Кіріспе

Крос-фостерлеу – мал шаруашылығында, жануарлар ғылымында, генетикада, табиғат пен тәрбие арақатынасын зерттеуде және табиғатты қорғауда қолданылатын әдіс. Осы әдіс бойынша жаңа туған ұрпақтарды биологиялық ата-аналарынан алып, көбінесе басқа түрге жататын орынбасар аналарға тәрбиелеуге береді. Мұндай жағдай табиғатта да кездесуі мүмкін.

Мал шаруашылығы

Жас жануарларды аралас тәрбиелеу көбінесе балалар санын теңестіру үшін жасалады. Ірі ұяларда туған жануарлар кішкентай ұяларда туған жануарларға қарағанда ана сүті, тамақ және кеңістік сияқты ресурстар үшін күштірек бәсекелестікке тап болады. Ферма басшылары әдетте ірі ұядан бірнеше жануарды кішкентай ұяға көшіреді, онда оларды биологиялық емес анасы тәрбиелейді. Бұл әсіресе шошқа шаруашылығында жиі кездеседі, себебі 15 шошқаға дейін тууы мүмкін. Ірі ұялы ана шошқаның барлық шошқаларды қоректендіру үшін жеткілікті сүт өндіруде қиындықтар тууы мүмкін, немесе ана шошқада барлық шошқаларды бір уақытта тамақтандыруға жететін сүт бездері жеткіліксіз болуы мүмкін. Мұндай жағдайда кішкентай немесе әлсіз шошқалар аштықтан өлу қаупіне ұшырайды. Ферма басшылары көбінесе ірі ұядан шошқаларды басқа сүт беретін ана шошқаға ауыстырады, ол кішкентай ұяға ие немесе жақында өз балаларын емшекten айырған болуы мүмкін. Ферма басшылары әдетте ұяларды жануарлардың саны және салмағы бойынша теңестіруге тырысады. Аралас тәрбие сәтті жүзеге асырылса, шошқалардың өлім-жітімі төмендейді.

Зерттеуде

Кросстфортинг генетикалық байланысты аурулардың және мінез-құлық үлгілерінің қалыптасуына туғаннан кейінгі ортаның тигізетін әсерін зерттеу үшін қолданылуы мүмкін. Мінез-құлықты зерттеулерде, егер кросс-фортинг жасалған ұрпақ биологиялық ата-аналарына ұқсас, ал асырап алушы ата-аналарынан өзгеше мінез-құлық белгілерін көрсетсе, онда мінез-құлықтың генетикалық негізі бар екеніне көз жеткізуге болады. Сол сияқты, егер ұрпақ биологиялық ата-аналарынан өзгеше, ал асырап алушы ата-аналарына ұқсас белгілерді дамытса, онда қоршаған орта факторларының үстемдігі байқалады. Көп жағдайда бұл екеуінің араласуы байқалады, бұл гендер мен ортаның екеуі де рөл атқаратынын көрсетеді. Жануарлар зерттеулерінде, қалыпты қан қысымы бар аналар өсірген генетикалық гипертонияға бейім ұрпақтың қан қысымы бақылау тобына қарағанда төмен болған. Бұл гипертониялық генотиптің туғаннан кейінгі ортаның өзгеруіне байланысты модификациялануы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, гиперкинетикалық жануарлар қалыпты аналармен өсірілгенде, олардың қозғалыс белсенділігі бақылау тобына қарағанда төмендеген. Бір тәжірибеде, туысқандарды өлтіру (сиблицид) ата-аналық күтіммен байланысты екені анықталды. Міндетті түрде туысқандарды өлтіретін көк аяқты баклан мен міндетті емес туысқандарды өлтіретін маскалы бакланның балапандары ауыстырылғанда, көк аяқты балапандар көбірек сиблицидтік мінез-құлық танытқан. Шағын зерттеуде, туғаннан кейін 67 күндік таммар валлабилерін 100 күндік торсықтары бар аналарға асырап алу нәтижесінде, 100 күндік асырап алынған жас валлабилердің салмағы айтарлықтай артқан. Ана сүтінің құрамын талдау кезінде, балапан жаңа анасына ауысқаннан кейін липидтердің концентрациясы жоғары болғаны анықталды. Малдың селекциялық шаруашылығында кросс-фортинг салмақ, майдың таралуы немесе сыртқы түрі сияқты қажетті генетикалық қасиеттерді темперамент сияқты ортаның ықпалымен біріктіру үшін қолданылуы мүмкін. Адамдарда, балалар үйінде тәрбиеленген балаларға жасалған зерттеулер алкоголизмнің генетикалық және орталық факторларға байланысты екенін көрсетті: алкоголизмнің ерте басталуы биологиялық ата-анамен байланысты болуы мүмкін, ал ересектердегі алкоголизм көбінесе асырап алушы ата-аналардың алкогольге құмарлығының нәтижесі болады.

Сақтауда

Кросстық тәрбиелеу табиғатты қорғау биологиясында қолданылып келеді, мысалы, қара қасқырдың балапандарын басқа түрлер өсіру арқылы. Осы жағдайда түр құрылыстан жоғалуға жақын болды, тірі қалған санаулы жеке тұлғалар мен жалғыз анасы болғандықтан, көптеген ұрпақ өсіру мүмкіндігі шектеулі болды. Осы себепті, туысқан түрлер жұмыртқаларды басу үшін пайдаланылды, консервациялық қызметкерлер олардың жұмыртқаларын қасқырдың жұмыртқаларымен ауыстырды. Мұндай жағдайда, импринтинг алаңдатушылық тудырады, себебі басқа ортада өсірілген түрлер өз түрінің ерекшеліктерін тани алмай қалуы мүмкін. Әлемде алғаш рет Аделаида хайуанатбағы бес апталық шағында анасы қаза тапқан ағаш кенгуруының баласын, орынбасар тас валлаби анасымен кросстық тәрбиелеу арқылы сәтті өсірді. Зоопаркта валлаби түрлері арасында кросстық тәрбиелеу бағдарламасының сәтті жүзеге асырылғаны бұрыннан мәлім, бірақ бұл әдіс алғаш рет ағаш кенгуруы мен валлабиде қолданылды.

Табиғатта

Табиғи жағдайларда кейде кросс-фостерлеу кездесуі мүмкін. Австралияда, какадулар тұқымдасына жататын жақын туысқан түрлер, Эолофус розеикапилла (галах) және Какатуа лидбитери (қызғылт какаду) өзара жақын ареалдарда таралған және ұялауға арналған қуыстар үшін бәсекелеседі. Дегенмен, екі жұп құс біраз уақытқа дейін бір ұяны бөлісе алады, себебі олар бірнеше жұмыртқа салғанша және инкубация басталғанша агрессивтілік танытпайды. Олар осы жағдайға жеткен кезде, қызғылт какадулар әрқашан жеңіске жетеді және галахтарды «араласу бәсекесі» деп аталатын жағдайда ұядан қуады. Олар ұядағы жұмыртқалардың біразын басқа құстың салғанын білмейді, сондықтан екі түрдің де балапандарын өсіреді. Австралиялық орнитологтар Грейм Чапман мен Ян Роули осы табиғи тәжірибелерді гендер мен ортаның салыстырмалы маңыздылығын зерттеу үшін пайдаланды. Мысалы, олар галах балапандарының қалыпты тілек сұрау және дабыл қағу үндерін шығаратынын, бірақ олардың байланыс үндері (әлеуметтік байланысты сақтау үшін қолданылатын) олармен бірге өмір сүрген қызғылт какадулардың үндеріне ұқсас екенін анықтады. Мұндай табиғи кросс-фостерлеу жағдайлары, әдетте көбеймейтін түрлер арасында гибридтеуге де алып келуі мүмкін. Бұған Галапагос аралдарындағы финктер мысал бола алады. Geospiza тұқымдасының екі түрі, орташа жер финкі (Geospiza fortis) және жалпы кактус финкі (Geospiza scandens) кейде гибридтеседі. Құстардың әндері түрлер аралық будандасуға кедергі келтіреді, бірақ кейде жас құстар өз түрлерінің әнін үйренбейді, мысалы, әкесі өлгенде және олар басқа түрдің жанында ұя салғанда. Басқа бір түр ұяны басып алып, оның барлық жұмыртқаларын алып тастамаған жағдайда, құстар дұрыс емес әнге бейімделуі мүмкін. Кросс-фостерленген жас ұрпақтар кейін асырап алған ата-аналарының түрімен гибридтесіп, екі популяция арасында гендер ағынына мүмкіндік береді. Дегенмен, гибридтердің тіршілікке қабілеті төмендейді, сондықтан екі түр бөлек қалуы мүмкін.

Негізгі дереккөздер

http://www.southalabama.edu/biology/faculty/obrien/teaching/bly122/Chapter%2047.pdf
Алкок, Дж. (1998) Жануарлар мінез-құлқы: эволюциялық тәсіл (6-шы басылым). Sinauer Associates, Inc. Сандерленд, Массачусетс.