Кіріспе
Радовиш () – Солтүстік Македонияның оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан қала. Оңтүстік-шығыс аймағындағы екінші ірі қала. Қала Радовиш муниципалитетінің орталығы болып табылады, ол Плачковица тауының етегінде және Радовиш-Струмица аңғарының солтүстік бөлігінде жатыр. M6 Штип–Радовиш–Струмица тас жолы Радовиш қаласының шетімен өтеді. Бұл жол елдің басқа аймақтарымен байланыс үшін маңызды арна.
Тарих
Радовиш қаласы алғаш рет 1019 жылы Византия императоры Василий II билік құрған кезде (Орта ғасырларда қала осылай аталған) тарихи деректерде кездеседі. Осы кезеңде Радовиш аймақтық сауда, қолөнер және кен өндірісінің маңызды орталығы болған. Сол уақытта қала қазіргі орналасқан жерінен солтүстік-батысқа қарай, Ескі өзеннің жағасында орналасқан, онда бірнеше шіркеулердің іздері сақталған, мысалы, Әзіз Архангел шіркеуі. 14 ғасырда Византия империясы ыдырағаннан кейін Радовиш серб ортағасырлық мемлекетінің құрамына кірді. 1361 жылы патша Урош Радовиште болған. Осман империясы тұсында, 17 ғасырда Кюстендил санджағында, ол Кюстендил митрополиясының епархиясына қарасты. Ол кезде қалада 3000-4000 адам тұрған. Радовиш қаласының орта ғасырлық кезеңі қаланың және оның төңірегінің кеңеюімен және дамуымен сипатталады. Аймақтың экономикалық, саяси және білім беру тарихы осыны куәландырады. Радовиш муниципалитетінің аумағында зерттелген және зерттелмеген археологиялық орындар, монастырлар мен шіркеулер орналасқан, олардың барлығы мәдени мұраның құнды ескерткіштері болып табылады. Бұл аумақ тарихқа дейінгі дәуірге дейін созылады және неолит, энеолит, халштат және қола дәуірінен қалған артефакттарды қамтиды. Филипп II және Александр Македонский заманында Радовиш муниципалитетінің аумағы туралы өлеңдер жазылған. Сонымен қатар, көптеген қалдықтар римдік кезеңге және одан да ертерек мерзімге жатады. Табылған қосымша заттардың ішінде ежелгі елді мекендер, терминдер және су құбырлары бар. 19 және 20 ғасырларда Радовиш және оның төңірегіндегі аймақтар Разлово, Кресненско және Ильинден көтерілістерімен, сондай-ақ Балқандағы оқиғалармен, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстармен байланысты тарихи оқиғалардың ықпалына ішкірген. Македониядағы түрік үстемдігі кезінде, 16 ғасырда, бұл микроаймақты көшпелі түрік халқы – журуцилер мекендеген, олардың этникалық тобы бүгінгі күнге дейін осы аймақта сақталған. 17 ғасырға жататын Кюстендил митрополиясының құжаттары "Радовиш құжаттары" деп те аталады. 18 ғасырдың соңына қарай Радовиш ескі бекініспен қоршалған қала болды, оның қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Бұрынғы Струмицаға Поморавьеден Куманово, Овче Поле және Радовишко Поле арқылы өткен басты жол Салоники және Жетімдер шығанағына жеткізген.
Атауы
Шамамен бір мың жыл бұрын Радовиш патшайымы (славян тегіндегі ханшайым) Рада бекіністің қабырғасынан (ескі қамалдан) қарап тұрғанда, күйеуінің "Радо Виш!" (Рада, қара!) деген сөзіне ренжіді. Аңыз бойынша, жау шабуылы туралы ескерту үшін айтылған бұл сөз қаланың атына айналып, келер ғасырлар бойындағы төзімділігінің символы болды. Тағы бір пікір бойынша, қаланың аты влахтың Раду есімінен шыққан. Осы есімнен Радовиште, Радован, Раденович, Радулович сияқты бірнеше славян есімдері туындаған. Түріктердің қалаға берген аты – Радовиш, ол Осман империясы тұсында қолданылған. Серб-хорват тіліндегі атауы (1913-1943 жылдары қолданылған) – Радовиште (Радовиште).
Қалалық әкімдігі
Муниципалитеттің ауданы 608 км² құрайды. Радовиш муниципалитетінде соңғы санақ бойынша (2002 жыл) 28 244 адам тұрады. Халық тығыздығы – 56 адам/км². Аймақтың көп бөлігін македондықтар, ал қалған бөлігін түрік азшылығы құрайды. Радовиш муниципалитетінде этникалық қақтығыстар мен төзбеушілік белгілі емес. Радовиш муниципалитетінің құрамына 36 ауыл кіреді.
Жергілікті билік
Радовиш қаласының әкімі тікелей жергілікті сайлау арқылы сайланады. Қазіргі әкім – ВМРО ДПМНЕ партиясынан Ако Ристов. Ол 2021 жылдың қазан айында өткен жергілікті сайлауда жеңіске жетті. 2017 жылғы бұрынғы жергілікті сайлауда СДСМ партиясы жеңіске жеткен болатын.
Климат
Радовиш қаласының климаты орташа Жерорта теңіздік континенттік. Жазда ыстық және құрғақ болады. Қыстары суық, ылғалды, және қар жиі жауады. Жылдық орташа температура алқапта 12.5 - 13.0 °C аралығында, ал тау жоталарының ең биік бөліктерінде жоғарылайды. Ең жылы айлар – шілде мен тамыз, температура әдетте жоғары болады және көбінесе жетеді, ал орташа температурасы – . Ең суық ай – қаңтар, орташа температурасы . Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 563 мм, жылдар бойынша үлкен ауытқулар байқалады, бірақ тау және аңғар арасында айырмашылық бар. Жылдық күн сәулесінің жалпы ұзақтығы 2326 сағатқа жетеді, күніне 6,4 сағат, ал жылына 112 күн ашық болады.
The average annual precipitation is 563 mm, with large fluctuations from year to year, but there is a difference between the mountain and the valley. As to the annual sum of sunshine hours, the region has 2326 sunshine hours per year, 6.4 hours per day, and 112 sunny days a year.
Дін
Радовиш – негізінен македондық христиан қаласы, онда протестанттар мен католиктер азшылықты құрайды. Үш македондық православие шіркеуі бар: жаңасы – Қасиетті Үштік, ескісі – Әйіргі Илия және 18-ғасырда салынған Қасиетті Константин патша мен Елена патшайым шіркеуі. Сонымен қатар, Киелі Архангел Михаил, Киелі Панталеон және Киелі Георгий сияқты македондық христиан монастырлары да бар. Екі методист шіркеуі, баптист шіркеуі және Ехоба куәгерлерінің Патшалық үйі сияқты түрлі протестант шіркеулері де бар; сондай-ақ екі мешіт те бар.
БАҚ және байланыс
Радовиш қаласында бір өңірлік жеке телеарна – TV Kobra, үш кабельдік теледидар провайдері – Telekabel, A1 және Telekom, тегін және ақылы DVB T2 (MPEG 4) теледидары, интернет провайдерлері (кабельдік, ADSL, WDSL, WiFi) және қала бойынша WiFi нүктелері бар. Екі ұлттық ұялы байланыс операторы толық 4G жабынына ие.
Спорт және демалыс
Радовиш тұрғындары, әсіресе оның жас тұрғындары спортты ұнатады. Ең танымал спорт түрлері: футбол, баскетбол, гандбол, балық аулау және т.б. Радовиштің өзінің футбол клубы бар: FK Plačkovica, гандбол клубы: RK Radoviš және балық аулау клубы: Carp Radoviš. Тағы бір футбол клубы FK Detonit Junior Македонияның үшінші футбол лигасына қатысады. "Лебари" – Радовиш спорт клубтарының жанкүйерлері. "Лебари" (македондық: Лебари) жанкүйерлер клубы 1991 жылы құрылды. Олар көбінесе Радовиштегі барлық клубтарды қолдайды және көбінесе жасыл және сары түстерді тағайындайды, бұл топтың түстері. Радовиш бұрын да, қазір де спорттық қала атағын лайықты алып жүреді. Радовиштің сүйікті клубы БК "Бучим Радовис" 1995 жылы "Еуропалық клуб чемпионы" және 1996 жылы "Әлемдік клуб чемпионы" атақтарын жеңіп алғаннан кейін, оны Еуропа және әлемдегі еркін және грек-рим күресінің "мегаполисі" деп атауға болады. Осы атақтар үшін, сондай-ақ 1991 жылғы "Балқан чемпионаты күресінде, еркін және грек-рим стилі" және "Македониялық інжу" сияқты көптеген басқа турнирлердің финалдық жарыстары Радовиштегі "25 мамыр" спорт орталығында өтті. 1999 жылы салынған жаңа спорт орталығы "Шампион" (македондық: Спортски Центар и Ресторан Шампион Радовиш) құрамында: Олимпиадалық жүзу бассейні, кішкентай жүзу бассейні, теннис корты, баскетбол алаңы, үстел теннисі залы, гандбол алаңы, футбол алаңдары, спорт залы және мейрамхана бар.
Орта білім
SOU Kosta Susinov Радовиш 15-тен 18 жасқа дейінгі шамамен 1200 оқушысы бар, олар гимназия, металлургия техниктері және компьютерлік техника және автоматика саласы бойынша электротехник мамандықтарын таңдауға мүмкіндік алады.