Кіріспе

Клейтон компромисі – 1848 жылы Джон М. Клейтон басқарған АҚШ Сенатының екі партиялық комитеті Орегон аумағы мен Оңтүстік-Батысты ұйымдастыру үшін жасаған жоспар. Клейтон алдымен екі үлкен партияның әрқайсысынан екі солтүстік және екі оңтүстік өкілден тұратын, аймақ пен партия бойынша тең бөлінген сегіз мүшелі арнайы комитет құруға тырысты. Делавэрден шыққан Клейтонның өзі комитет төрағасы болды, олардың міндеті – құлдықтың таралуына қатысты мәселелерді қарастыру болды. Компромис Орегонның қолданыстағы құлдыққа қарсы заңдарының заңдылығын мойындады, Нью-Мексико мен Калифорнияның аумақтық заң шығарушы органдарына құлдық мәселесін қарауға тыйым салды және аумақтық соттардан АҚШ Жоғарғы Сотына құлдыққа қатысты барлық істер бойынша шағымдану мүмкіндігін қарастырды. Бұл жоба 1848 жылдың 27 шілдесінде Сенатта қабылданды, бірақ болашақ Конфедерация вице-президенті Александр Х. Стивенс басқарыған оңтүстік вигтерінің коалициясы оны АҚШ Өкілдер палатасында қараусыз қалдырды. Стивенс бұл келісім территориялардағы конституциялық құқықтарды толығымен жояды деп сенді, өйткені ол Жоғарғы Соттың территорияларда құлдыққа қарсы шешім қабылдайтынына сенімді болды. Осылайша Америка Құрама Штаттарында мәселе туындады. Жаңа аумақтарда құлдық болуы керек пе деген сұрақ Конгресс үшін проблемаға айналды. Конгресс бұл мәселені шешетін келісімге қол жеткізуді қалады. Клейтон компромисін 1848 жылы Джон М. Клейтон жасады. Джон М. Клейтон – Делавэрден шыққан виг, ол вигтер мен демократтардан құралған топтың төрағасы болды. Бұл заң Орегоннан құлдықты алып тастады. Сондай-ақ, Нью-Мексико мен Калифорнияның аумақтық заң шығарушы органдарына құлдыққа қатысты әрекет етуге тыйым салды. Алайда, келісімде аумақтық соттардан Жоғарғы Сотқа құлдыққа қатысты барлық істер бойынша шағымдану қарастырылды. Заң жобасы 1848 жылдың 27 шілдесінде Сенатта қабылданды, бірақ Өкілдер палатасында қараусыз қалды. Жиырма бір сағатқа созған пікір-таластан кейін Сенат заң жобасын қабылдады. Компромис Оңтүстікте кең танымал болғанымен, Александр Гамильтон Стивенс бұл келісімді Палатада тоқтатып тастады. Стивенс Конгресс АҚШ-тың кез келген аумағында құлдықты тыйым сала алмайды деп мәлімдеді. Роберт Тумбс Стивенспен келісті, бірақ заң жобасы күшін жойғанша оны қабылдады. Клейтон компромисі Орегонның уақытша заңдарын растады, олар АҚШ Конституциясына немесе заң жобасына қайшы келмейтін жағдайда құлдықты жоққа шығарды, бірақ бұл мәселе аумақтық заң шығарушы органның қарауына қалдырылды. Сонымен қатар, Нью-Мексико мен Калифорнияның аумақтық заң шығарушы органдарына құлдыққа қатысты заңдар қабылдауға тыйым салынды және аумақтық соттардан АҚШ Жоғарғы Сотына шағымдану қарастырылды, ол аумақтардағы құлдық мәртебесі туралы мәселені шешуге тиіс болды. Томас Юинг бұл келісім-шарт заң жобасы (солтүстік пен оңтүстік арасындағы дауды мәңгілікке аяқтамақ еді) Александр Гамильтон Стивенс пен алты түрлі оңтүстік штаттарынан шыққан жеті басқа санақшы демагогтардың сатқындығы салдарынан жеңілді деп мәлімдеді, олар күшті виг округтерін өкілдік етті. Басқаша айтқанда, келісімде Конгресс Мексикадан алынған жерлер үшін аумақтық үкіметтер құруы керек еді, олардың ешқайсысына құлдықтың енгізілуіне не тыйым салмады, не рұқсат бермеді. Бұл құлдықтың қайтадан кең таралуына мүмкіндік беретін еді. Бұл заңдар құлдықты жойды ма, жоқ па, немесе егер жойса, олар әлі де күшінде ме, бұл сұрақтар Клейтон компромисіне сәйкес Жоғарғы Соттың шешіміне қалдырылды.

Тарихтық дерек

XIX ғасырда Америка Құрама Штаттарында "көзге көрінетін тағдыр" деген кең тараған сенім болды, яғни оның елді мекендеушілері Солтүстік Америкаға батысқа қарай кеңейуге тағдырланған. Мексика-Америка соғысы 1846-1848 жылдар аралығында АҚШ пен Мексика арасында өтті. 1848 жылғы Гуадалупе-Идальго шартында Мексика қазіргі Оңтүстік-Батыс АҚШ-тың бір бөлігін АҚШ-қа өткізді. Мексикадан алынған жерлер құлдық мәселесі бойынша пікірталас тудырды. 1848 жылғы Уилмот ережесі Мексика-Америка соғысының нәтижесінде қабылданды, ол Мексикадан алынған жерлерде құлдықты тыйым салды, бұл Клейтон келісімінен басқа нұсқа болды. 1846 жылы Орегон шекаралық дауы шешілгеннен кейін АҚШ 49-шы параллельдің оңтүстігіндегі аумақты алды. 1848 жылы Орегон аумағын қосып алу да құлдық мәселесі бойынша пікірталасқа себеп болды. Бұл аумаққа қазіргі Орегон, Вашингтон және Айдахо штаттары, сондай-ақ Вайоминг және Монтананың бір бөлігі кірді.

Компромисте

Клейтон келісімі – комитет 18 шілдеде баяндаған заң жобасы. Ол Орегон үшін аумақтық үкімет құрды, бұл ресми емес уақытша үкіметтің құлдыққа қарсы тыйымын жаңа аумақтық заң шығарушы органдары құлдыққа қатысты шешім қабылдағанға дейін күшінде қалдыруға мүмкіндік берді. Алайда, Компромисс Нью-Мексико мен Калифорнияның аумақтық үкіметтеріне құлдықты орнату немесе оған тыйым салу бойынша ешқандай шара қолдануға тыйым салды. Бұл мәселені шешу федералды сот жүйесіне (АҚШ Жоғарғы Соты) жүктелді. Клейтон келісімі сенатта қабылданды, бірақ Вилмот шартынан мойын бұрудан бас тартқан Өкілдер палатасында сәтсіз аяқталды. Оңтүстік демократтары мен вигтер келісімді қолдады, ал солтүстік штаттардың екі партиясынан және вигтердің көпшілігі келісімге қарсы болды. Чарльз Г. Атертон мен Сэмюэл С. Фелпс – Клейтон келісімі заң жобасын қолдаған Жаңа Англиядан шыққан жалғыз демократ және виг сенаторлары. Егер Джорджиялық Александр Х. Стивенс және тағы жеті оңтүстік вигтер басқа оңтүстіктер сияқты дауыс бергенде, Клейтон келісімі қабылдалып, күшіне енген болар еді.

1850 жылы келісімшарт

1848 жылғы келісім нәтижесінде сәтсіздікке ұшырап, 1850 жылғы келісімге жол ашты. 1850 жылғы келісім Калифорнияны еркін штат ретінде қабылдады және Мексикадан алынған жерлерде халықтың өз билігін жүргізуге рұқсат берді. Бұған қоса, қашқын құлдарға қатысты заңдар қатаңдатылды және Вашингтон қаласында құл саудасы тоқтатылды.