Кіріспе
Шотландтық спорт
Хайлс немесе клаккен – 18-шы ғасырда пайда болған және 19-шы ғасырда ең кең таралған шотландтық доп ойыны. Қазірге уақытқа дейін дерлік жойылды, оның орнын футбол басты, бірақ Эдинбург академиясында жыл сайын көрсету мақсатындағы матч өтіп тұрады. Бұл ойын шинтиге ұқсас, бірақ оны ағаштан жасалған найзағайлармен (clackens) ойнайды.
Hailes or clacken is a Scottish ball game which dates to the 18th century and achieved its widest popularity in the nineteenth. It has now virtually died out, replaced by football, except at The Edinburgh Academy, where an exhibition match is played annually. The game is similar to shinty but played with wooden bats known as clackens.
Қалқымалылар
Шотландияның ұлттық сөздігінде «клаккен» (немесе «клакан») «Эдинбург академиясы мен Корольдік орта мектебіндегі ұлдар қолданатын ағаштан жасалған қол шапақ немесе ракетка» деп сипатталған. Ол шотланд тіліндегі *cleckinbrod* сөзінен туындаған, ал ол сөз *brod* – тақта, және дыбырқұбылыстық сөз *cleck* немесе *clack* – диірмендегі соққыштан шығатын дыбыс, сөздерінен құралған. 1821 жылдың тамызында «Блэкудс» журналында дәстүрлі ойындар туралы мақала жарияланды: «Эдинбургтегі балалардың ойындары белгілі бір уақыт аралығында қайталанып тұрады. Бір кезде ұлдардың қолынан тек *клеккенброд* ғана көрінетін». Оң жақтағы сурет, 1829 жылғы Уолтер Скотттың «Бабаның әңгімелері» басылымының мұқабасында пайда болды, ол Скотттың немересі Джон Хью Локхартты Эбботсфордта клаккен мен доппен бірге бейнелейді. Бұл, мүмкін, клаккеннің ең ерте бейнесі. 1898 жылғы «Спорт энциклопедиясында» сипатталғандай, клаккеннің дизайны «шамамен 18 дюйм ұзындығындағы ағаш, басы 4 дюйм енінен және ½ дюйм қалыңдығынан тұрады; басқа жақын жерде, шапақ артқы жағынан алдыңғы жағына қарай ¼ дюймға дейін жұқарады, ал бас ұшына қарай одан да жұқарады, бұл допты жерден көтеруді жеңілдетеді». Клэккен «Хайлз» ойынында қолданылған, бірақ оның басқа да қолданыстары болды. «Барлығы лапылдап ойнауға, немесе «хайлз» немесе басқа балалардың басын ұруға жарамды ағаш шапақтармен қаруланған» (Э. С. Холдейннің «Біздің аталарымыздың Шотландиясы» кітабынан, 1933 жыл). Қазіргі кезде клаккен тек Эдинбург академиясында ғана сақталған, онда ол жыл сайынғы «Хайлз» матчында Эфорлар мен Ливерстердің (немесе Эфор емес студенттердің) арасында және жеңіл атлетикада клаккен мен доппен жүгіру жарысында қолданылады. 1960 жылға дейін ол кіші мектепте «Хайлз» ойнау үшін, ал үлкен мектепте Эфорлар үшін дене жазасын беру құралы ретінде де қолданылды.
Ережелер
Қазіргі заманғы ережелерге бағынған ойындардан өзгеше, Хайлс ойынының ережелері қаладан қалаға өзгеше болып, еркін қолданылған. Алғашқы ойында бүгінгідей нақты мақсаттар болмаған, бірақ ойын алаңының бүкіл еніне созылған дуль немесе саз сызығы болды. Осы сызықтан допты өткізу арқылы гол соғылған. Ойын клаккенмен ойналса, допты клаккеннің үстінде алып жүруге рұқсат болған. Ескі жазбаларға сәйкес, егер дульдер шамамен 400 метрдей алысқа орнатылса, алғашқы голды соққан команда жеңіске жеткен. Осымен ойын аяқталған. Әр командадағы ойыншылардың саны белгілі болмаған және әр жерде әртүрлі болған. Мүмкін, әр командадағы ойыншылардың саны да бірдей болуы міндетті емес. «Эдинбург академиясының хроникасы» басылымдарының көшірмелерінде ойын ережелері де жылдар бойы өзгергені көрсетілген. Ойыншылар ортаға сай ережелер жасаған. Бір жағдайда «гол» – допты клаккенмен төмен қарай ұру керек болған тегіс бет. Кіші мектеп нұсқасында хоккей қақпаларына ұқсас қақпалар қойылған, бірақ жоғары тірегі болмаған. Кейде олар киім үйірмесінен жасалған. Мұндай нұсқаларда, қақпалар арасындағы қашықтық салыстырмалы түрде қысқа болғандықтан, есеп тіркелген. Қазіргі кездегі ойын жыл сайын өткізіліп, мектептің барлық алдыңғы ауласы пайдаланылады. Голдар енді 10 фут арақашықтықта орналасқан екі ақ бағанадан тұрады және ауланың екі шетінде де жиынтықтары бар; теннис добы команданың ұпай жинауы үшін екі бағананың арасынан өтуі керек, ал соңында ең көп ұпай жинаған команда жеңіске жетеді. Ойын екі кезеңнен тұрады, әрқайсысы шамамен 10 минуттық. Бұл «көнекейлер» ойыны болғандықтан (тек жетінші және сегізінші сынып бітірушілері ғана қатысады), доптан тыс көңіл көтеру де көп. Барлық ойыншылар әдемі костюмдер киеді және су тапаншалары мен су шарларын пайдалануға рұқсат етіледі.