екі аяқты болып өмір сүргенін айтады. Бас сүйегі кішкентай, үшбұрышты және сүйірлеу. Жоғарғы жақ сүйегінде төрт тіс бар. Мойны орташа ұзындықта, бірақ жұқа. Құйрықтың нейронды тікенектері төмен орналасқан. Екінші саусақ үшінші саусақтан ұзын. Бірінші бақайырқ қысқартылмаған. Фон Хуэне SMNS 12667 үлгісімен байланысты асқазан тастарының (гастролиттер) жиынтығын анықтады. Ятс екі ерекше туынды белгіні (аутапоморфияларды) анықтады: жамбас сүйегінің ішкі жағының жоғарғы бөлігіндегі көтерілген, жарты ай тәрізді қырқаның болуы; және ми қуысы сүйегінің екі төменгі кеңейтуі арасындағы күмбезді сүйекті тордың болуы, процесси басиптеригоидей, күмбездің үстінде көтерілген орталық сүйекті платформасымен.

Жіктеу

Фон Хуэне осы формаларды жыртқыш динозаврлар деп түсіндіруді жалғастырды және 1932 жылы оларды жеке Palaeosauridae тұқымдастығына жатқызды, осылайша Carnosauria тобына қосты. Тек 1965 жылы Шариг олардың өсімдік жейтін зауроподоморфтар екенін анықтады. 1973 жылы Гальтон Эфраазияны Anchisauridae тұқымдастығына жатқызды, бірақ ол бұл атауды меланорозауридтер емес, барлық "прозауроподтарды" қамтитын парафилетикалық топ ретінде пайдаланды. Қазіргі филогенетикалық талдаулар Эфраазияның базальдық зауроподоморф екенін көрсетті, ол Текодонтозаврдан біраз дамыған, бірақ Prosauropoda (Платеозаврды қоса) немесе Sauropoda-дан кем дамыған. Бұл туыс кейде екі ірі топтың соңғы ортақ ата-тегінің туыс таксоны ретінде анықталады.