Төрт түлік шаруашылығында балама аналыққа беру тәсілі
Cross-fostering
Түрлер аралық күтім – мал шаруашылығында, генетикада қолданылатын, балаларды туған анасынан бөліп, басқа түрге тәрбиелеу әдісі. Өмір сүруге тең мүмкіндік беру үшін жасалады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Крос-фостерлеу – мал шаруашылығында, жануарлар ғылымында, генетикада, табиғат пен тәрбие арақатынасын зерттеуде және табиғатты қорғауда қолданылатын әдіс. Осы әдіс бойынша жаңа туған ұрпақтарды биологиялық ата-аналарынан алып, көбінесе басқа түрге жататын орынбасар аналарға тәрбиелеуге береді. Мұндай жағдай табиғатта да кездесуі мүмкін.
Cross fostering is a technique used in animal husbandry, animal science, genetic and nature versus nurture studies, and conservation, whereby offspring are removed from their biological parents at birth and raised by surrogates, typically of a different species, hence 'cross.' This can also occasionally occur in nature.
Мал шаруашылығы
Жас жануарларды аралас тәрбиелеу көбінесе балалар санын теңестіру үшін жасалады. Ірі ұяларда туған жануарлар кішкентай ұяларда туған жануарларға қарағанда ана сүті, тамақ және кеңістік сияқты ресурстар үшін күштірек бәсекелестікке тап болады. Ферма басшылары әдетте ірі ұядан бірнеше жануарды кішкентай ұяға көшіреді, онда оларды биологиялық емес анасы тәрбиелейді. Бұл әсіресе шошқа шаруашылығында жиі кездеседі, себебі 15 шошқаға дейін тууы мүмкін. Ірі ұялы ана шошқаның барлық шошқаларды қоректендіру үшін жеткілікті сүт өндіруде қиындықтар тууы мүмкін, немесе ана шошқада барлық шошқаларды бір уақытта тамақтандыруға жететін сүт бездері жеткіліксіз болуы мүмкін. Мұндай жағдайда кішкентай немесе әлсіз шошқалар аштықтан өлу қаупіне ұшырайды. Ферма басшылары көбінесе ірі ұядан шошқаларды басқа сүт беретін ана шошқаға ауыстырады, ол кішкентай ұяға ие немесе жақында өз балаларын емшекten айырған болуы мүмкін. Ферма басшылары әдетте ұяларды жануарлардың саны және салмағы бойынша теңестіруге тырысады. Аралас тәрбие сәтті жүзеге асырылса, шошқалардың өлім-жітімі төмендейді.
Cross fostering young animals is usually done to equalize litter size. Individual animals born in large litters are faced with much more competition for resources, such as breast milk, food and space, than individuals born in smaller litters. Herd managers will typically move some individuals from a large litter to a smaller litter where they will be raised by a non biological parent. This is typically done in pig farming because litters with up to 15 piglets are common. A sow with a large litter may have difficulty producing enough milk for all piglets, or the sow may not have enough functional teats to feed all piglets simultaneously. When this occurs, smaller or weaker piglets are at risk of starving to death. Herd managers will often transfer some piglets from a large litter to another lactating sow which either has a smaller litter or has had her own biological piglets recently weaned. Herd managers will typically try to equalize litters by number and also weight of individuals. When done successfully, cross fostering reduces piglet mortality.
Зерттеуде
Кросстфортинг генетикалық байланысты аурулардың және мінез-құлық үлгілерінің қалыптасуына туғаннан кейінгі ортаның тигізетін әсерін зерттеу үшін қолданылуы мүмкін. Мінез-құлықты зерттеулерде, егер кросс-фортинг жасалған ұрпақ биологиялық ата-аналарына ұқсас, ал асырап алушы ата-аналарынан өзгеше мінез-құлық белгілерін көрсетсе, онда мінез-құлықтың генетикалық негізі бар екеніне көз жеткізуге болады. Сол сияқты, егер ұрпақ биологиялық ата-аналарынан өзгеше, ал асырап алушы ата-аналарына ұқсас белгілерді дамытса, онда қоршаған орта факторларының үстемдігі байқалады. Көп жағдайда бұл екеуінің араласуы байқалады, бұл гендер мен ортаның екеуі де рөл атқаратынын көрсетеді. Жануарлар зерттеулерінде, қалыпты қан қысымы бар аналар өсірген генетикалық гипертонияға бейім ұрпақтың қан қысымы бақылау тобына қарағанда төмен болған. Бұл гипертониялық генотиптің туғаннан кейінгі ортаның өзгеруіне байланысты модификациялануы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, гиперкинетикалық жануарлар қалыпты аналармен өсірілгенде, олардың қозғалыс белсенділігі бақылау тобына қарағанда төмендеген. Бір тәжірибеде, туысқандарды өлтіру (сиблицид) ата-аналық күтіммен байланысты екені анықталды. Міндетті түрде туысқандарды өлтіретін көк аяқты баклан мен міндетті емес туысқандарды өлтіретін маскалы бакланның балапандары ауыстырылғанда, көк аяқты балапандар көбірек сиблицидтік мінез-құлық танытқан. Шағын зерттеуде, туғаннан кейін 67 күндік таммар валлабилерін 100 күндік торсықтары бар аналарға асырап алу нәтижесінде, 100 күндік асырап алынған жас валлабилердің салмағы айтарлықтай артқан. Ана сүтінің құрамын талдау кезінде, балапан жаңа анасына ауысқаннан кейін липидтердің концентрациясы жоғары болғаны анықталды. Малдың селекциялық шаруашылығында кросс-фортинг салмақ, майдың таралуы немесе сыртқы түрі сияқты қажетті генетикалық қасиеттерді темперамент сияқты ортаның ықпалымен біріктіру үшін қолданылуы мүмкін. Адамдарда, балалар үйінде тәрбиеленген балаларға жасалған зерттеулер алкоголизмнің генетикалық және орталық факторларға байланысты екенін көрсетті: алкоголизмнің ерте басталуы биологиялық ата-анамен байланысты болуы мүмкін, ал ересектердегі алкоголизм көбінесе асырап алушы ата-аналардың алкогольге құмарлығының нәтижесі болады.
Cross fostering can be used to study the impact of postnatal environment on genetic linked diseases as well as on behavioural pattern. In behavioral studies, if cross fostered offspring show a behavioral trait similar to their biological parents and dissimilar from their foster parents, a behavior can be shown to have a genetic basis. Similarly, if the offspring develops traits dissimilar to their biological parents and similar to their foster parents environmental factors are shown to be dominant. In many cases there is a blend of the two, which shows both genes and environment play a part. In animal studies, genetically hypertensive offspring reared by normotensive dams have been shown to have lower blood pressure compared to the controls. This shows that hypertensive genotype could be modified by the changes of the postnatal environment. Besides this, hyperkinetic animals reared by a normal dam have been shown to have lower locomotor activity compared to its controls. In one experiment, siblicide was shown to be somehow related to parental care. When non obligate siblicidal blue footed boobies were swapped with obligate siblicidal masked booby chicks, it was found that the blue footed chicks exhibited more siblicidal behavior. In a small study, cross fostering tammar wallabies at the average age of 67 days postpartum to mothers that had 100 days old pouch young resulted in significantly heavier fostered young at 100 days old. Analysis of maternal milk composition found higher concentrations of lipid after pouch young is transferred into their host mother. In selective livestock breeding cross fostering can be used to combine desirable genetic qualities such as weight, fat distribution or appearance with environmentally influenced ones such as temperament. In humans, studies of children in foster care have shown that alcoholism is both genetic and environmental: early onset alcoholism can be linked to biological parentage, whereas adult onset alcoholism is often influenced by the alcohol abuse by foster parents.
Сақтауда
Кросстық тәрбиелеу табиғатты қорғау биологиясында қолданылып келеді, мысалы, қара қасқырдың балапандарын басқа түрлер өсіру арқылы. Осы жағдайда түр құрылыстан жоғалуға жақын болды, тірі қалған санаулы жеке тұлғалар мен жалғыз анасы болғандықтан, көптеген ұрпақ өсіру мүмкіндігі шектеулі болды. Осы себепті, туысқан түрлер жұмыртқаларды басу үшін пайдаланылды, консервациялық қызметкерлер олардың жұмыртқаларын қасқырдың жұмыртқаларымен ауыстырды. Мұндай жағдайда, импринтинг алаңдатушылық тудырады, себебі басқа ортада өсірілген түрлер өз түрінің ерекшеліктерін тани алмай қалуы мүмкін. Әлемде алғаш рет Аделаида хайуанатбағы бес апталық шағында анасы қаза тапқан ағаш кенгуруының баласын, орынбасар тас валлаби анасымен кросстық тәрбиелеу арқылы сәтті өсірді. Зоопаркта валлаби түрлері арасында кросстық тәрбиелеу бағдарламасының сәтті жүзеге асырылғаны бұрыннан мәлім, бірақ бұл әдіс алғаш рет ағаш кенгуруы мен валлабиде қолданылды.
Cross fostering has been used in conservation biology such as the rearing of black robin chicks by other species. In this instance the species was so close to extinction, with literally a handful of surviving individuals and a single mother, there was little chance of raising many offspring. In this case a related species were used to raise the eggs, with their own eggs being replaced by conservation workers with those of the robin. In this case imprinting is one of the concerns, as species raised in a different environment may not be able to recognize their own species. In a world first, the Adelaide Zoo successfully cross fostered a baby tree kangaroo, whose mother was killed when it was five weeks old, with a surrogate rock wallaby mother. The Zoo had a successful cross fostering program between wallaby species, but this is the first time it was tried with a tree kangaroo and wallaby.
Табиғатта
Табиғи жағдайларда кейде кросс-фостерлеу кездесуі мүмкін. Австралияда, какадулар тұқымдасына жататын жақын туысқан түрлер, Эолофус розеикапилла (галах) және Какатуа лидбитери (қызғылт какаду) өзара жақын ареалдарда таралған және ұялауға арналған қуыстар үшін бәсекелеседі. Дегенмен, екі жұп құс біраз уақытқа дейін бір ұяны бөлісе алады, себебі олар бірнеше жұмыртқа салғанша және инкубация басталғанша агрессивтілік танытпайды. Олар осы жағдайға жеткен кезде, қызғылт какадулар әрқашан жеңіске жетеді және галахтарды «араласу бәсекесі» деп аталатын жағдайда ұядан қуады. Олар ұядағы жұмыртқалардың біразын басқа құстың салғанын білмейді, сондықтан екі түрдің де балапандарын өсіреді. Австралиялық орнитологтар Грейм Чапман мен Ян Роули осы табиғи тәжірибелерді гендер мен ортаның салыстырмалы маңыздылығын зерттеу үшін пайдаланды. Мысалы, олар галах балапандарының қалыпты тілек сұрау және дабыл қағу үндерін шығаратынын, бірақ олардың байланыс үндері (әлеуметтік байланысты сақтау үшін қолданылатын) олармен бірге өмір сүрген қызғылт какадулардың үндеріне ұқсас екенін анықтады. Мұндай табиғи кросс-фостерлеу жағдайлары, әдетте көбеймейтін түрлер арасында гибридтеуге де алып келуі мүмкін. Бұған Галапагос аралдарындағы финктер мысал бола алады. Geospiza тұқымдасының екі түрі, орташа жер финкі (Geospiza fortis) және жалпы кактус финкі (Geospiza scandens) кейде гибридтеседі. Құстардың әндері түрлер аралық будандасуға кедергі келтіреді, бірақ кейде жас құстар өз түрлерінің әнін үйренбейді, мысалы, әкесі өлгенде және олар басқа түрдің жанында ұя салғанда. Басқа бір түр ұяны басып алып, оның барлық жұмыртқаларын алып тастамаған жағдайда, құстар дұрыс емес әнге бейімделуі мүмкін. Кросс-фостерленген жас ұрпақтар кейін асырап алған ата-аналарының түрімен гибридтесіп, екі популяция арасында гендер ағынына мүмкіндік береді. Дегенмен, гибридтердің тіршілікке қабілеті төмендейді, сондықтан екі түр бөлек қалуы мүмкін.
Cross fostering may occasionally occur in natural situations. In Australia, the closely related species from the cockatoo family, Eolophus roseicapilla (the galah) and Cacatua leadbeateri (the pink cockatoo), have overlapping ranges, and compete for nesting holes. However, two pairs of birds may share the same nest for a time, as they do not become aggressive until several eggs have been laid and incubation begins. When they do, the pink cockatoos are always the victors, evicting the galahs in what is termed interference competition. They are not consciously aware that some of the eggs in the nest were laid by the other bird however, and thus raise offspring of both species. These natural experiments have been used by Australian ornithologists Graeme Chapman and Ian Rowley to investigate the relative importance of genes and environment. For example, they discovered that the galah chicks gave normal begging calls and alarm calls, but their contact calls (used to maintain social cohesion) were more like those of the pink cockatoos with which they lived. Such natural instances of cross fostering can also lead to hybridization between species that would not normally breed. A case of this is offered by the Galapagos finches. Two species of the genus Geospiza, the medium ground finch (Geospiza fortis) and the common cactus finch (Geospiza scandens) occasionally hybridize. The birds' songs are a barrier to interbreeding, but sometimes young birds will not learn their own species song, e. g. if their father dies and they are nesting near another species. Another situation where birds can imprint on the wrong song is when one species takes over the nest of another but fails to remove all of its eggs. Cross fostered young can then hybridize with their foster parents' species, allowing gene flow between the two populations. Hybrids experience reduced fitness, however, so the two species can remain separate.
Негізгі дереккөздер
http://www.southalabama.edu/biology/faculty/obrien/teaching/bly122/Chapter%2047.pdf
Алкок, Дж. (1998) Жануарлар мінез-құлқы: эволюциялық тәсіл (6-шы басылым). Sinauer Associates, Inc. Сандерленд, Массачусетс.
http://www. southalabama. edu/biology/faculty/obrien/teaching/bly122/Chapter%2047. pdf
Alcock, J. (1998) Animal Behavior: An Evolutionary Approach (6th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts.