Кіріспе

Әлеуметтік термин

"Көзге айна қарап тұрған өзіндік" терминін 1902 жылы американдық социолог Чарльз Хортон Кули жасаған және оны "Адам табиғаты мен әлеуметтік тәртіп" еңбегіне енгізген. Бұл – біздің өзгелерге қалай көрінеміз деп ойлайтынымыздың көрінісі ретінде сипатталады. Кули "көзге айна қарап тұрған өзіндік" тұжырымын қолданғанда үш қадамды қарастырады. Бірінші қадам – адамның басқаларға қалай көрінетінін елестеуі. Екінші қадам – өзінің олар туралы пікіріне сүйене отырып, басқалардың оны қалай бағалайтынын елестеуі. Үшінші қадам – бұрынғы бағалауларына сүйене отырып, адамның олар туралы пікірін қалай ойлайтыны. Лиза МакИнтайрдың "Практикалық скептик: Социологиядағы негізгі ұғымдар" кітабында айтылғандай, "көзге айна қарап тұрған өзіндік" тұжырымы адамның өзін-өзі басқалардың оны қалай қабылдайтыны арқылы түсіну бейілін көрсетеді.

Үш негізгі компонент

Көзік айнадағы өз бейнесі үш негізгі компоненттен тұрады, бұл компоненттер адамға тән. Біз әлеуметтік жағдайда басқаларға қалай көрінетінімізді қиялдаймыз. Біз олардың осы көрініс туралы қандай пікір қалыптастыруы мүмкін екенін болжаймыз және соған сәйкес әрекет етеміз. Осылайша, өзімізді тану сезімімізді дамытамыз және басқалардың қабылдауына байланысты жауап береміз. Нәтижесінде, адамдар өздерінің мінез-құлқын басқалардың өздері туралы не ойлайтынына қарай өзгертеді, тіпті бұл шындыққа сай болмаса да. Осылайша, әлеуметтік өзара әрекеттесу "көзқанақ" сияқты қызмет етеді, себебі адамның өзіне деген сезімі мен өзіне бағасы басқалардың пікіріне негізделген. Мысалы, адам жұмысқа орналасуға арналған әңгімеге сенімділікпен келіп, осы сенімділікті көрсетуге тырысуы мүмкін. Мұндай жағдайда адам әңгімелесушілердің реакциясын бақылайды, олардың оған жағымды немесе жағымсыз реакция білдіріп жатыр ма екенін анықтауға тырысады. Егер адам жағымды реакцияларды байқаса, мысалы, мақұлдаумен бас шайқау немесе күлімсіреу, бұл оның өзіне сенімділігін одан әрі арттыруы мүмкін. Егер адам қызығушылық танытпау сияқты жағымсыз реакцияларды байқаса, онда өзіне сенімділігі шайқалып, өзін жақсарту үшін қайта қалыптасуы мүмкін, тіпті қабылданған пікірлер дұрыс болмаса да.

Символикалық өзара іс-қимыл

"Адамның санасы әлеуметтік" болғандықтан, "сана – сана" деп қарастырылады. Адам баласы дүниеге келгеннен бастап өзін әлеуметтік өзара әрекеттесулер контекстінде анықтайды. Балалар жылау арқылы беретін белгінің олардың күтушілерінен жауап күтетінін біледі, бұл жауап тек тамақ немесе беспешкіні ауыстыру сияқты қажеттіліктер туғанда ғана емес, сонымен қатар назар қажет болғанда да болады. Кули бұл өзара әрекеттесуді "Өзі және әлеуметтік ұйымдастыру" еңбегінде былай түсіндіреді: "Ана мен бала арасындағы өсудегі ынтымақтастық, баланың маңызды символдарды қолданудағы шеберлігінің артуымен қатар жүреді. Бұл бірдей даму баланың әлеуметтік қарым-қатынастарға қатысушылардың көзқарасын қабылдау қабілетінің және, демек, әлеуметтік жекелігін дамыту қабілетінің қажетті шарты болып табылады". Джордж Герберт Мид жекеліктің қалыптасуын "басқа адамның орнына қойыну" нәтижесі ретінде сипаттады, бұл жекеліктің іске асырылуының негізі. Басқалармен өзара әрекеттесу арқылы біз өзіміздің жеке ерекшелігімізді дамыта бастаймыз, сонымен қатар басқаларға көңіл жағу қабілетін дамытамыз. Кули айтқандай, "Бізді мақтанышқа немесе ұятқа итермелейтін нәрсе – тек өзіміздің қарапайым бейнесі емес, екінші адамның санасындағы осы бейненің болуынан туындайтын сезім" (Кули 1964).

Әлеуметтік медиадағы рөлі

Әлеуметтік медианың өркендеуі айнадағы өзіндік механизмдерді айқын көрсетеді, себебі әлеуметтік медианың түрлі форматтары әртүрлі "көздер" ұсынады, онда адамдар өздерін таныстырады, лайктар, жазылулар және т.б. арқылы басқалардың пікірін қабылдайды және өздерін одан әрі дамытады. Шын мәнінде, киберпсихолог Мэри Эйкен, PhD, түсіндіргендей, әлеуметтік медиа "кибер-өзіндік" деген түсінікті қалыптастырды – бұл онлайн және көпшілікке көрсеткісі келетін, басқалардың бағасына негізделген бейне. Нағыз өзінен айырмашылығы, медианың түрлі форматтары пікірлерді нақты жариялауға мүмкіндік береді, сондықтан көп жағдайда пікірлерді тіпті қиялдаудың қажеті болмайды. Эйкен бұл тұжырымды ең жақсы түсіндіреді: "селфилер аудиториядан сұрақ қояды: Мені осылай ұнаймын ба?". Жүздік кездесулерден өзгеше, әлеуметтік медиа әрқашан қолжетімді және көпшілікке ашық болуға тиіс. Бұл әлеуметтік медиа қолданушыларының үнемі басқалардың сынауына және бағасына ұшырауы екенін білдіреді. Сонымен қатар, әлеуметтік медианың ерекшелігі – адам өмірінің белгілі бір жақтарын кез келген уақытта және кез келген жолмен бөлісу мүмкіндігі болғандықтан, кибер-өзіндікті басқалардың қабылдауына сәйкес оңай өзгертуге және жетілдіруге болады. Әлеуметтік медианың осы аспектілері және оның айнадағы өзіндікпен байланысы әлеуметтік медиа қолданушыларына түрлі әсерлер тигізеді. Эйкен атап көрсеткендей, жеке адамдар, әсіресе жасөспірімдер, онлайн-бейнелерін үнемі жаңарту арқылы нақты өмірдегі дамуларына зиян келтіру қаупі бар. Ол сондай-ақ, бұл әсер әртүрлі мақсаттармен әртүрлі платформаларда – мысалы, X (бұрынғы Twitter), Instagram және LinkedIn-де әртүрлі "кибер-өзін" көрсетушілер үшін одан да күшті болуы мүмкін екенін айтады. Айнадағы өзіндіктің теріс әсері адамның психикасына зиян келтіруі мүмкін. Зсольт Унока мен Габриелла Визиннің "Айнада көрініс бұлыңғыр" еңбегінде, айнадағы өзіндік – шекаралық тұлғалық бұзылыста өзін-өзі кінәлаудың маңызды факторы, ал ұят – осы бұзылыстың дамуына ықпал ететін маңызды себеп. Ұят сезімі мен өзін-өзі бағалаудың жеткіліксіздігі зорлық-зомбылық, қараусыздық, тастап кету, ұятты отбасылық жағдайлар және қатал тәрбие сияқты жағымсыз тәжірибелерден туындайды. Әлеуметтік медиа әлемінде жасөспірімдер өздерінің құндылығын басқалардың назары мен мақұлдауы арқылы анықтауға тырысады. Олар басқалардың ұнайтындай бейне жасауға ұмтылады. Бұл айнадағы өзіндік түсінігімен тығыз байланысты. Жасөспірімдер өзін-өзі бағалай алмаудан уайымға келіп, депрессияға ұшырайды. Олар өздерінің құндылығын басқалардың пікіріне негіздейді. 1998 жылы "Отбасылық психология" журналында Кук пен Дуглас зерттеушілері отбасылық қарым-қатынастар контекстінде айнадағы өзіндік және символдық өзара әрекеттесудің дұрыстығын өлшеді. Зерттеуде колледж студенттері мен жасөспірімдердің ата-аналары туралы қабылдауларының дұрыстығы зерттелді, сондай-ақ аналар, әкелер, колледж студенттері және жасөспірімдер сауалнамаға қатысты. Зерттеу үш салаға назар аударды: белсенділік, қатыгездік және ынтымақтастық. Үш салаға қатысты респонденттерге мынадай сұрақтар қойылды: олар мақсатқа қалай қарайды, мақсат оларға қалай қарайды және олар мақсаттың оларды қалай бағалайтынын ойлайды. Зерттеу айнадағы өзіндікті "метаперцепция" деп сипаттады, себебі ол "перцепциялардың перцепциясын" қамтиды. Зерттеуде тексерілген гипотезалардың бірі: Егер "метаперцепциялар" өзін-өзі қабылдауға себеп болса, олар міндетті түрде үйлесімді болады. Гипотеза жеке және қарым-қатынас деңгейінде тексерілді.

Қорытындылар

Зерттеуде бұл гипотеза колледж студенттері мен жасөспірімдер арасындағы ынтымақтастыққа қатысты жеке деңгейде мықты қолдау тапқанын, ал колледж студенттері үшін өзіне сенімділікке қатысты тек ішіралық қолдау тапқанын анықтады. Сондай-ақ, колледж студенттері үшін аналарымен қарым-қатынас деңгейінде өзіне сенімділік гипотезасы қолдау тапты. Ана мен жасөспірім арасындағы қарым-қатынастағы талапкерлікке қатысты ерекше нәтиже байқалды: аналарының жасөспірімдерді қаншалықты талапкер деп қабылдаса, жасөспірімдер өздерін қарым-қатынаста соншалықты талапкер емес деп бағалаған. Қарым-қатынас деңгейінде гипотезаға мықты қолдау болмаса да, жеке деңгейдегі нәтижелер колледж студенттері мен жасөспірімдердің өздері туралы ойларының ата-аналарының оларды қалай қабылдайды деген ойларымен тікелей байланысты екенін көрсетеді.

Әлеуметтік медиа зерттеуі

2015 жылы, яғни, адамдар өз топ мүшелерінің көзқарастары мен мінез-құлқына ұқсаса, басқа топ мүшелерінің көзқарастары мен мінез-құлқынан да айырмашылық танытатыны көрсетілді. Бұл екінші жағдайға назар аудармаудың себебі, «айнаға қарау» тәсілдерінің топ мүшелерінің пікірлеріне басымдық беруімен байланысты. Бұл баламалы көзқарас әлеуметтік ықпалдың өзіндік жіктелу теориясының талдауынан туындайды. Шындығында, «айнадағы өзіңді көру» метафорасы басқа адамдардың өзіндік жіктелуі арқылы туындайтын ықпалды толыққанды көрсетпейді. Яғни, адамдар «басқалардың» көрінісімен емес, «бізді» тиісті «басқалардан» ажырататын ұжымдық әлеуметтік сәйкестіктің қалыптасуымен қалыптасады. Сондықтан, өзіндік сәйкестік ұғымын әлеуметтік құрылымның бір мысалы деп санауға болады.