Кіріспе
1998 жылы неміс режиссері Роберт Стоун түсірген макеттік документальді фильм.
«Үшінші дүниежүзілік соғыс» (Der Dritte Weltkrieg) – 1998 жылы неміс тіліндегі тарихқа қатысты балама теледидарлық псевдодокументальді фильм. Оны Роберт Стоун режиссерлік етіп, ZDF таратып шығарды. 1999 жылдың мамыр айында TLC телеарнасында ағылшын тілінде де көрсетілді. Фильмде Михаил Горбачев биліктен құлатылғаннан кейін, жаңа қатал режимнің бұйрығымен кеңес әскерлері 1989 жылдың күзінде Берлиндегі наразылық акциясына атыс салса, үшінші дүниежүзілік соғыс қалай басталар еді деген ой көрсетілген. Фильмде әлемдік көшбасшылардың түсірілген нақты кадрлары, сондай-ақ (мысалы) әскери жаттығулар мен жаңалықтар оқиғаларының архивтік кадрларымен қатар, азаматтардың, солдаттардың және саяси қызметкерлердің жаңадан түсірілген кадрлары да бар.
Сюжет
1989 жылдың жазында Шығыс Германияда дүрбелең үстейді. Көптеген азаматтар елдің коммунистік басшылығына наразы болып, Батыс Германиямен қайта бірігуді қалайды. 7 қазанда реформалардың қолдаушысы Михаил Горбачев Шығыс Берлинге сапар шегеді. Қайтып келе жатқанда, қатал коммунистік басшылар төңкеріс жасап, оны қызметтен алып тастайды және генерал Владимир Сошкинді жаңа басшы етіп тағайындайды. Кеңес үкіметі Горбачевтің "денсаулығының нашарлауына" байланысты отставкаға кеткенін жариялайды, одан кейін оның жайлы ешқандай ақпарат болмайды. Сошкин мен қаталдар гласность пен перестройканың күшеюіне қарсы тұрады. Олар Шығыс Германиядағы және Шығыс блогындағы көтерілістерді қазан айының соңында қытай үлгісіндегі әскери қимылдармен тоқтатуға ниетті. (Шығыс Германияда бұл қимылдар тек наразылық акцияларымен ғана шектелмейді; Эгон Кренц және Гюнтер Шабовски сияқты көптеген орташа коммунистер де "жоғалып кетеді".) Бұл репрессиялар коммунизмге қарсы халықтың наразылығын күшейтеді. Қараша айының соңында Лейпцигте өткен демонстрацияны Шығыс Германия армиясы зор күшпен таратып, көптеген адамдардың өмірін құрбан етеді. Екі күннен кейін Бранденбург қақпасындағы демонстрацияда Шығыс Германия әскерлері Берлин қабырғасына шығуға тырысқан көптеген Шығыс Берлин тұрғындарын атып тастайды. Сол әскерлер Батыс Берлинге қарай да оқ атып жатыр. Біраз уақыттан кейін Шығыс Германия үкіметі олардың әрекеттеріне байланысты халықаралық айыптауларға жауап ретінде барлық шетелдік журналистерді елден шығарып жібереді. Желтоқсанның ортасында НАТО Батыс Берлинге әскери күштерді жеткізіп әкеледі. Содан кейін АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джеймс Бейкер Батыс Берлинге келіп, Шығыс Германиядағы Кеңес әскерлерінің бас қолбасшысы генерал Дмитрий Леоновпен құпия кездесу өткізеді, ол Сошкиннің репрессиясына қарсы болады. Алайда, кездесуге бара жатқанда Леоновты Батыс Германиядан келген нео-нацилік топ жарылғыш заттармен өлтіреді. Сошкин Батыс Берлинге қауіп төндіргеннен кейін, американдық полковник Батыс Германиядағы тактикалық ядролық қаруды жоғары дабыл күйіне келтіруге бұйрық береді. Сошкин жаңа қауіп-қатерлерге жауап ретінде кеңестік суасты кемелерінің үлкен флотын орналастырады және кеңестік Bear бомбалаушылары Аляска әуе кеңістігіне басып кіреді. 1990 жылдың 25 қаңтарында Шығыс Германия мен Кеңес Одағының бірнеше танк дивизиясы Батыс Германия мен Батыс Берлин арасындағы көлік және жабдықтау байланыстарын кесу үшін жұмылдырылды, ал Кеңес Әуе күштері Шығыс Германияның әуе кеңістігін жабуға кіріседі. Сошкин бұл жоспар Батыстың кеңестік ықпал аймағына енуіне және Берлиннің Батыстан оқшаулануына жол бермейді деп үміттенеді. НАТО Батыс Германияға мыңдаған қосымша әскерді орналастырып, ондағы гарнизондарын нығайтады. АҚШ Солтүстік Атлант мұхиты арқылы алғашқы әскери конвойын дайындап жатқанда, кеңестік тарап АҚШ әскери-теңіз күштеріне блокада салу ниеті туралы мәлімдейді. АҚШ және Ұлыбритания блокаданы айыптайды және соңғы сәтте келісімге келуге жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталады. Конвой белгіленген шектеу аймағына кіргенде, кеңестік күштеріне шабуыл жасауға бұйрық беріледі. НАТО флоты Еуропаға қарайғы жолды ашып бергенге дейін, шайқаста конвойдың шамамен төрттен бірі батып кетеді. Содан кейін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Нью-Йоркте қақтығысты басу мақсатымен шұғыл отырыс өткізеді, бірақ екі үлкен державаның әрқайсысы екіншісі мойынсұнғанша кері шегінуден бас тартады. Үшінші дүниежүзілік соғыс басталады. Отырыстың сәтсіз аяқталуынан кейін әлем дүрбелеңге түседі және АҚШ (қазақша) Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Мартин Джейкобсты Сошкинмен соңғы деңгейдегі келіссөздер үшін Кеңес Одағына жібереді. Джейкобс Сошкиннің кеңестік биліктің Шығыс Еуропада әлсірегенін білетінін ескере отырып, әскери күштерді жинауды тоқтату үшін Шығыс Еуропадан кеңестік әскерлерді шығарудың ұзартылған кестесін ұсынады. Сошкин оған қарсылық білдіріп, бүкіл кездесу барысында бір рет қана сөйлейді: "Жоқ".
Германия үшін шайқас
12 наурызда Сошкин Балтық теңізіндегі Киль маңындағы ірі десанттық операцияға бұйрық береді, оны Volksmarine және Кеңес теңіз флотының Балтық флоты жүзеге асырады. Десант НАТО-ны күтпеген жерден шабады, олар күштерді солтүстікке жинап, десантты кері тартуға асығады. Келесі күні Варшава шартының құрлық әскерлері Фулда аңғары арқылы өтіп, НАТО әскерлерін бөліп, Рейнге қарай жылжуға бұйрық алады. Шабуылды қолдау үшін Кеңес Әуе күштері Балтық жағалауындағы нысаналарды және Рамштайн әуе базасы сияқты НАТО базаларын ішкі аймақта бомбалайды. Жоспар НАТО-ның күшін жылдам соққымен әлсірету және одан кейін стратегиялық артықшылыққа ие болып, дипломатиялық келіссөздердің жаңа раундысын бастауды көздейді. НАТО күштері кері шегінеді, бірақ Варшава шартының күштеріне айтарлықтай шығын келтіреді; алғашқы 24 сағат ішінде екі тараптан да 1000-нан астам адам қаза табады. 17 наурызға дейін Варшава шартының әскерлері Батыс Германия аумағына 80 шақырымға (50 миль) еніп кіреді. Соғыс барысында қалалар қиратылады, НАТО командирлері Варшава шартының ілгерілеуін тоқтатуға тырысады, соның салдарынан әскери және азаматтық жәбірленушілер саны көп, НАТО медициналық қызметкерлерінің күші жетпейді. Бұқаралық паниканың ортасында қоғамдық тәртіп бұзылады, 20 миллион автомобиль Батыс Германия азаматтары қашуға тырысқанда жолдарды тоңдырады. Ядролық соққыға дайындалған НАТО соңғы рет "Қанды Мұрын" операциясын жүзеге асырады – ядролық шабуылдар басталуға 24 сағат қалғандағы конвенциялық әуе шабуылы. НАТО авиаторларына соғыстың бағытын өзгертуге бір күн беріледі. Польшадағы Кеңес армиясының алдыңғы штабына жасалған шабуыл және американдық стелстехнологиялық ұшақтарды пайдаланудың арқасында "Қанды Мұрын" сәтті аяқталады: алғашқы шабуылдар Варшава шартының басқару және бақылау орталықтарын жойып, олардың әскерлерін хаосқа ұшыратады. Сонымен қатар, ауа шайқастарында НАТО Кеңес Әуе күштеріне (бастапқы шабуылдарды қолдаған ұшақтардың 20% жойылған) ауыр үдемелі шығын келтіреді, осылайша Шығыс Еуропаның әуе кеңістігінде басымдыққа ие болады. Поляк астыртын қозғалысының Кеңес әскерлерінің жабдықтау желілерін кесуімен бірге соғыстың бағыты өзгереді. Батыстың технологиялық артықшылығының арқасында сандық артықшылық жойылды, Шығыс Германия және Кеңес әскерлері НАТО әуе шабуылдарынан еріп, 23 наурызда НАТО қарсы шабуыл күштері Шығыс Германияға еніп кіреді.
Әлемдік термоядролық соғыс
27 наурызда НАТО күштері Батыс Берлинге жетіп, оны азат етеді. Қазір толыққанды шегініс үстіндегі Кеңес Армиясы Польшаға қайта шегінеді, шығыс немiстердi өздеріне өздері қамқорлық етуге тастап кетеді. Шығыс Германия әскері жеңіліске ұшырап, орталық үкіметі құлағаннан кейін, және шетелдік әскерлер елге енгеннен кейін, Шығыс Германия құлдырайды, Темір Қорғанның екі жағындағы көптеген адамдар бірігуге үміттеніп қалады. Жеңіске жақын келген американдық басшылар Сошкинді НАТО-ның Шығыс Германиядан әрі жылжу ниеті жоқ екеніне көндіруге тырысады. Шығыс блогындағы коммунистік елдердің азаматтары, сондай-ақ Кеңес Одағындағы этникалық азшылықтар, Шығыс Германияның құлауынан күш алып, өз басшыларын құлатуға талап етеді. Шығыс блогының ыдырауы Сошкиннің параноясын арттырады, НАТО-ның мұндай ниеті болмаса да, ол олардың Мәскеуге дейін соғысатынына сенімді. 31 наурызда Сошкин күш көрсету мақсатымен Солтүстік теңізде ядролық соққы беруге бұйрық береді. АҚШ толық ядролық дайындыққа көшіп, Бірыңғай операциялық жоспарды іске асыруға дайындық жүргізеді. 1 сәуірде Кеңес радарын посттарында техникалық бұзушылық орын алады. КСРО-ға ядролық шабуыл жасалып жатыр деп жаңылысқан Сошкин, Батысқа қарсы толыққанды жазалау соққысын беруге бұйрық береді. НАТО-ның ядролық державалары жауап бермеуге мүмкіндік таппайды, мыңдаған ядролық құралдар Солтүстік жарты шарға ұшырылады. Баяндамашы: "Одан кейін не болғаны туралы тарихи жазбалар жоқ", - дейді, яғни өркениет жойылған немесе соншалықты қираған, соғыстан кейінгі адамзаттың тірі қалуы, тіпті өркениетті қайта құру да мүмкін емес екенін білдіреді.
Шындыққа оралу
Осы қасіретті жағдаймен аяқталып, фильм кенеттен Горбачевтің Шығыс Берлинге сапарына оралады. Содан кейін көңілді музыкамен монтаж басталады, онда көрермендерге салқын соғыс Берлин қабырғасының құлауымен, Шығыс блогының режимдерінің ыдырауымен қалай аяқталғаны және тарихтың өзгеше бағытқа бұрғаны еске түсіріледі.
Шын өмірдегі саяси көшбасшылардың бейнелері
Адам Атауы
Михаил Горбачев Кеңес Одағының Бас хатшысы
Эрих Хонеккер Германияның Социалистік Бірлік партиясының Орталық комитетінің Бас хатшысы
Джордж Буш АҚШ президенті
Джеймс Бейкер АҚШ Мемлекеттік хатшысы
Боб Доул Канзас штатының АҚШ сенаторы
Фил Грамм Техас штатының АҚШ сенаторы
Хелмут Коль Германия Федеративтік Республикасының канцлері
Франсуа Миттеран Франция президенті
Маргарет Тэтчер Ұлыбританияның премьер-министрі
Манфред Вёрнер НАТО Бас хатшысы
Неміс және ағылшын тілдеріндегі нұсқалар арасындағы айырмашылықтар
Неміс нұсқасының басында фильмдегі оқиғалар әртүрлі үкіметтердің нақты төтенше жағдай жоспарларына негізделгені түсіндіріледі (фильм жасаушылар екі тараптан да көптеген әскери сарапшылармен кеңесіп, бұрын құпия сақталған НАТО және Варшава шартының соғыс жоспарларына қол жеткізген), бірақ "Баршамызға шүкір", олар үшін жасалған жағдайлар ешқашан орын алмаған. Фильмнің маңызды бөлігін құрайтын жаңалықтар хабарлары әртүрлі: неміс нұсқасы ZDF телеарнасының өндірісі болғандықтан, осы арна мен оның эфирдегі жүргізушілерін пайдаланады, ал ағылшын нұсқасында белгісіз американдық телеарнада жұмыс істейтін түрлі тілшілер көрсетіледі (бастапқы сахнада ағылшын нұсқасында Дэниел Шоррдың толық репортажы көрсетілсе, неміс нұсқасында ядролық жарылысқа ауысудан бұрын ZDF репортажы бар). Сол сияқты, неміс нұсқасында сенатор Граммның төңкеріс туралы мәлімдемелері сол кездегі оппозициялық SPD партиясының жетекшісі, Шлезвиг-Гольштейн облысының губернаторы Бьёрн Энгхолмның мәлімдемелерімен алмастырылған. Ағылшын нұсқасында басқа тілдердегі сөздерге субтитрлер қойылған (Горбачевтің «перестройка» туралы сөйлеген сөзінен басқа), ал неміс нұсқасында басқа тілдерге аударма жасалған (АҚШ армиясының офицерлерімен атыс басталғаннан кейін түсірілген сұхбаттардан басқа). Батыс Германияның екі кейіпкері – генерал Фром және доктор Брукнер ZDF нұсқасында неміс тілінде, ал TLC үшін ағылшын тілінде сөйлейді. Ағылшын нұсқасында неміс нұсқасында жоқ екі эпизод бар: Бранденбург қақпасының тұсында болған қақтығыс кезінде Батысқа қашқан екі шығыс неміс сарбазымен сұхбат, сондай-ақ Таймс-сквердегі екі «көшедегі адаммен» сұхбат (біреуі соғысқа бейім, стереотиптік Нью-Йорк тұрғынының акцентімен және мінез-құлқымен, екіншісі шаршаған, бірақ оптимистік). Ағылшын нұсқасында Батыс Германия, Ұлыбритания, Нидерланд және АҚШ әскерлерінің Балтық шабуылына алғашқы қарсылық көрсеткені айтылады, ал неміс нұсқасында Бельгия әскерлері де қатысады. Неміс нұсқасында НАТО-ның шешуші әуе шабуылы «Қанды мұрын» операциясы деп аталады, ал ағылшын нұсқасында оған есім берілмейді. Зымыран ұшырылуының «соңы» мен нақты оқиғалардың мерекелік кадрлары арасындағы монтаж сәл өзгеше. Неміс нұсқасы 1989 жылғы қарашадағы оқиғалар мен Германияның қайта бірігуінің кадрларымен аяқталады, ал ағылшын нұсқасында мұндай қорытынды жоқ, монтаж толығымен Берлин қабырғасының құлауынан тұрады.
Нақты оқиғаларға сілтеме жасау
Прага көктемі / Чехословакияға шабуыл – 1968 жылғы жазалау операциясына генерал Сошкин қатысқан; оның басқаруындағы күштердің қатыгездігі соншалықты танымал болды, ол "Life" журналының мұқабасында пайда болды. Станислав Петров 1983 жылғы қарашада советтік радар компьютерінің істен шығуы кезінде АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынастың шиеленіскен кездегі ядролық соғыстың басталуын болдырмады. 1987 жылғы "Қара дүйсенбі" – "New York Post" газеті үшін ("ҚҰЛАУ!") және "Daily News" ("ПАНИКА!") газеттері үшін жасалған алаңдатушы хабарлардың суреттері болашаққа қатысты белгісіздік салдарынан туындаған Уолл-стриттегі құлдырауды көрсету үшін пайдаланылды. 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылық – Қытай студенттері Қытай үкіметінің жанында демократияны қолдайтын наразылық акциясын өткізді. Апталар бойы демонстрациялар өткеннен кейін, Қытай әскері наразылықты күшпен тоқтатты. Бұл Сошкиннің айтуынша, "қытайлық шешім" болуы мүмкін. Фильмнің оқиғалары жазалау шарасынан кейін төрт ай өткен соң өтеді. Шындығында, Хонеккер осылай тәртіпсіздікпен күресуге ниеттенген (Горбачевті Польша мен Венгрияда осындай шараларға көндіруге тырысқан), тіпті Лейпцигте осыған қатысты жазбаша бұйрық берген және орталық қазан айында оны жүзеге асырудың алдын алу үшін қызметтен алынған. Берлин қабырғасының құлауы және Германияның бірігуі туралы видеолар да контекстінен тыс қолданылды: бірігу туралы кадрлар Батыс Берлиннің азаттығын тойлауды көрсету үшін пайдаланылды, бұл қарашадағы қырғыннан кейін болғандай сезім тудырды. 1991 жылғы Михаил Горбачевқа қарсы жасалған төңкеріс әрекеті – АҚШ шенеуніктері мен "Батыс Германия" канцлері Гельмут Кольдің бұл оқиғаны талқылау видеолары осы фильмде қолданылды; төңкеріс 1990 жылдан кейін болғандықтан, Коль бұл мәлімдемелерді жасаған кезде біріккен Германияның басшысы болды. 1990-91 жылдардағы Персия шығанағындағы соғыс – АҚШ шенеуніктерінің осы соғыс туралы пікірлерін көрсететін видеолар осы фильмде пайдаланылды. Иракқа қарсы коалицияның әуе шабуылының FLIR бейнежазбалары Варшава шарты штаб-пәтеріне жасалған шабуылды көрсету үшін қолданылды. "Шөл даулы" операциясының басында Бағдадқа жасалған одақтастардың әуе шабуылының жаңалықтары советтік және шығыс германиялық әуе күштерінің Гамбургты бомбалауын көрсету үшін пайдаланылды. 1982 жылғы Фолкленд соғысы. Сан-Карлос шайқасы мен Блафф-Коув әуе шабуылдарынан алынған кадрлар теңіз шайқасын бейнелеу үшін қолданылды. Босния соғысы (1992-95 ж.ж.). Ұшақтан түсірілген кадрлар НАТО-ның Легницаны бомбалауын көрсету үшін пайдаланылды. Вьетнам соғысы. АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің Кхе Сандағы Солтүстік Вьетнам артиллериясынан шабуылға ұшырауы туралы кадрлар советтік және шығыс германиялық әуе күштерінің Батыс Германиядағы Рамштайн әуе базасына жасаған шабуылын көрсету үшін пайдаланылды. Бірінші Чечен соғысы. Грозный шайқасындағы ресейлік әскерлердің кадрлары Батыс Германиядан Шығыс Германияға шегінетін советтік әскерлерді көрсету үшін қолданылды. Чечен көтерілісшілерінің ресейлік әскерлермен күресуі туралы кадрлар Шығыс Германия үкіметінің құлауын және Совет Одағының ішінде Сошкин режиміне қарсы күрес күшейгенін көрсету үшін де пайдаланылды. Совет-Ауған соғысы. Совет әскерлерінің Польшаға шегінуін көрсету үшін совет әскерлерінің кадрлары қолданылды. Джордж Буштің "Біз Гитлердің қайта келгенін көріп отырмыз" және мүмкін "біздің жүрегіміз кепілдермен бірге" деген сөздері Саддам Хусейннің Кувейтке шабуыл жасауына қатысты, Сошкинге емес. МиГ-29 ұшқышының өте төмен биіктікте құлауы. Ол атып түсірілмеген, ол 1989 жылы Париж әуе шоуында Ле Бурже әуежайында аэробтикалық тәсілдерді орындап жатқанда қозғалтқышы істен шықты.