Кіріспе

Батыс Сускехана өзенінің саласы

Ақ Елік Ойысы (White Deer Hole Creek) – АҚШ-тың Пенсильвания штатындағы Клинтон, Лайкоминг және Юнион округтерінде орналасқан Батыс Сускехана өзенінің 33 км (20,5 миль) ұзындығындағы саласы. Чесапик шығанағының су жинау алабының бөлігі болатын Ақ Елік Ойысы су бассейні он қалашықтың аумағын суға батырады. Өзен шығысқа қарай Ордовик, Силур және Девон кезеңдеріне жататын құмтас, әктас және тақтатас арқылы ағады. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, өзен және оның 174 км² (67,2 шаршы миль) су бассейні салыстырмалы түрде дамылмаған, су бассейнінің 28,4 пайызы егіс жеріне, ал 71,6 пайызы орманға толы, оның ішінде Тиадагтон мемлекеттік орманның бір бөлігі де бар. Ақ Елік Ойысының батыс бөлігінде судың сапасы өте жоғары және Лайкоминг округіндегі жалғыз ірі сала болып табылады. Ол Пенсильвания балық және қайық комиссиясы анықтаған А класты жабайы форель сулары ретінде жіктеледі: «ұзақ мерзімді және жемісті спорттық балық аулауды қамтамасыз ету үшін жеткілікті мөлшерде және санында табиғи жолмен өндірілген форель популяциясын қолдайтын арналар». Өзеннің қалған бөлігі мен оның негізгі саласы (Спринг-Крик) балықпен толықтырылады. Су бассейнінде каноэмен жүзуге, аң аулауға, кемпинг жасауға, сондай-ақ жаяу және атпен саяхаттауға мүмкіндік бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ақ Елік Ойысының бойымен жергілікті халықтың екі жолы өткен. 1770 жылы осы жерге қоныс аударушылар келді, бірақ 1778 жылы Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде қашып кетті. Кейін олар қайтып келді және өзен 1795 жылғы 13 сәуірде құрылған Лайкоминг округінің оңтүстік шекарасы болды. 1901-1904 жылдары өзен бойымен ағаш кесу үшін теміржол салынды, ал шағын көлемде ағаш кесу әлі де жалғасуда. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде су бассейнінде Тринитротолуен (ТНТ) зауыты салынды, ол 1952 жылы федералды түрмеге айналды. Дамудың көп бөлігі аңғардың шығыс жағында орналасқан, онда екі кіші ауыл, кент және көптеген фермалар (көпшілігі амиштерге тиесілі) бар.

Атауы

Ақ елік ойығының ерекше атауына қатысты екі этимология ұсынылған. Донехудың сөзіне сүйенсек, бұл атау ленапи (немесе Делавэр) тіліндегі Woap achtu woalhen сөзінің ("ақ бұғы шұңқыр қазады") аудармасы. 1755 жылғы ең ерте картада ол Opauchtooalin деп көрсетілген, ал 1759 жылғы картада Opaghtanoten және оның аудармасы "Ақ Флинт сағасы" екеуі де бар. 1870 жылға қарай (алғашқы қоныс аударушылар келген кезде) картада "Ақ елік ойығы" деп жазылған. Ұсақ өнеркәсіптік кәсіпорын (mill) сағаның батысында, Алленвуд (кейін Юнионтаун деп аталған) поселкесінде орналасқан, қазір Грегг қалашығы, Юнион округі. Бүгінде өзеннің барлық бөлігі осы атпен аталса да, 1870 жылы бұл атау тек Спринг-Крикпен қосылған жерден сағасына дейінгі бөлікке ғана қатысты, ал Спринг-Крикке батысқа қарай орналасқан негізгі тармақ "Оңтүстік Крик" деп аталды. Мегиннес 1892 жылы осы атауды қолданды және ол 1915 жылғы Юнион округінің картасында кездеседі (бірақ 1916 жылғы Лайкинг округінің картасында жоқ). 2022 жылға қарай "Оңтүстік Крик" атауы жоғалып кетті, бірақ Грегг қалашығында Спринг-Крик сағасының батысынан округ шекарасына дейін "Оңтүстік Крик жолы" бар. Мегиннес айтуынша, 27 шақырымға созылып, 13 шақырым ені бар Ақ елік ойығы аңғары 1892 жылы көптеген адамдар арасында "Ақ елен аңғары" деп белгілі болған, және бұл атау әлі де жиі қолданылады. Атаулардың шатасуына себеп – Ақ елік ойығының оңтүстігінде орналасқан Ақ елік Крик (White Deer Creek) өзенінің болуы (олардың екеуі де Оңтүстік Ақ елік қырқасының қарама-қарсы беткейлерінде жатыр). Ленапи тілінде Ақ елік Крик өзені Woap' achtu hanne деп аталған (аудармасы "ақ бұғы ағысы"). Өзен шығысқа қарай ағып, жақын арада табиғи газ құбырымен және Лайкинг округінің шекарасын кесіп Лаймстоун қалашығына жетеді. Содан кейін ол Вашингтон қалашығына құяды, онда Ақ елік ойығының басқа қалашықтарға қарағанда көбірек бөлігі орналасқан. Оңтүстік Ақ елік қырқасының Төртінші, Үшінші, Екінші және Бірінші жарықтарындағы атаусыз салалары оң жағалауда орналасқан. Өзен Үшінші жарықтан кейін Тиадагтон мемлекеттік орманнан шығып (орман өзінен өзенге дейін жалғасады) және Екінші және Бірінші жарықтар арасында "А класы жабайы форель сулары" статусын жояды. Беартрап ойпатындағы атаусыз саласы өзен сағасынан 17 шақырым жоғарыда орналасқан, содан кейін Элимспорт поселкесінің оңтүстігінен өтеді. Содан кейін Ақ елік ойығы Юнион округінің Грегг қалашығына шығысқа қарай ағып, сағасынан 6 шақырым жоғарыда сол жағалаудағы негізгі саласы Спринг-Крикпен қосылады. Өзен келесі Спринг-Гарден поселкесінің оңтүстігінен, содан кейін Алленвуд поселкесінің оңтүстігінен ағып, Батыс Сускехана өзенімен қосылады. Көзінен сағасына дейінгі тікелей қашықтық 26 шақырымды құрайды. АҚШ-тың 15-ші бағдарламалық жолы және Юнион округінің өнеркәсіптік темір жолы өзен бойымен солтүстік-оңтүстікке қарай жүреді және өзен сағасының алдында оны кесіп өтеді. Алайда, 2022 жылға қарай бұл жол пайдалануда жоқ. Пенсильванияның 44-ші бағдарламалық жолы Элимспорт пен Алленвуд арасында өзенге шамамен параллель бағытта шығыстан батысқа қарай жүреді. Қалалық жолдар өзеннің шығыс екі бөлігінен өтеді, ал кішірек, қарапайым жолдар оны көзіне жақын жерге дейін жалғастырады. Су бассейнінде көмірдің, табиғи газдың немесе мұнайдың кен орындары жоқ. Өзен өзенінің жоғарғы бөлігінде тік беткейлері бар тар тау аңғарында орналасқан. Орта және төменгі бөліктерінде оңтүстікке қарай тік тау беткейлері, ал солтүстікке қарай дөңгелек таулар мен жұмсақ беткейлері бар кең аңғар бар. Арнаның пішіні ауыспалы, тральдік дренаж үлгісіне ие. USGS 1970 және 1975 жылдар аралығында су сапасын өлшеу мақсатында Аленвудтағы су ағынын да өлшеді. Орташа ағыны секундына бір рет, ең жоғарысы секундына бір рет, ең төменгісі секундына бір рет болды. Элимспортта Амиш жабдықтары, машина жөндеу және азық-түлік дүкендері бар, ал 1997 жылы жақын жерде бір бөлмелі жаңа мектеп салынды. Су бассейнінің ауданы 174 шаршы километрді (67 шаршы миль) құрайды, оның 124 шаршы километрді (48 шаршы миль) орман, ал 49 шаршы километрді (19 шаршы миль) егіс жері құрайды. Ауданы бойынша су бассейнінің 1,1 пайызы Клинтон округінде (Кроуфорд және Грин қалашықтарында), 81,6 пайызы Лайкинг округінде (Брэйди, Клинтон, Лаймстоун және Вашингтон қалашықтарында) және 17,3 пайызы Юнион округінде (Грегг, Льюис, Вест Буффало және Уайт Дир қалашықтарында) орналасқан. Ауыл шаруашылығынан ағып келетін су ластанудың тағы бір мүмкін көзі болды және болып табылады. Грегг қалашығында федералдық түрме (90 пайыз) және Алленвуд поселкесі (10 пайыз) үшін өзен бойында 304 м3/күн (800,000 галлон/күн) сыйымдылығы бар ағынды суларды тазарту зауыты салынғанға дейін ағынды суларды тазарту зауыты болмаған. Пенсильванияның қоршаған ортаны қорғау департаменті 2001 жылдан бері су бассейнін "жоғары сапалы су бассейні" деп белгілеген. Ақ елік ойығы үшін орташа жылдық жауын-шашын 1016-1067 мм (40-42 дюйм) құрайды. "А класы жабайы форель сулары" статусына ие Ақ елік ойығының 8 шақырымдық (4,7 миль) бөлігіндегі жалпы сілкінеу көрсеткіші 2, ал Төртінші жарықтағы атаусыз саланың 5 шақырымдық (3,0 миль) бөлігіндегі көрсеткіш 13-ке тең. Ақ елік ойығы Пенсильвания балық және қайық комиссиясымен "А класы жабайы форель сулары" ағыны деп белгіленген, көзінен бастап 384-ші қалалық жол (Gap Road) көпіріне дейін. Төртінші жарықтағы атаусыз сала да "А класы жабайы форель сулары" болып табылады. Көпірден төменгі ағындағы өзен, сондай-ақ Спринг-Крик Пенсильвания балық және қайық комиссиясымен бекітілген форель сулары деп белгіленген және форельмен қоныстандырылған, олар форель маусымында балық аулауға болады. 2002 жылы Пенсильвания табиғат ресурстарын сақтау департаментінің "Мемлекеттік орман суларының ерекше қорғауы" есебінде Ақ елік ойығы көзінен Спринг-Крикке дейін "Жоғары сапалы суық су балық шаруашылығы" деп бағаланған. Бұл мемлекеттік жерлерге қоса, Ақ елік ойығы мен оның салалары бойында жекеше аң аулау және балық аулау клубтары мен коттедждер бар. Танымал аң аулау нысандарына американдық қара аю, ақ құйрықты елен, қанатты үйрек және жабайы түйеқұс кіреді. 420 шақырымдық (261 миль) Пенсильвания орталық мемлекеттік жолының бір бөлігі, бағытты көрсету үшін қызыл сызықтармен белгіленген, Ақ елік ойығының Төртінші жарығының батысынан көзіне дейін өтеді. Кейбір жолдар қысқы маусымда шаңғы тебуге және қар мотоциклімен жүруге арналған. Мемлекеттік орман қарапайым кемпингке ашық, бірақ кейбір аймақтарда рұқсат қажет. Кішкентай отты жағуға рұқсат етіледі, бірақ наурыздан мамырдың ортасына дейін және қазаннан қарашаға дейін, немесе округтік орманшының бұйрығы бойынша, жабық пештерді пайдалануға рұқсат беріледі.

Американың түпкүлдік жолдары

Сускехана өзені аңғарының алғашқы тіркелген тұрғындары ирокея тілін сөйлейтін сускеханноктар болды. Олардың аты алгонкин тілінде "лақты өзеннің халқы" дегенді білдіреді, бірақ олардың өздерінің аты белгісіз. Аурулар мен соғыстардан қырылып, олар 18 ғасырдың басында өліп, көшіп кеткен немесе басқа тайпаларға сіңіп кеткен. Батыс тармағы Сускехана өзені аңғарының жерлерін сол кезде негізінен Ленапе (немесе Делавэр) тайпасының Мунси руы иеленді және олар Ирокездердің Бес (кейіннен Алты) тайпасының номиналды бақылауында болды. Бұл жергілікті халықтардың екі маңызды жолы Уайт-Дир-Хоул өзенінің бойымен өтетін. Кулбертсон жолы Аленвудтан батысқа қарай Уайт-Дир-Хоул өзенімен, содан кейін солтүстікке қарай Спринг-Крик өзенімен, Bald Eagle тауынан өтіп, қазіргі Дубостаун ауданындағы өзенге дейін Mosquito Run арнасын ұстанды. Мұнда өзенді "Француз Маргарет қаласының" (қазіргі Уильямспорттың батысы) жағына кесіп өтіп, солтүстікке қарай Лайкоминг өзенімен Сускеханна өзенінің солтүстік тармағына, қазіргі Нью-Йорк штатына және Ирокездерге дейін жететін ірі Шешекин жолымен қосылды. Бұл жолдар бір адамға ғана арналған болды, бірақ Уайт-Дир-Хоул аңғарындағы қоныс аударушылар Дубостаунға астық тасымалдау үшін жолды кеңейтті, сондықтан ол Кулбертсон жолы деп аталды. 2009 жылы "Кулбертсон жолы" бар, ол Пенсильванияның 554 тас жолынан Дубостаунға дейін Bald Eagle тауынан өрлеп өтуге мүмкіндік береді. Салливан экспедициясы аймақты тұрақтандыруға көмектесті және соғыстан кейін де жалғасқан қоныс аударуды ынталандырды. Алайда, 1787 жылы аңғарда он төрт отбасы ғана болды: бесеуі өзен жағалауында, бесеуі Спринг-Крик пен өзен арасындағы Уайт-Дир-Хоул өзенінде, екеуі Спринг-Крик өзенінде және екеуі Спринг-Крик өзенінің батысындағы өзенде. Алты отбасы 1787 жылдан кейін көп ұзамай бұл аймақтан кетіп қалды. 1900 жылдан 1935 жылға дейін қазіргі Тиадагтон мемлекеттік орманның көп бөлігін Пенсильвания ағаш өндіруші компаниялардан сатып алды, олар тазаланған жерді енді пайдаланбайтын болды. 1930 жылдары орманды қорғау үшін жеті Азаматтық консервация корпусы (CCC) лагері жұмыс істеді. Су айдынында шағын көлемде ағаш кесу жалғасуда, бірақ орман "экологиялық тұрғыдан сезімтал" басқарылатындығы және одан алынған ағаш "жасыл" белгіге ие екендігі туралы куәлік берілген. Содан бері ол қайта ашылды. Бұл шағын көлемдегі ағаш кесулерге қарамастан, орман 19 ғасырдағы таза кесуден кейін қайта өсті және қарағай, емен және тау лавр бұталарынан тұрады. Сонымен қатар, Уайт-Дир-Хоул өзенінің және оның салаларының бойында шырша және рододендрон бұталары өседі. Зауытты салуға шамамен 10 000 адам қатысты, ал зауытты 200-ден астам ғимараттармен және ТНТ және жоғары жарылғыш заттар үшін 149 сақтау бункерімен, сондай-ақ бомбалар сақтау сөрелерімен басқару үшін 3500-4500 қызметкер қажет болды. Алайда ТНТ қажеттілігі бастапқыда есептелгеннен төмен болды және жоба тоқтап қалуға жақын болды. 1945 жылы қоймада тек күзетшілер ғана қалды. Соғыстан кейін қойма жабылып, жерді АҚШ армиясы сынақтар үшін пайдаланды. Лайкоминг округінде тұңғыш рет 2006 жылы Элимспорттың маңындағы қорадағы қоралар байланған. Ақ елік ойығы су айдынында сұр қасқырлар, марқұмдар, ендіктер, қарғалар, қызыл құйрықты қаздар, құйрықты жыртқыштар, кардиналдар, көк жаяулар, американдық қызғалдақтар, жаңғақтар, милар және тараншылар да кездеседі.