Қазіргі заман тарихы: ерте және кеш кезеңдері

Кіріспе

Тарихтың ерте және кеш заманауи кезеңдерін қамтитын дәуір

Заманауи дәуір немесе қазіргі заман, сондай-ақ қазіргі тарих немесе қазіргі уақыт деп аталады, бұл классикалық дәуірден кейінгі (әсіресе Еуропаға қатысты, орта ғасырлар деп те белгілі) адамзат тарихының кезеңі, ол шамамен 1500 жылы аяқталды және қазіргі уақытқа дейін жалғасады. Бұл терминология негізінен Еуропа және Батыс тарихына қолданылатын тарихи кезеңдеу. Заманауи дәуірді былай бөлуге болады:

Ерте заманауи дәуір шамамен 1500 жылдан 1800 жылға дейін созылды және оның нәтижесінде кең ауқымды интеллектуалдық, саяси және экономикалық өзгерістер болды. Ол өзімен бірге Жаңа ашылымдар дәуірін, Орта ғасырлар дәуірін, өнеркәсіптік революцияны және революциялар дәуірін әкелді, бұл Американың тәуелсіздік соғысы мен француз революциясынан басталды, кейін басқа елдерге тарады, ішінара Наполеон соғыстарының салдарынан. Кеш заманауи дәуір шамамен 1800 жылы 18 ғасырдың аяғындағы саяси революциялардың аяқталуымен басталды және екі дүниежүзілік соғыстан кейін империялық және отаршылдық державалардың үстемдігінен ұлттар мен ұлттық сананың пайда болуын қамтыды. Қазіргі заманғы тарих 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және қазіргі уақытқа дейін жалғасып жатқан кезеңді білдіреді. Ол ерте заманауи дәуірдің бөлігі немесе ерте заманауи дәуірден кейін басталған жеке дәуір деп есептеледі. Ол қазіргі XXI ғасырды қамтиды. Заманауи дәуір ғылым, саясат, соғыс және технология саласында маңызды даму кезеңі болды. Бұл жаңалықтар ашу және жаһандану дәуірі де. Осы уақыт ішінде еуропалық державалар, кейіннен олардың отарлары әлемнің қалған бөлігін саяси, экономикалық және мәдени тұрғыдан жаулауды бастады. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында модернистік өнер, саясат, ғылым және мәдениет тек Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада ғана емес, сонымен қатар әлемнің барлық өркениетті аймақтарында, тіпті батыс әлеміне және жаһандануға қарсы бағытталған қозғалыстарда да басымдық алды. Заманауи дәуір жеке адамгершілік, капитализм, қалалану және технологиялық және саяси прогрестің оң мүмкіндіктеріне сеніммен тығыз байланысты. Осы дәуірдегі қатыгез соғыстар мен басқа да қақтығыстар, олардың көпшілігі тез өзгерістердің салдарынан және дәстүрлі діни және этикалық нормалардың күшінің әлсіреуінен туындады, бұл заманауи дамуға қарсы көптеген реакцияларға әкелді. Оптимизм мен тұрақты прогреске сенімділік соңғы уақытта постмодернизм тарапынан сынға ұшырады, ал Батыс Еуропа мен Солтүстік Американың қалған әлемге үстемдігі постколониалдық теориямен сынға ұшырады.

The modern era or the modern period, also known as modern history or modern times, is the period of human history that succeeds the post classical era (also known, particularly with reference to Europe, as the Middle Ages), which ended around 1500 AD, up to the present. This terminology is a historical periodization that is applied primarily to European and Western history. The modern era can be further divided as follows:
The early modern period lasted from c. AD 1500 to 1800 and resulted in wide ranging intellectual, political and economic change. It brought with it the Age of Discovery, the Age of Enlightenment, the Industrial Revolution and an Age of Revolutions, beginning with the American War of Independence and the French Revolution and later spreading in other countries, partly as a result of upheavals of the Napoleonic Wars. The late modern period began around 1800 with the end of the political revolutions in the late 18th century and involved the transition from a world dominated by imperial and colonial powers into one of nations and nationhood following the two great world wars, World War I and World War II. Contemporary history refers to the period following the end of World War II in 1945 and continuing to the present. It is alternatively considered either a sub period of the late modern period or a separate period beginning after the late modern period. It includes the currently ongoing 21st century. The modern period has been a period of significant development in the fields of science, politics, warfare, and technology. It has also been an Age of Discovery and globalization. During this time, the European powers and later their colonies, began a political, economic, and cultural colonization of the rest of the world. By the late 19th and early 20th century, modernist art, politics, science, and culture has come to dominate not only Western Europe and North America, but almost every civilized area on the globe, including movements thought of as opposed to the western world and globalization. The modern era is closely associated with the development of individualism, capitalism, urbanization, and a belief in the positive possibilities of technological and political progress. The brutal wars and other conflicts of this era, many of which come from the effects of rapid change, and the connected loss of strength of traditional religious and ethical norms, have led to many reactions against modern development. Optimism and the belief in constant progress have been most recently criticized by postmodernism, while the dominance of Western Europe and North America over the rest of the world has been criticized by postcolonial theory.

Терминология

Эраларды оңай анықтау мүмкін емес. 1500 жыл – қазіргі заманның шамамен басталу кезеңі, себебі сол кезде көптеген маңызды оқиғалар Батыс әлемінің өзгеруіне әкелді: Константинопольдің құлауы (1453), Гутенбергтің жылжымалы әріптермен басу машинасы (1450-ші жылдар), Реконкистаның аяқталуы (1492) және Христофор Колумбтың Америкаға жасаған саяхаты (сондай-ақ 1492), сондай-ақ Мартин Лютердің «Тоқсан бес тезисімен» басталған протестанттық реформация (1517). «Заманауи» термині 1585 жылға дейін жаңа дәуірдің басталуын сипаттау үшін қолданылды. «Ерте заманауи» термині 1930 жылдары ағылшын тілінде орта ғасырлар мен соңғы Ағарту дәуірінің (1800 жыл) арасындағы кезеңді ажырату үшін енгізілді (қазіргі заманғы «заманауи дәуір» термині қазіргі формасын қалыптастырып жатқан кезде). Кейде қазіргі заманның өзінен ерекшеленетін «модернизм» және «модернизм» терминдері бұрынғы ойлау тәсілдерінен, мысалы, ортағасырлық ойлаудан өзгеше жаңа ойлау жолын білдіреді. Еуропалық Ренессанс (шамамен 1420–1630 жылдар) – Италияда басталган, соңғы орта ғасырлар мен ерте заманауи дәуірдің арасындағы маңызды кезең. Ал 1949 жылы пайда болған «постмодернизм» тарих кезеңінен гөрі, көбінесе өнердегі бағытты сипаттайды және әдетте өнер саласында қолданылады, бірақ соңғы тарихтың кез келген оқиғасына емес. Бұл 1950-1960 жылдардағы экономика, қоғам, мәдениет және философиядағы маңызды өзгерістерді сипаттау үшін «постмодернизм» термині қолданыла бастағанда өзгерді. Бұл терминдер еуропалық тарихтан шыққан; әлемдік масштабта, мысалы, Қытайда, Үндістанда және ислам әлемінде олар өте әртүрлі мағынада қолданылады, бірақ көбінесе Еуропа мәдениетімен байланыста, ашылулар дәуіріндегідей қолданылады.

Сипаттамалары

Қазіргі заманғы әлемді ежелгі немесе ортағасырлық әлемнен ерекшелендіру тұжырымы, қазіргі заманғы әлемнің тарихтағы бір кезең емес, жаңа типтегі өзгерістердің нәтижесі деген түсінікке негізделген. Бұл көбінесе адамның өмірін жақсартуға бағытталған, адам күшімен іске асырылған прогресс ретінде қарастырылады. Саясат, өнеркәсіп, қоғам, экономика, сауда, көлік, байланыс, механикаландыру, автоматтандыру, ғылым, медицина, технология және мәдениет сияқты адам қызметінің барлық салаларындағы жетістіктер, ескі әлемді қазіргі заманғы немесе жаңа әлемге айналдырғандай көрінеді. Кез келген жағдайда, ескі революциялық өзгерістерді анықтау арқылы ескі мен қазіргі заман арасындағы шекараны белгілеуге болады. Батыс елдерінде басталып, қазіргі заманғы әлем құндылық жүйелерін, монархиялық режимдерді және феодалдық экономикалық жүйелерді жүйелі түрде қайта қарастырды. Бұлардың орнына көбінесе саясат, ғылым, психология, социология және экономика салаларында демократиялық және либералдық идеялар енгізілді. Қазіргі заманғы тарихтың кейбір оқиғалары, контекстіне қарамастан жаңа емес болғанымен, әлемді қабылдаудың жаңа жолын көрсетіп тұр. Модернизм тұжырымы осы оқиғалардың жалпы мағынасын түсіндіріп, маңызды дамуларға түсінік іздейді. Тарихшылар қазіргі заманда орын алған оқиғаларды, сондай-ақ «Орта ғасырлар» деп аталатын (Қазіргі және Ежелгі заман аралығындағы) кезеңнен бері зерттейді.

Өнеркәсіптік революция

Өнеркәсіптік революция – 18-ғасырдың соңы мен 19-ғасырдың басында Ұлыбританияда басталып, бүкіл әлемге тараған маңызды технологиялық, әлеуметтік-экономикалық және мәдени өзгеріс болды. Осы кезеңде қолмен еңбекке негізделген экономиканың орнына, өнеркәсіп пен машина жасауға басымдық берілген экономика келді. Бұл тоқыма өнеркәсібінің механикаландырылуымен және темір өндіру технологияларының дамуымен басталды. Сауданың кеңеюіне арналар, жақсартылған жолдар, содан кейін теміржолдардың салынуы мүмкіндік берді. Көмірмен қоздырылатын бу машиналары мен қуатты машиналар (әсіресе тоқыма өндірісінде) өндіріс қуатын күрт арттырды. 19-ғасырдың алғашқы екі онжылдығында металл өңдеу станоктарының дамуы, басқа салаларда өндіріс машиналарын жасауды жеңілдетті. Өнеркәсіптік революцияның нақты басталу мерзімі белгісіз. Эрик Хобсбаум бұл революцияның 1780-жылдары басталғанын, ал оның толық әсері 1830-шы немесе 1840-шы жылдарда сезілгенін айтса, Т.С. Эштон бұл шамамен 1760-1830 жылдар аралығында, яғни Георг III, Регенттік кезең және Георг IV билік еткен жылдары болды деп санайды. 19-ғасырда оның әсері Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралып, әлемнің көп бөлігіне жетті. Бұл өзгерістің қоғамға тигізген әсері зор болды және оны көбінесе адамзаттың егіншілікпен айналысып, көшпелі өмір салтынан бас тартқан неолит революциясымен салыстырады. Бірінші өнеркәсіптік революция шамамен 1850 жылы екінші өнеркәсіптік революцияға жол берді. Осы кезеңде технологиялық және экономикалық прогресс бумен жүретін кемелер мен теміржолдардың дамуымен, ал кейін 19-ғасырда ішкі жану қозғалтқыштары мен электр энергиясын өндірумен үдеді. Кейбір зерттеулерге сәйкес, өнеркәсіптік революцияға дейін жан басына шаққандағы ЖІӨ тұрақтырақ болды және өте баяу дамыды, ал капиталистік экономиканың пайда болуынан кейін капиталистік елдерде қарқынды өсімге ие болды.

The Industrial Revolution was the major technological, socioeconomic, and cultural change in late 18th and early 19th century that began in Britain and spread throughout the world. During that time, an economy based on manual labour was replaced by one dominated by industry and the manufacture of machinery. It began with the mechanisation of the textile industries and the development of iron making techniques, and trade expansion was enabled by the introduction of canals, improved roads, and then railways. The introduction of steam power (fuelled primarily by coal) and powered machinery (mainly in textile manufacturing) underpinned the dramatic increases in production capacity. The development of all metal machine tools in the first two decades of the 19th century facilitated the manufacture of more production machines for manufacturing in other industries. The date of the Industrial Revolution is not exact. Eric Hobsbawm held that it "broke out" in the 1780s and was not fully felt until the 1830s or 1840s, while T. S. Ashton held that it occurred roughly between 1760 and 1830 (in effect the reigns of George III, The Regency, and George IV). The effects spread throughout Western Europe and North America during the 19th century, eventually affecting the majority of the world. The impact of this change on society was enormous and is often compared to the Neolithic Revolution, when mankind developed agriculture and gave up its nomadic lifestyle. The First Industrial Revolution gave way to the Second Industrial Revolution around 1850, when technological and economic progress gained momentum with the development of steam powered ships and railways, and later in the nineteenth century with the internal combustion engine and electric power generation. It has been argued that GDP per capita was much more stable and progressed at a much slower rate until the industrial revolution and the emergence of the modern capitalist economy, and that it has since increased rapidly in capitalist countries.

Наполеон дәуірі

Наполеон дәуірі – Франция және Еуропа тарихындағы кезең. Ол көбінесе Француз революциясының төртінші кезеңі ретінде жіктеледі, біріншісі – Ұлттық жиналыс, екіншісі – Заң шығарушы жиналыс, ал үшіншісі – Директория. Наполеон дәуірі шамамен Наполеонның мемлекеттік төңкерісімен басталып, Директорияны құлатумен және Жүз күн соғысы мен Ватерлоо шайқасындағы жеңілісімен аяқталады (1799 жылдың 9 қарашасы – 1815 жылдың 28 маусымы). Вена конгресі Еуропаны Француз революциясынан бұрынғы күйіне қайтаруға кірісті.

19 ғасыр

Тарихшылар кейде XIX ғасырдың тарихи дәуірін 1815 жылдан (Вена конгресі) 1914 жылға дейін (Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы) деп анықтайды; ал Эрик Хобсбаум «ұзын XIX ғасыр» деп 1789 жылдан 1914 жылға дейінгі кезеңді атады. Осы ғасырда Испания, Португалия және Осман империялары ыдыра бастады, ал Киелі Рим және Моғол империялары жойылды. Наполеон соғыстарынан кейін Британ империясы әлемдегі жетекші державаға айналып, әлем халқының төрттен бір бөлігі мен жер аумағының үштен бір бөлігін бақылады. Ол «Британ бейбітшілігін» орнатып, сауданы дамытып, кең таралған қақпалықпен күресті. Әлем бойынша құлдық кеңінен қысқартылды. Гаитидегі құлдар көтерілісінен кейін Ұлыбритания барбариялық қақпалықтарды еуропалықтарды ұрлап, құл етуден тоқтатуға мәжбүрледі, өзінің барлық иелігінде құлдықты тыйым салды және әлемдік құл саудасын тоқтатуды теңіз флотына жүктеді. Содан кейін Ресей, Америка және Бразилияда құлдық жойылды (Құлдықтан бас тарту туралы қараңыз). Құл саудасы жойылғаннан кейін және экономикалық пайдалануға байланысты, Африка үшін күресу 1884–1885 жылдары Берлинде өткен Батыс Африка конференциясында ресми түрде басталды. Еуропаның барлық ірі державалары Африкадағы өздерінің ықпал ету аймағын белгілеуге талпынды. Мұндай талаптардың заңды болуы үшін олардың маңызды жерлерге ие болуы немесе келісімдерге қол қоюы міндетті емес еді. Француздар Батыс Африкада, британдықтар Шығыс Африкада, португалдар мен испандар континенттің әртүрлі бөліктерінде үлкен табысқа жетті, ал Бельгияның Леопольд II өзінің жеке феодалдық иелігі – Конгоны сақтап қалды. Электр энергиясы, болат және мұнай Германия, Жапония және АҚШ-ты өздерінің империяларын құруға ұмтылған ұлы державаларға айналуға мүмкіндік берген екінші өнеркәсіптік революцияны күшейтті. Алайда Ресей мен Қытай басқа әлемдік державалармен бірқатар жүре алмады, бұл екі империяда да кең ауқымды әлеуметтік толқуларға әкелді.

20 ғасыр

Ең бастысы, 20-ғасыр адамзат тарихының көп бөлігінен ерекшеленеді, себебі оның маңызды өзгерістері тікелей немесе жанама түрде экономикалық және технологиялық сипатта болды. Экономикалық даму – адамзат тарихында бұрын-соңды болмаған деңгейде күнделікті өмірдегі үлкен өзгерістердің қозғаушы күші болды. 19-ғасырға дейінгі ғасырлардағы маңызды өзгерістер көбінесе идеялармен, дінмен немесе әскери жаулаулармен байланысты болды, ал технологиялық прогресс қарапайым халықтың материалдық әл-ауқатына аз ғана өзгеріс енгізді. 20-ғасыр бойында әлемдегі жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім бес есеге өсті, бұл барлық алдыңғы ғасырлардың (соның ішінде өнеркәсіптік революциясымен 19-ғасырдың өзінің) жиынтығынан әлдеқайда көп. Көптеген экономистер бұл көрсеткіш өсудің нақты масштабын азайтады деп санайды, өйткені ғасыр соңында қолжетімді болған көптеген тауарлар мен қызметтер – мысалы, медицинаның жақсаруы (әлемдегі өмір сүру ұзақтығы екі он жылдан астамға ұлғайды) және коммуникациялық технологиялар – оның басында ешқандай бағамен қол жетімді болмады. Дегенмен, әлемдегі байлар мен кедейлер арасындағы айырма бұрынғыдан гөрі әлдеқайда ұлғайып, әлем халқының көп бөлігі кедейлік шебінде қалды. Бұл ретте, дамыған технология мен медицина тіпті Оңтүстік елдерінде де маңызды әсер етті. Ірі өнеркәсіп және орталықтандырылған бұқаралық ақпарат құралдары ғасырдың ортасында бұрын-соңды болмаған деңгейде қатыгез диктатуралардың құрылуына мүмкіндік берді, нәтижесінде бұрынғыдай соғыстар туды. Алайда, коммуникацияның кеңеюі демократиялануға үлкен үлес қосты. Технологиялық жетістіктерге ұшақтар мен ғарыш зерттеулері, ядролық технология, генетикадағы жетістіктер және ақпараттық дәуірдің басталуы жатады. Басты саяси оқиғаларға Израиль-Палестина жанжалы, екі дүниежүзілік соғыс және суық соғыс кірді. Сондай-ақ, бұрынғы Британ империясы Вестминстер статуты арқылы Британ тағын бірнеше тәуелсіз мемлекеттерге бөлу, 1982 жылғы Канада заңы және 1986 жылғы Австралия заңы арқылы конституцияларды қайтару, сондай-ақ Үндістан, Пәкістан, Оңтүстік Африка және Ирландия сияқты елдердің тәуелсіздігі арқылы саяси билігінің көп бөлігінен айырылды.

Above all, the 20th century is distinguished from most of human history in that its most significant changes were directly or indirectly economic and technological in nature. Economic development was the force behind vast changes in everyday life, to a degree which was unprecedented in human history. The great changes of centuries before the 19th were more connected with ideas, religion or military conquest, and technological advance had only made small changes in the material wealth of ordinary people. Over the course of the 20th century, the world's per capita gross domestic product grew by a factor of five , much more than all earlier centuries combined (including the 19th with its Industrial Revolution). Many economists make the case that this understates the magnitude of growth, as many of the goods and services consumed at the end of the century, such as improved medicine (causing world life expectancy to increase by more than two decades) and communications technologies, were not available at any price at its beginning. However, the gulf between the world's rich and poor grew much wider than it had ever been in the past, and the majority of the global population remained in the poor side of the divide. Still, advancing technology and medicine has had a great impact even in the Global South. Large scale industry and more centralized media made brutal dictatorships possible on an unprecedented scale in the middle of the century, leading to wars that were also unprecedented. However, the increased communications contributed to democratization. Technological developments included the development of airplanes and space exploration, nuclear technology, advancement in genetics, and the dawning of the Information Age. Major political developments included the Israeli–Palestinian conflict, two world wars, and the Cold War. It also saw the former British Empire lose most of its remaining political power over commonwealth countries, most notably by ways of the dividing of the British crown into several sovereignties by the Statute of Westminster, the patriation of constitutions by the Canada Act 1982 and the Australia Act 1986, and by the independence of countries like India, Pakistan, South Africa, and Ireland.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс – 1914 жылдың шілдесінен 1918 жылдың 11 қарашасына дейін, соғыс аяқталғанға дейін жалғасқан дүниежүзілік қақтығыс. 1918 жылдың наурызына дейін Ұлыбритания империясы, Франция, Ресей, 1917 жылдан кейін Жапония және АҚШ басқарған Одақтас державалар, Германия империясы, Австро-Венгрия империясы және Осман империясы басқарған Орталық державаларды жеңді. Соғыс төрт империяның – австро-венгриялық, неміс, османдық және орыс империяларының – ыдырауына және Еуропа мен Таяу Шығыс карталарындағы радикалды өзгерістерге әкеп соқты. 1917 жылға дейінгі Одақтас державалар кейде Үштік келісім деп, ал Орталық державалар кейде Үштік одақ деп аталады. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы шайқастардың көп бөлігі Батыс майданында, Солтүстік теңізден Швейцария шекарасына дейін созылған, қарсыласатын окоптар мен бекіністер жүйесінде (“ешкімнің жері” деп аталатын аймақпен бөлінген) өтті. Шығыс майданындағы кең шығыс жазықтары мен шектеулі теміржол желісі, қақтығыстың ауқымы зор болғанымен, траншеялық соғыстың тоқтап қалуына мүмкіндік бермеді. Сонымен қатар, жаулық әрекеттер теңізде және оның астында, алғаш рет – әуеде де жүрді. 9 миллионнан астам сарбаз түрлі майданда қаза табады, ал отандық майданда азық-түлік тапшылығы мен түрлі азаматтық соғыстар мен ішкі қақтығыстар салдарынан геноцидке ұшырағандардың саны одан да көп болды. Соғыс аяқталғаннан кейін және одан кейін болған дүниежүзілік грипп эпидемиясы салдарынан қайтыс болғандардың саны соғыстағы қаза тапқандардан асып кетті. Соғыстың нашар санитарлық жағдайлары, казармалардағы тығыздық, халық денсаулығы туралы ескертулерге кедері келтірген соғыс уақытындағы үгіт-насихат және әлем бойынша сарбаздардың көптеп қоныс аударуы эпидемияның пандемияға айналуына ықпал етті. Нәтижесінде, Бірінші дүниежүзілік соғыс Наполеон соғыстарынан кейін қалыптасқан және 19 ғасырдың ортасындағы ұлтшыл революциялармен өзгертілген ескі әлемдік тәртіппен шешуші үзіліс жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижелері шамамен 20 жылдан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың дамуында маңызды рөл атқарды.

The First World War was a world conflict, raging from July 1914 to the final Armistice on 11 November 1918. The Allied Powers, led by the British Empire, France, Russia until March 1918, Japan and the United States after 1917, defeated the Central Powers, led by the German Empire, Austro Hungarian Empire and the Ottoman Empire. The war caused the disintegration of four empires — the Austro Hungarian, German, Ottoman, and Russian ones — as well as radical change in the European and Middle Eastern maps. The Allied powers before 1917 are sometimes referred to as the Triple Entente, and the Central Powers are sometimes referred to as the Triple Alliance. Much of the fighting in World War I took place along the Western Front, within a system of opposing manned trenches and fortifications (separated by a "no man's land") running from the North Sea to the border of Switzerland. On the Eastern Front, the vast eastern plains and limited rail network prevented a trench warfare stalemate from developing, although the scale of the conflict was just as large. Hostilities also occurred on and under the sea and — for the first time — from the air. More than 9 million soldiers died on the various battlefields, and nearly that many more in the participating countries' home fronts on account of food shortages and genocide committed under the cover of various civil wars and internal conflicts. Notably, more people died of the worldwide influenza outbreak at the end of the war and shortly after than died in the hostilities. The unsanitary conditions engendered by the war, severe overcrowding in barracks, wartime propaganda interfering with public health warnings, and migration of so many soldiers around the world helped the outbreak become a pandemic. Ultimately, World War I created a decisive break with the old world order that had emerged after the Napoleonic Wars, which was modified by the mid 19th century's nationalistic revolutions. The results of World War I would be important factors in the development of World War II approximately 20 years later.

Соғыс аралық кезең

Соғыс аралығы – 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бастап 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейінгі кезең. Оған "Қырылдап тұрған жиырма жылдар", Ұлы депрессия, Ресейде коммунизмнің және Италия мен Германияда фашизмнің күшеуі кірді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс – 1939–1945 жылдары болған жаһандық әскери қақтығыс. Бұл тарихтағы ең ірі және ең көп адам өмірін құрбан еткен соғыс болды, нәтижесінде Холокост орын алды және атом бомбасы тасталды. 1937 жылы Жапония Қытайға шабуыл жасағанмен, қалыпты көзқарас бойынша Екінші дүниежүзілік соғыс 1939 жылдың 1 қыркүйегінде нацистік Германия Польшаға шабуыл жасаған кезде басталды. Екі күн ішінде Ұлыбритания мен Франция Польшада ғана соғыс болғанына қарамастан, Германияға соғыс жариялады. Сол кездегі Молотов-Риббентроп келісімінің құпия тармақтарына сәйкес, 1939 жылдың 17 қыркүйегінде Кеңес Одағы Германияға қосылып, Польшаны жаулап алып, Шығыс Еуропаны бөлісті. Бастапқыда одақтастар құрамында Польша, Ұлыбритания, Франция, Австралия, Канада, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, сондай-ақ Ұлыбритания тікелей басқарған Британ Достастығы елдері, мысалы, Үндістан империясы болды. Бұл елдердің барлығы 1939 жылдың қыркүйек айында Германияға соғыс жариялады. "Соғысқа дейінгі тыныштық" деп аталатын соғыстың тоқтауынан кейін Германия 1940 жылдың мамыр айында Батыс Еуропаға шабуыл жасады. Алты аптадан кейін Франция, сол уақытта Италия да шабуыл жасағандықтан, Германияға бас берді, ол кейін Ұлыбританияны жаулап алуға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. 27 қыркүйекте Германия, Италия және Жапония өзара қорғаныс туралы келісімге, Үшжақты келісімге қол қойды және олар Ось державалары ретінде танылды. Тоғыз айдан кейін, 1941 жылдың 22 маусымында Германия Кеңес Одағына кең ауқымды шабуыл жасады, бұл одақтастарға қосылуына себеп болды. Германия енді екі майданда соғыс жүргізіп жатты. 1941 жылдың 7 желтоқсанында Жапония Перл-Харбордағы АҚШ-қа шабуыл жасап, оны да одақтастардың жағына соғысқа тартты. Қытай да, әлемнің көп бөлігі сияқты, одақтастарға қосылды. Қытай сол кезде тұрақсыз жағдайда болды және жапон әскерлеріне партизандық соғыс жүргізіп шабуыл жасады. 1942 жылдың басында негізгі жауынгерлердің құрамы былай болды: Британ Достастығы, Кеңес Одағы және АҚШ Германия мен Италияға қарсы соғысты; Қытай, Британ Достастығы және АҚШ Жапонияға қарсы соғысты. Ұлыбритания, АҚШ, Кеңес Одағы және Қытай Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "күштілердің сенімділігі" деп аталды және Біріккен Ұлттар Ұйымының декларациясында Достасқан "Үлкен Төрттік" ретінде танылды. Бұл төрт ел Достасқандардың "Төрт полицейі" немесе "Төрт шерифі" ретінде қарастырылды. Соғыс бүкіл Еуропа, Солтүстік Атлант мұхиты, Солтүстік Африка, Оңтүстік-Шығыс Азия, Қытай, Тынық мұхиты және Жапония үстіндегі әуе кеңістігінде жүрді. Италия 1943 жылдың қыркүйегінде бас берді және Германия бақылауындағы солтүстік қуыршақ мемлекетке және оңтүстіктегі одақтастарға достық мемлекетке бөлінді; Германия 1945 жылдың мамыр айында бас берді. Хиросима мен Нагасакиге атом бомбалары тасталғаннан кейін, Жапония 1945 жылдың 2 қыркүйегінде соғыстың аяқталуын белгілеп, бас берді. Соғыста шамамен 62 миллион адам қаза тапқан болуы мүмкін; бағалаулар әртүрлі. Барлық қаза болғандардың 60% азаматтар болды, олар ауру, аштық, геноцид (әсіресе Холокост) және әуе шабуылдарынан қаза тапты. Бұрынғы Кеңес Одағы мен Қытай ең көп шығынға ұшырады. Есептер бойынша, КСРО-да 23 миллионға жуық адам, ал Қытайда 10 миллионға жуық адам қаза тапты. Польша халқының үлесінен басқа ешбір ел осыншалықты көп шығынға ұшырамады: шамамен 5,6 миллион, немесе соғысқа дейінгі 34,8 миллион халқының 16 пайызы қаза тапты. Холокост (яғни "толық күйдіру") – Германиядағы нацистік режимдің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде миллиондаған еврейлерді және басқа да "керексіз" адамдарды әдейі және жүйелі түрде өлтіруі. Соғыстың басынан бастап оның жоспарланғаны немесе кейін жоспарланғаны туралы әртүрлі пікірлер бар. Дегенмен, еврейлерді қудалау соғыс басталғанға дейін де жалғасты, мысалы, "Кристаллнахт" (Сынған шыны түні). Нацистер қарапайым немістердің арасында антисемит сезімдерін ояту үшін үгіт-насихатты тиімді пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа ресми емес түрде Батыс және Кеңес ықпал ету аймақтарына бөлінді. Кейін Батыс Еуропа Солтүстік Атлант мүшелерінің келісімі (НАТО) ретінде, ал Шығыс Еуропа Варшава шарты ретінде бірікті. Батыс Еуропа мен Британ империясының билігі екі жаңа супердержаваға – АҚШ пен КСРО-ға ауысты. Бұл екі қарсыластар кейіннен "суық соғыста" бетпе-бет келді. Азияда Жапонияның жеңілуі оның демократиялануына әкелді. Қытайдағы азамат соғысы соғыс кезінде де, соғыстан кейін де жалғасты, нәтижесінде Қытай Халық Республикасы құрылды. Еуропалық державалардың бұрынғы колониялары тәуелсіздік жолына түсті.

World War II was a global military conflict that took place in 1939–1945. It was the largest and deadliest war in history, culminating in the Holocaust and ending with the dropping of the atom bomb. Although Japan had invaded China in 1937, the conventional view is that the World War II began on September 1, 1939, when Nazi Germany invaded Poland. Within two days the United Kingdom and France declared war on Germany, even though the fighting was confined to Poland. Pursuant to a then secret provision of its non aggression Molotov–Ribbentrop Pact, the Soviet Union joined Germany on September 17, 1939 to conquer Poland and divide Eastern Europe. The Allies were initially made up of Poland, the United Kingdom, France, Australia, Canada, New Zealand, South Africa, as well as British Commonwealth countries which were controlled directly by the UK, such as the Indian Empire. All of these countries declared war on Germany in September 1939. Following the lull in fighting, known as the "Phoney War", Germany invaded western Europe in May 1940. Six weeks later, France, in the meantime, attacked by Italy as well, surrendered to Germany, which then tried unsuccessfully to conquer Britain. On September 27, Germany, Italy, and Japan signed a mutual defense agreement, the Tripartite Pact, and were known as the Axis Powers. Nine months later, on June 22, 1941, Germany launched a massive invasion of the Soviet Union, which prompt it to join the Allies. Germany was now engaged in fighting a war on two fronts. On December 7, 1941, Japan attacked the United States at Pearl Harbor, bringing it too into the war on the side of the Allies. China also joined the Allies, as did most of the rest of the world. China was in turmoil at the time, and attacked Japanese armies through guerilla type warfare. By the beginning of 1942, the alignment of the major combatants were as follows: the British Commonwealth, the Soviet Union and the United States were fighting Germany and Italy; China, the British Commonwealth, and the United States were fighting Japan. The United Kingdom, the United States, the Soviet Union and China were referred as a "trusteeship of the powerful" during the World War II and were recognized as the Allied "Big Four" in Declaration by United Nations These four countries were considered as the "Four Policemen" or "Four Sheriffs" of the Allies power and primary victors of World War II. Battles raged across all of Europe, in the North Atlantic Ocean, across North Africa, throughout Southeast Asia, throughout China, across the Pacific Ocean and in the air over Japan. Italy surrendered in September 1943 and was split into a northern Germany occupied puppet state and an Allies friendly state in the South; Germany surrendered in May 1945. Following the atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki, Japan surrendered, marking the end of the war on September 2, 1945. It is possible that around 62 million people died in the war; estimates vary greatly. About 60% of all casualties were civilians, who died as a result of disease, starvation, genocide (in particular, the Holocaust), and aerial bombing. The former Soviet Union and China suffered the most casualties. Estimates place deaths in the Soviet Union at around 23 million, while China suffered about 10 million. No country lost a greater portion of its population than Poland: approximately 5.6 million, or 16%, of its pre war population of 34.8 million died. The Holocaust (which roughly means "burnt whole") was the deliberate and systematic murder of millions of Jews and other "unwanted" during World War II by the Nazi regime in Germany. Several differing views exist regarding whether it was intended to occur from the war's beginning, or if the plans for it came about later. Regardless, persecution of Jews extended well before the war even started, such as in the Kristallnacht (Night of Broken Glass). The Nazis used propaganda to great effect to stir up anti Semitic feelings within ordinary Germans. After World War II, Europe was informally split into Western and Soviet spheres of influence. Western Europe later aligned as North Atlantic Treaty Organization (NATO) and Eastern Europe as the Warsaw Pact. There was a shift in power from Western Europe and the British Empire to the two new superpowers, the United States and the Soviet Union. These two rivals would later face off in the Cold War. In Asia, the defeat of Japan led to its democratization. China's civil war continued through and after the war, resulting eventually in the establishment of the People's Republic of China. The former colonies of the European powers began their road to independence.

Салқын соғыс және 1990-шы жылдар

"Батыс" (АҚШ, Батыс Еуропа және Жапония) пен "Шығыс" (КСРО, Шығыс Еуропа және Қытай) арасындағы Суық соғыс 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бастап 1991 жылы Кеңес Одағының құлауына дейін саясатқа басымдық жасады. Осы кезде Суық соғыс аяқталып, Суық соғыстан кейінгі кезең басталды (оның ішінде 1990 жылдардың көп бөлігі, 20 ғасырдың соңғы онжылдығы). Корея соғысы, Вьетнам соғысы және кейіннен Кеңес-Ауған соғысы саяси өмірге үстемдік етті, ал 1960 жылдардағы контрмәдениет пен компьютерлердің дамуы қоғамды әртүрлі, күрделі жолдармен өзгертті, соның ішінде әлеуметтік және жергілікті ұтқырлықтың артуына себеп болды. 20 ғасырдың соңында әлем маңызды тоғысқа келді. Бұл ғасырдың өзінде бұрынғы тарихтың барлығындағыдан да көп технологиялық жетістіктер жасалды. Компьютерлер, Интернет және басқа да технологиялар күнделікті өмірді түбірімен өзгертті. Дегенмен, Суық соғыс кезеңінде және одан кейінгі 1990 жылдарда әлем бірнеше мәселелерге тап болды. Біріншіден, бай және кедей елдер арасындағы айырмашылық кеңейе берді. Кейбіреулер бұл мәселені шешу мүмкін емес деді, себебі байлықтың көлемі шектеулі және оны тек белгілі бір адамдар бөлісе алады. Басқалары экономикасы дамыған күшті елдердің Үшінші әлем елдерінің экономикасын жақсартуға жеткілікті көмек көрсетпейтінін айтты. Алайда, дамушы елдер көптеген қиындықтарға тап болды, соның ішінде шешілуі керек міндеттердің ауқымы, халық санының тез өсуі, қоршаған ортаны қорғау қажеттілігі және оған байланысты шығындар. Екіншіден, аурулар әлемнің көптеген аймақтарындағы тұрақтылыққа қауіп төндірді. Батыс Нилі және құс тұмауы сияқты вирустар жылдам және оңай тарала берді. Кедей елдерде безгек және басқа да аурулар халықтың көп бөлігіне әсер етті. Миллиондаған адам ВИЧ жұқтырды, бұл ЖҚТБ-ның себебі болып табылады, ол Африканың оңтүстігінде және бүкіл әлемде эпидемияға айналды. Жаһандану, әсіресе американдану да қарқынды жүріп жатты. Бұл қауіп емес, бірақ әлемнің кейбір аймақтарында, әсіресе Таяу Шығыста Батысқа және Америкаға қарсы сезімдерге себеп болды. Ағылшын тілі жылдам түрде әлемдік тілге айналып, оны білмейтіндердің мүмкіндіктері шектелді. Терроризм, диктатура және ядролық қарудың таралуы да дереу назар аударуды қажет ететін мәселелер еді. Солтүстік Кореядағы Ким Чен Ир сияқты диктаторлар өз елдерін ядролық қару жасауға бағыттап отырды. Террористердің ядролық қару алуға тырысып қана қоймай, оны қолға түсірген болуы мүмкін деген қауіп бар еді.

The Cold War between the "West" (the United States, Western Europe, and Japan) and the "East" (the Soviet Union, Eastern Europe, and China) dominated politics from the end of World War II in 1945 until the collapse of the Soviet Union in 1991, at which point the Cold War ended and the post–Cold War era began (which includes most of the 1990s, the last decade of the 20th century). The Korean War, Vietnam War, and later the Soviet–Afghan War, dominated the political life, while the counterculture of the 1960s and the rise of computers changed society in very different, complex ways, including higher social and local mobility. At the end of the twentieth century, the world was at a major crossroads. Throughout the century, more technological advances had been made than in all of preceding history. Computers, the Internet, and other technology radically altered daily lives. However, several problems faced the world during the Cold War period and the 1990s that followed. First of all, the gap between rich and poor nations continued to widen. Some said that this problem could not be fixed, that there were a set amount of wealth and it could only be shared by so many. Others said that the powerful nations with large economies were not doing enough to help improve the rapidly evolving economies of the Third World. However, developing countries faced many challenges, including the scale of the task to be surmounted, rapidly growing populations, and the need to protect the environment, and the cost that goes along with it. Secondly, disease threatened to destabilize many regions of the world. Viruses such as West Nile and Avian influenza continued to spread quickly and easily. In poor nations, malaria and other diseases affected the majority of the population. Millions were infected with HIV, the virus which causes AIDS, which was becoming an epidemic in southern Africa and around the world. Increased globalization, specifically Americanization, was also occurring. While not necessarily a threat, it was causing anti Western and anti American feelings in parts of the world, especially the Middle East. English was quickly becoming the global language, with people who did not speak it becoming increasingly disadvantaged. Terrorism, dictatorship, and the spread of nuclear weapons were also issues requiring immediate attention. Dictators such as Kim Jong il in North Korea continued to lead their nations toward the development of nuclear weapons. The fear existed that not only are terrorists already attempting to get nuclear weapons, but that they have already obtained them.

21 ғасыр

2000 жылдар онжылдығы 2000 жылдан 2009 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. 2000-шы жылдар, негізінен, 1990-шы жылдардағы әлеуметтік мәселелердің күшеюімен сипатталды, оның ішінде терроризмнің өрбуі, стресс, беспрецедент масштабта экономикалық жаһанданудың қарқынды, экспоненциалдық кеңеюі, ұялы телефондар мен интернет және халықаралық поп-мәдениеттің дамуымен байланысты коммуникациялар мен телекоммуникациялардың жылдам өсуі. Солтүстік Америка мен Таяу Шығыста 2000 жылдардағы маңызды саяси оқиғалардың көп бөлігі терроризмге қарсы күрес пен Ирак соғысымен байланысты болды. Басқа аймақтардағы басты тақырып – Азияның экономикалық және саяси әлеуетінің жылдам дамуы болды. Қытайда үлкен экономикалық өсім тіркелді, ол өңірлік держава мәртебесіне және миллиардтық тұтынушы нарығына қадам басты. Үндістан, сондай-ақ көптеген дамушы елдер де қарқынды өсіп, әлемдік экономикаға интеграциялана бастады. Солтүстік Америка, Азия және Таяу Шығыстағы экономикалық және саяси оқиғаларды байланыстыратын тенденция – мұнайдың жаңа кен орындарының азаюы, өндіру құнының өсуі (мұнайдың шыңына қараңыз) және саяси тұрақсыздықпен қатар, 2000 мен 2005 жылдар аралығында газ бен мұнай бағасының шамамен 500%-ға өсуі болды. Кейбір елдерде, әсіресе Еуропада, газ бағасы валюта бағамына байланысты 5 долларға дейін жетті. Адамзат тарихының басынан 2003 жылға дейінгі барлық белгілі тілдерде жазылған жазба еңбектерінің көлемі шамамен бес эксабайтқа бағаланады. 2003 жылдан бастап әлеуметтік желілер мен «пайдаланушылар жасаған контент» пайда болғаннан кейін, осы көлемдегі деректер әр екі күнде қайта жасалады. Адамзат білімінің және ақпараттың өсуі экспоненциалдық қарқынмен жалғасуда. Google, YouTube, Ask.com және Wikipedia танымал веб-сайттар ретінде пайда болды, олар онжылдықтың соңында сәйкесінше екінші, үшінші, жетінші және тоғызыншы орындардағы ең танымал сайттарға айналды. Amazon 2008 жылы eBay-ді ең көп талданған электрондық коммерция сайты ретінде басып өтті. AOL онжылдық бойында танымалдылығын жоғалтты, ең танымал сайттан топ-10-ға кірмейтін деңгейге дейін төмендеді. Excite және Lycos топ-10-нан шығып, MSN екінші орыннан алтыншы орынға түсті, бірақ ай сайынғы келушілер саны төрт есеге өсті (325 миллионнан 1,2 миллиардқа дейін). Yahoo танымалдылығы салыстырмалы түрде тұрақты болды және онжылдықтың көп бөлігінде ең танымал сайт болып қала берді. XXI ғасырдың басындағы телекоммуникациялар ХХ ғасырдың соңына қарағанда әлдеқайда дамыған және кең таралған. 1990 жылдардың соңында әлем халқының бірнеше пайызы ғана интернет пайдаланушылары мен ұялы телефон иелері болды; 2023 жылға қарай әлем халқының 64,4%-ы онлайн, ал 2019 жылға қарай шамамен 67%-ы ұялы телефон иелері. 2010 жылдары жасанды интеллект, негізінен терең оқыту және машиналық оқыту түрінде, кеңінен таралды және Gmail мен Google іздеу жүйесінде, банк саласында, әскери және басқа да салаларда қолданылды. 2020 жылы әлем халқының 9%-ы әлі де электр қуатына қол жеткізе алмады. 2001 жылы Денис Тито коммерциялық ғарыш саяхатының дәуірін ашқан алғашқы ғарыш турисі болды. Кәсіпкерлер Илон Маск пен Ричард Брэнсон коммерциялық ғарыш зерттеулері, отарлау және туризм саласында жұмыс істеп жатыр, ал Қытай мен Үндістан ғарыш бағдарламаларында маңызды жетістіктерге қол жеткізді. 2019 жылдың 3 қаңтарында Қытай Айдың қас жағына роботты ғарыш кемесін қондырды, бұл тұңғыш рет болды. Терроризмге қарсы күреспен байланысты маңызды оқиғаларға 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар, Мәскеудегі театрдағы кепілге алу оқиғасы, 2003 жылғы Стамбулдағы жарылыстар, 2004 жылғы Мадридтегі пойыз жарылыстары, Беслан мектебінің қоршауы, 2005 жылғы Лондон жарылыстары, 2005 жылғы Делидегі жарылыстар және 2008 жылғы Мумбайдағы қонақүйге жасалған шабуыл кірді. Ирактағы зорлық-зомбылық, тіпті 2005 жылғы 30 қаңтардағы демократиялық сайлаудан кейін де, елді басып алған елдерде (АҚШ, Ұлыбритания, Австралия және т.б.) үлкен саяси дау тудырды, ал 2006 және 2007 жылдары осы елдердің саяси пікірталастары Таяу Шығыстағы тұрақсыз жағдайға, әсіресе Иракқа және Иранның ядролық қару бағдарламасын талқылауға қатты әсер етті. Түркияның Еуропалық Одаққа қатысуы туралы пікірталастар одан аз әсерлі болғанымен, кең таралды. SARS және шошқа тұмауы сияқты жаңа вирустар 2000 жылдары пайда болып, тарады. Кейбір аумақтар мен мемлекеттер XXI ғасырда тәуелсіздік алды. Оларға Шығыс Тимор, Черногория, Сербия, Косово, Қырым, Оңтүстік Осетия, Абхазия, Донецк Халық Республикасы, Херсон облысы, Луганск Халық Республикасы және Запорожье облысы кіреді. Алайда олардың кейбіреулерін тек БҰҰ-ның кейбір мүше мемлекеттері ғана мойындады. 2010 жылдары Таяу Шығыстағы бірнеше маңызды оқиғалар әлемнің басқа аймақтарына да әсер етті. Осы оқиғаларға Араб көктемі, Сирия азаматтық соғысы және экстремистік террористік ұйым ИСИЛ-дің кеңеюі кірді. 2015 жылдан бастап Еуропа мигранттық дағдарысқа ұшырады. 2010 жылдары Еуропада бірнеше террористік шабуылдар орын алды, оның ішінде 2015 жылғы қарашадағы Париж шабуылдары. Ақпараттық технология дамыды, смартфондар кеңінен таралды. Интернеттің таралуы әлем халқының 29%-ынан 54%-ына дейін өсті, сонымен қатар сымсыз желілік құрылғылар, ұялы телефония және бұлттық есептеулерде де жетістіктерге қол жеткізілді. Деректерді өңдеудегі жетістіктер және 4G кеңжолақты байланыстың енгізілуі деректерді, метадеректерді және ақпаратты бұрын-соңды көрілмеген қарқынмен домендер арасында жинауға және таратуға мүмкіндік берді, ал әлеуметтік желілер сияқты онлайн ресурстар Me Too қозғалысы, жалқаулық және онлайн «жасау» сияқты құбылыстарға ықпал етті. WikiLeaks Гватантамо шығанағы, Сирия, Ауғанстан мен Ирак соғыстары және АҚШ дипломатиясы туралы жасырын ақпаратты жариялағандығы үшін халықаралық назар аударды. Эдвард Сноуден жаһандық бақылау туралы ақпаратты жария етті, үкіметтер мен жеке компаниялардың жаһандық бақылау мен ақпараттық құпиялылықтағы рөліне назар аударды. Baidu (4-орын), Twitter (6-орын) және Instagram (8-орын) ең көп талданған веб-сайттардың қатарына енді, ал Wikipedia 9-орыннан 5-орынға көтерілді, ай сайынғы келушілер саны шамамен алты есеге өсті. Yahoo танымалдылығын жоғалтты, 1-орыннан 9-орынға түсті, ай сайынғы келушілер саны үштен екіге азайды. Google, Facebook, YouTube және Yandex салыстырмалы түрде тұрақты танымалдылықты сақтап, 2010 жылдары топ-10-ға кірді. 2016 жылы ұлтшыл саяси қозғалыстар Ұлыбританияда Brexit референдумына және Дональд Трамптың АҚШ президенті болып сайлануына әкеп соқты. 2020 жылдарға дейін әлемдік пандемия және Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Еуропадағы алғашқы ірі соғыс басым болды. 2022 жылы Ресей Украинаға басып кірді, бұл 2014 жылдан бері жалғасып келе жатқан қақтығыстың күрт өршуі болды. Бұл шабуыл халықаралық қоғамның наразылығын тудырды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 2022 жылдың наурыз айында Ресейдің басып кіруін айыптаған және Ресейдің толыққанды шығуына талап еткен резолюцияны қабылдады. Халықаралық сот Ресейді әскери операцияларды тоқтатуға бұйырды және Еуропа Кеңесі Ресейді мүшеліктен шығарды. Көптеген елдер Ресейге және оның одақтасы Беларуське санкциялар салды және Украинаға гуманитарлық және әскери көмек көрсетті. Балтық елдерінің барлығы Ресейді террористік мемлекет деп жариялады. Әлем бойынша наразылық акциялары өтті, сонымен қатар Ресейде соғысқа қарсы наразылық білдіргендердің жаппай тұтқындалуы орын алды, сондай-ақ Ресей бұқаралық ақпарат құралдарына цензураны күшейтуге мүмкіндік беретін заң қабылдады. Ресей мен Беларусьтегі 1000-нан астам компания басып кіру салдарынан қызметін тоқтатты.

The 2000s decade refers to the years from 2000 to 2009 inclusively. The 2000s were marked generally with an escalation of the social issues of the 1990s, which included the rise of terrorism, stress, the rapid, exponential expansion of economic globalization on an unprecedented scale, the rapid expansion of communications and telecommunications with mobile phones and the Internet and international pop culture. In North America and the Middle East, most major political developments in the 2000s revolved around the War on Terrorism and the Iraq War. Elsewhere, the major theme was the rapid development of Asia's economic and political potential, with China, experiencing immense economic growth, moving toward the status of a regional power and billion consumer market. India, along with many other developing countries, were also growing rapidly, and began integrating themselves into the world economy. A trend connecting economic and political events in North America, Asia, and the Middle East was the rapidly increasing demand for fossil fuels, which, along with fewer new petroleum finds, greater extraction costs (see peak oil), and political turmoil, saw the price of gas and oil soar ~500% between 2000 and 2005. In some places, especially in Europe, gas could be $5 a gallon, depending on the currency. The entire written works of humanity, from the beginning of recorded history to 2003, in all known languages, are estimated to be at five exabytes of data. Since 2003, with the beginning of social media and "user generated content", the same amount of data is created every two days. The growth of human knowledge and information continues at an exponential rate. Google, YouTube, Ask. com and Wikipedia emerged as popular websites, becoming the 2nd, 3rd, 7th and 9th most popular websites by the end of the decade respectively. Amazon overtook eBay as the most visited e commerce site in 2008. AOL significantly declined in popularity throughout the decade, falling from being the most popular website to no longer being within the top 10. Excite and Lycos fell outside the top 10, and MSN fell from the second to sixth most popular site, though it quadrupled its monthly visits (going from 325 to 1.2 billion monthly visits). Yahoo maintained relatively stable popularity, remaining the most popular website for most of the decade. Telecommunications in the early 21st century are much more advanced and universal than they were in the late 20th century. Only a few percent of the world's population were Internet users and cellular phone owners in the late 1990s; as of 2023, 64.4% of the world's population is online, and as of 2019, an estimated 67% own a cell phone. In the 2010s, artificial intelligence, mainly in the form of deep learning and machine learning, became more prevalent and is prominently used in Gmail and Google's search engine, in banking, with the military and other areas. In 2020, 9% of the world's population still lacked access to electricity. In 2001, Dennis Tito became the first space tourist, beginning the era of commercial spaceflight. Entrepreneurs Elon Musk and Richard Branson are working towards commercial space exploration, colonization and tourism, while China and India have made substantial strides in their space programs. On 3 January 2019, China landed a robotic spacecraft on the far side of the Moon, the first to do so. Major events relating to the War on Terrorism included the September 11, 2001 Attacks, the Moscow theater hostage crisis, the 2003 Istanbul bombings, the 2004 Madrid train bombings, the Beslan school siege, the 2005 London bombings, the 2005 Delhi bombings, and the 2008 Mumbai Hotel Siege. The violence in Iraq, even after democratic elections on January 30, 2005, caused much political stir in all countries occupying the country (United States, Britain, Australia, etc), and political debates of these countries in 2006 and 2007 were highly influenced by the unstable situation in the Near East, especially Iraq and the discussion over Iran's nuclear weapons program. Less influential, but omnipresent, was the debate on Turkey's participation in the European Union. New virus strains, such as SARS and swine flu, emerged and spread during the 2000s. Some territories and states have gained independence during the 21st century. These are Timor Leste, Montenegro, Serbia, Kosovo, Crimea, South Ossetia, Abkhazia, Donetsk People's Republic, Kherson Oblast, Luhansk People's Republic, and Zaporizhzhia Oblast. However, some of them have only been recognized by some UN member states. The 2010s featured several major events in the Middle East which had effects elsewhere in the world. These events included the Arab Spring, the Syrian civil war, and the expansion of the extremist terrorist group ISIL. Beginning in 2015, Europe was affected by a migrant crisis. Several terrorist attacks occurred in Europe during the 2010s, including the November 2015 Paris attacks. Information technology progressed, with smartphones becoming widespread. Internet coverage grew from 29% to 54% of the world population, and also saw advancements in wireless networking devices, mobile telephony, and cloud computing. Advancements in data processing and the rollout of 4G broadband allowed data, metadata, and information to be collected and dispersed among domains at paces never before seen while online resources such as social media facilitated phenomena such as the Me Too movement, the rise of slacktivism, and online cancel culture. WikiLeaks gained international attention for publishing classified information on topics related to Guantánamo Bay, Syria, the Afghan and Iraq wars, and United States diplomacy. Edward Snowden blew the whistle on global surveillance, raising awareness on the role governments and private entities play in global surveillance and information privacy. Baidu (4th), Twitter (6th) and Instagram (8th) emerged to become among the top 10 most visited websites, while Wikipedia went from the 9th to the 5th most popular website, almost sextupling its monthly visits. Yahoo significantly declined in popularity, descending from being the 1st to the 9th most popular site, with monthly visits declining by two thirds. Google, Facebook, YouTube and Yandex maintained relatively consistent popularity and remained within the top 10 throughout the 2010s. In 2016, nationalist political movements led to the Brexit referendum in the United Kingdom and the election of Donald Trump as the President of the United States. The 2020s have so far been dominated by a global pandemic and the first major war in Europe since World War II. In 2022, Russia invaded Ukraine, a major escalation of a conflict that has lasted since 2014. The invasion was met with international condemnation. The United Nations General Assembly passed a resolution condemning the invasion and demanding a full Russian withdrawal in March 2022. The International Court of Justice ordered Russia to suspend military operations and the Council of Europe expelled Russia. Many countries imposed sanctions on Russia and its ally Belarus, and provided humanitarian and military aid to Ukraine. The Baltic states all declared Russia a terrorist state. Protests occurred around the world, along with mass arrests of anti war protesters in Russia, which also enacted a law enabling greater media censorship. Over 1,000 companies closed their operations in Russia and Belarus as a result of the invasion.

COVID-19 пандемиясы

2020 жылы COVID-19 ауруының басталуы, 2019 жылдың соңында Қытайдың Ухань қаласында алғаш рет анықталған, басқа елдерге таралып, әлемдік пандемияға айналды, бұл бүкіл әлемде ауқымды әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге алып келді. Көптеген елдер қозғалысты шектеуге және маңызды емес бизнестерді жабуға бұйрық берді. Аурудың қаупі COVID-19 рецессиясын тудырды, бірақ вакциналардың таралуы көптеген елдерде экономикалық салдарын жеңілдетті. Жалпы алғанда, COVID-19 қазіргі заманғы кезеңдегі саяхаттың жеңілдігіне байланысты жаһандық апаттық тәуекелдің мысалы ретінде қарастырылады. Қазіргі заманда жаңа аурулар адамзат тарихындағы кез келген бұрынғы кезеңге қарағанда әлдеқайда жылдам және алысқа таралуы мүмкін; пандемияның алдын алу – егер өте қауіпті вирус пайда болса, адамзат оның таралуын тоқтату үшін шаралар қабылдауына кепілдік беретін маңызды салалардың бірі. 2020 жылдар COVID-19 пандемиясымен басталды – вирус туралы алғашқы хабарламалар 2019 жылдың 31 желтоқсанында жарияланды, бірақ алғашқы жағдайлар шамамен бір ай бұрын пайда болған деп есептеледі. Бұл жаһандық экономикалық төмендеуге, сондай-ақ қаржылық инфляция және жаһандық жеткізу тізбегі дағдарысына әкеп соқты.

Халық санының өсуі

2022 жылдың 15 қарашасында әлем халқы 8 миллиардтан асып, 2023 жылы Үндістан Қытайды озып, әлемдегі ең көп халқы бар ел болды.