Кіріспе

VI ғасырдағы Гилданың уағызы "De Excidio et Conquestu Britanniae" ("Британияның қирауы мен жаулауы туралы", кейде "Британияның қирауы туралы" деп те аталады) – бұл б.з. VI ғасырында жазылған деп саналатын британ дін қызметкері Гилданың латын тілінде жазған еңбегі. Бұл үш бөлімнен тұратын уағыз, онда Гилданың замандастарының – рухани және әлеуметтік қайраткерлердің – жасаған әрекеттері айыпталады, олардың бәрі де римдік Британияның аяусыз халге түсуіне кінәлі деп есептеледі. Бұл V және VI ғасырлардағы Ұлыбритания тарихының ең маңызды деректерінің бірі, себебі бұл кезеңдегі оқиғалар мен адамдардың замандасы болған адам жазған жалғыз маңызды көз. Бірінші бөлімде римдіктердің басып алуынан бастап Гилданың заманына дейінгі британ тарихы баяндалады; онда Амброзий Аврелиан және британдардың Монс Бадоникус шайқасында сакстарға қарсы жеңісі туралы айтылады. Екінші бөлімде бес патша түрлі күнәлары үшін айыпталады, олардың арасында белгісіз тұлғалар да, Маелгван Гвиненд сияқты жақсы құжатталғандар да бар. Үшінші бөлімде сол дәуірдегі британ дін қызметкерлеріне де ұқсас айыптаулар жасалады.

Күні

Гилдастың еңбегі тарихшылар үшін зор маңызға ие, себебі ол негізінен тарих ретінде жазылмаса да, бесінші және алтыншы ғасырлардағы британдық оқиғалар туралы жазылған дерлік замандас куәгерінің жалғыз сақталған көзі болып табылады. Бұл еңбек жазылған мерзім ретінде әдетте 540-шы жылдар көрсетіледі, бірақ қазіргі талқылаулар одан ертерек, VI ғасырдың бірінші тоқсанында, тіпті одан бұрын жазылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кембридж тарихшысы Карен Джордж Гилдастың мәтінін терең зерттеуде б.з. 510–530 жылдары аралығын ұсынады. Тарихшы Гай Халсалл пікірінше:
"Бесінші ғасырдың соңында жазылған" ерте Гилдасқа қатысты белгілі бір дәлелдер бар. Бұл Гилдастың риторикалық білімі, латын тіліндегі стильі, теологиялық көңілі, сондай-ақ оның тарихи бөлімін және ондағы орнын қайта қарастыруды қамтиды. Мен осы түсіндірмеге көбірек бейіммін, бірақ оны толыққанды дәлелдеу мүмкін емес. Гилдастың 480/490 жылдарға дейін немесе шамамен 550 жылдан кейін жазғаны екіталай; одан әрі нақты айту қиын. Эндрю Бриз Гилдастың 536 жылы, 535–536 жылдардағы қалыпты емес ауа райы кезеңінде "De Excidio" еңбегін жазғанын айтады, себебі ол "Британия аралының бүкіл бетін жабатын" "қалың тұман мен қара түн" туралы айтады, бірақ 537 жылғы ашаршылықты тіркемеген, алайда бұл теория даулы. Гилдастың жазу мақсаты – өзінің замандастарына ежелгі өсиет пайғамбарларының үлгісімен уағыз айту болған, ал емес болашақ ұрпақтарға арналған жазба қалдыру. Сондықтан ол өзінің мақсатына қызмет ететін тарихи деректерді ғана келтіреді; мысалы, ол Адриан қабырғасының және, мүмкін, Антонин қабырғасының алғашқы сипаттамаларын береді, бірақ олардың тарихы туралы айтқандары өте дұрыс емес. Дегенмен, ол өзінің ойын жеткізуге қатысы жоқ мәліметтерді жібермейді; ол үнемі тұманды, аздаған есімдерді және нақты даталарды атамайды. Бірақ "De Excidio" ортағасырлық тарих үшін ғана емес, жалпы британдық тарих үшін де маңызды еңбек болып қала береді, өйткені ол VI ғасырдан сақталған Ұлыбританияда жазылған сирек еңбектердің бірі. "De Excidio et Conquestu Britanniae" еңбегінде Гилдас өзінің туған жылы Монс-Бадоникус шайқасы болған жылмен бірдей екенін айтады, ол шайқас шамамен 482 жылы өткен. Гилдастың риторикалық жазу стилі классикалық латын білімін көрсетеді, мұндай білім бесінші ғасырдан кейін британдықтардың ешқайсысына қол жетімді болмауы мүмкін. "Annales Cambriæ" оның қайтыс болған жылын 570 жыл деп көрсетеді, ал "Annals of Tigernach" оның қайтыс болған жылын 569 жыл деп көрсетеді.

Қолжазбалар мен басылымдар

De Excidio-ның ең көне қолжазбасы – 11 ғасырдағы Cottonian MS. Vitellius A. VI, 1731 жылы өрттен зақымданған, бірақ Теодор Моммсен оны өз басылымында пайдаланған. Басқа қолжазбалардың ішінде – 12 ғасырға жататын Авранш қалалық кітапханасының MS. No. 162, 13 ғасырға жататын Кембридж университеті кітапханасының MS. Ff. I. 27 және шамамен 1400 жылға жататын Кембридж университеті кітапханасының MS. Dd. I. 17 қолжазбалары бар. Кембридж Ff. I. 27 – белгілі бір Кормак жазған нұсқасы, ол өзге қолжазбалардан айқын ерекшеленеді, себебі онда әртүрлі бөлімдердің қысқартылған нұсқалары және өзіне тән мәтіндік оқылымдар көп. Гилдастың ең ерте куәлігі – Беддің «Англия халқының шіркеу тарихында» De Excidio-дан жасаған кеңейтілген цитаталар мен парафраздерде кездеседі, оның ең көне қолжазбалары 8 ғасырға жатады. Гилдастың трактаты алғаш рет 1525 жылы Полидор Вергилий тарапынан жарияланды, бірақ көптеген өзгерістер мен жоюлар болды. 1568 жылы архиепископ Паркердің хатшысы Джон Жосселин оның жаңа басылымын, қолжазбаларға сәйкес жариялады; ал 1691 жылы Томас Гейлдің Оксфордта одан да мұқият түзетілген басылымы жарық көрді. Ол 16 ғасырда Еуропа құрлығында жиі қайта басылды және кейін бірнеше рет жарияланды. Келесі ағылшын басылымын Август Потхаст «editio pessima» деп сипаттады, ол 1838 жылы Ағылшын тарихи қоғамы тарапынан жарияланды және Рев. Дж. Стивенсон редакциялаған. Гейлдің басылымына сүйенген және басқа екі қолжазбамен салыстырылған, кеңейтілген кіріспелермен Гилдастың мәтіні Monumenta Historica Britannica-ға енгізілген. Тағы бір басылымы – Артур Вест Хаддан мен Уильям Стуббстің «Ұлыбритания және Ирландияға қатысты кеңестер мен шіркеу құжаттары» (Оксфорд, 1869); соңғы басылымы – Моммсеннің 1898 жылы Monumenta Germaniae Historica auct. antiq. xiii. (Chronica min. iii.) басылымы. Бүгінгі күні қолданылып жүрген мәтін – ғылыми реконструкция; басты куәгер және, мүмкін, барлық қолжазбалардың түпнұсқасы автографтың түпкілікті беттерінің ретін сақтамауы мүмкін.

ІІ бөлім

Екінші бөлімде бес британ патшасы айыпталады, және олар туралы қазіргі замандағы жалғыз мәлімет болғандықтан, бұл британ тарихын зерттеушілер үшін ерекше қызығушылық тудырады. Гилдас айыптамаларды Даниял кітабы мен Аян кітабындағы бейнелі жануарлармен байланыстырады, патшаларды онда сипатталған жануарларға теңейді: арыстан, барыс, аю және айдаһар. Гилдас былай дейді: «Константин – Даммонияның лас арыстанының зұлым баласы», «Аурелий Конан, арыстанның баласы», «Вортипор, Деметиандықтардың дақты барысы сияқты тиран», «Сен – аю», «Маглокун аралының айдаһары». Гилдастың осы тұлғаларға наразылығының себебі белгісіз. Ол патшаларды таңдауда қатаң болды, себебі сол кезде өркендеген Регед, Гододин, Гливисинг, Брайхиниог, Середигон, Поуис, Элмет немесе Оңтүстік Англия патшалықтарының патшалары туралы ешқандай пікір білдірмеді. Константиннің кім екені белгісіз. Оның Дамнониясы қазіргі Оңтүстік-Батыс Англиядағы Дамнония патшалығымен теңестіріледі. Кейінгі дәстүрлерде осы аймақта осы есімді патша болғандығы айтылады. Кейбір ғалымдар Гилдастың Шотландияның батысындағы Дамнон аймағын меңзеген болуы мүмкін екенін айтады, бірақ Томас Д. О’Салливан мұны ықтимал деп санамайды. Аурелий Конан, сондай-ақ Канин деп те аталады, оны Британияның нақты бір аймағымен байланыстыру мүмкін емес. Джон Эдвард Ллойд бұл патшаның Гилдас бұрын айтқан ұлы батыр Амброзий Аврелианның ұрпақтарымен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынады; егер осылай болса, оның патшалығы кейіннен англосаксондықтар басып алған аймақта орналасқан болуы мүмкін. Егер Caninus түрі 6-шы ғасырдың жазбаларында кездесетін Cuna(g)nus-қа байланысты болса, онда кейінгі патшалық шежірелерде Cynan деген жиі кездесетін есім шығады. Егер екі жазуда да аталған адам Гилдастың Вортипориусымен бір болса, онда латын және ирланд тілдерінде *Vorteporigis және *Vortecorigas деп жазылуын күтуге болады; жазудың өзгешелігі кейбір зерттеушілерді олардың бір адам емес екеніне сендірді, бірақ олар туыс болуы мүмкін. Кунеглас – корольдік шежірелердегі Цинглас (қазіргі уэльс тілінде: Cynlas), Оуэйн Ддантгвиннің ұлы және Кунедданың ұлы Эйньонның немересі. Ол Оңтүстік Гвинендтің Пенлин аймағымен байланысты, және ол Гвинендтің кейінгі патшасы Карадог ап Мерионның атасы болды. Оның бауырларының бірі – Сейриол. Гвиненд патшасы Маелгван (Маглокун) ең ауыр айыптаманы алады және басқа патшалардан жоғары тұрған патша ретінде сипатталады (Апокалипсис айдаһарының күшін сыйлайтын). Англси аралы Гвиненд патшаларының билік орталығы болғандықтан, Маелгванды «аралының айдаһары» деп сипаттау орынды. Оның басқа патшалардан жоғары екендігі басқа да дереккөздерде тікелей айтылмаса да, назар аударады. Мысалы, Маелгван бүкіл Уэльсте христиан дінін қолдауға жомарт үлес қосты, бұл оның патшалығының шекарасынан тыс жауапкершіліктері болғанын көрсетеді. Ол Дифедтегі Сент-Бринахты, Гвинллвгтегі Сент-Кадокты, Англесидегі Сент-Кибиді, Цередигондағы Сент-Падарнды және Повистегі Сент-Тидехоны қолдау үшін сыйлықтар берді. Ол сондай-ақ Бангордың құрылуымен де байланысты.

ІІІ бөлім

Үшінші бөлім "Британияда ділдер бар, бірақ олар ақымақ; көптеген пасторлар бар, бірақ олар ұятсыз; рухани шенділер бар, бірақ олар айлакер тонаушылар" деген сөздермен басталады. Гилдас өз заманының дін қызметкерлеріне қарсы айқай-наресін жалғастырады, бірақ бұл бөлімде есімдерді нақты атамайды, сондықтан осы кезеңдегі шіркеу тарихына жарық салмайды.

Англосаксон кезеңіндегі мұра

Британияны бағындыру туралы «De excidio» еңбегінен кейін де Гилдас латын және ағылшын тілдеріндегі англосаксон жазушылары үшін маңызды үлгі болып қала берді. Беденің «Historia ecclesiastica gentis Anglorum» еңбегі англосаксон шапқыншылықтары туралы баяндамасында Гилдаға көп сүйенді және британдардың құдайдың қанағатсыздығын жоғалтуы туралы Гилданың тезисінен туындаған салдарды көрсетеді, бұл қанағатсыздық енді христиандығын қабылдаған англосаксондарға берілгенін көрсетеді. Кейінгі ежелгі ағылшын кезеңінде Гилдастың жазулары Алькуиннің викингтердің шапқыншылықтарына қатысты, әсіресе 793 жылы Линдисфарнға жасалған шабуыл туралы хаттары үшін маңызды үлгі болды. Гилдасты тарихи мысал ретінде келтіру шапқыншылықтарға қарсы моральдық және діни реформа идеясын ұсынуға бағытталды. Сол сияқты, Йорк архиепископы Вулфстан да өзінің уағыздарында, әсіресе «Sermo Lupi ad Anglos» еңбегінде осыған ұқсас ойды жеткізу үшін Гилдаға жүгінеді.

Басқа тарихи әсерлері

Гилдастың еңбегі тарихи мәліметтерден өзге де себептермен маңызды. Гилдас жазған кезде Британия христиан ел болған. Гилдас латын тілінде айыптаған билеушілерге сөздерін жеткізеді және британдықтарды, кем дегенде, белгілі бір дәрежеде римдік азаматтар деп есептейді, тіпті орталық империялық билік құлағаннан кейін де. 597 жылы Әулие Августин Кентке келген кезде Англия, немесе оның көп бөлігі, англосаксондық дінге сенушілермен толы болды, ал жаңа билеушілер өздерін римдік азаматтар деп санамады. Сондықтан Гилдастың сөздерін дәлірек мерзімдеу, рим империясынан кейінгі Британиядан англосаксон Англиясына өту кезеңінің уақыт жолын анықтауда сәл сенімділік берер еді; осы кезең үшін нақты даталар мен сенімді фактілер өте сирек болғандықтан, мұндай сенімділік одан да құнды болар еді.