Кіріспе
Мифологиялық кейіпкер Приам патша туралы жалпы талқылау. Майкл Типпеттің өзінің либреттосымен жазылған операсы. Сюжет Гомердің "Илиада" шығармасына негізделген, алайда Париждің тууы мен балалық шағы Гигиннің "Аңыздарынан" алынған. Премьерасы 1962 жылғы 29 мамырда Ковентриде өтті. Опера, қайта салынған Ковентри соборының қайта оснауымен бірге өткізілген өнер фестиваліне арналған. Осы фестиваль үшін Бенджамин Бриттен өзінің "Соғыс реквиемін" жазды, ол "Приям патшаның" премьерасынан кейін соборда алғаш рет орындалды. Ковент-Гардендегі тұңғыш қойылым 5 маусымда Джон Притчардтың дирижерлігімен болды. Германияда 1963 жылы Badisches Staatstheater театрында (Вальтер Бергманның аудармасында), Грецияда 1985 жылы Афина фестивалінде, Францияда 1988 жылы Opéra de Nancy et de Lorraine театрында, Италияда 1990 жылы Батиньянода және 1994 жылы АҚШ-та Сан-Франциско опера орталығының көрсетілімінде көрсетілді. 2014 жылы ағылшын гастрольдік операсы бұл шығарманы жаңартып, Иэн Фаррингтон оркестрлеуін қысқартты. Бұл нұсқаның тұңғыш қойылымы 13 ақпанда Корольдік опера үйінің Линбери студиялық театрында өтті. Опера партитурасының эпиграфы ретінде Типпетт "Es möge uns das Schicksal gönnen, dass wir das innere Ohr von dem Munde der Seele nicht abwenden" немесе "Тағдыр бізге жанның даусынан ішкі құлағымызды бұрмауға жарлық етсін" деген неміс тіліндегі сөздерді қойды. Бұл сөздер 1912 жылы Василий Кандинскийдің Арнольд Шенбергтің картиналарына арналған эссесінің соңында келтірілген.
King Priam is an opera by Michael Tippett, to his own libretto. The story is based on Homer's Iliad, except the birth and childhood of Paris, which are taken from the Fabulae of Hyginus. The premiere was on 29 May 1962, at Coventry. The opera was composed for an arts festival held in conjunction with the reconsecration of the rebuilt Coventry Cathedral, for which Benjamin Britten also wrote his War Requiem, which was first performed in the Cathedral the day after the premiere of King Priam. The first Covent Garden performance was on 5 June, conducted by John Pritchard. It was premiered in Germany at the Badisches Staatstheater in 1963 (in a translation by Walter Bergmann), in Greece at the 1985 Athens Festival, in France at the Opéra de Nancy et de Lorraine in 1988, in Italy at Batignano in 1990, and in the United States San Francisco Opera Center Showcase in 1994. In 2014 the work was revived by English Touring Opera, with a reduced orchestration by Iain Farrington, the first performance of this version being given at the Linbury Studio Theatre at the Royal Opera House on 13 February 2014. As epigraph to the score Tippett placed the German words "Es möge uns das Schicksal gönnen, dass wir das innere Ohr von dem Munde der Seele nicht abwenden," or, "May Fate grant that we never turn our inner ear away from our soul's lips." These words conclude a 1912 essay on the paintings of Arnold Schoenberg by Wassily Kandinsky.
1-ші акті
Приам патша Троя соғысының оқиғаларын жеке тұрғысынан қарастырады, әсіресе моральдық таңдаудың жеке сәттеріне назар аударады. Опера Париж дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай басталады, сол кезде бір қарт кісі оның өсіп, әкесінің өліміне себеп болатынын болжайды. Патшайым Гекуба баласын дереу өлтіру керектігін жариялайды. Приам тартынады, бірақ: «Бір өмірдің маңызы неде, егер таңдау бүкіл қаланың тағдырын шешсе?» – деп ойланып, баланы тау беткейіне тастап кету үшін жас жігітке тапсырады. Қалғандарында, қарт кісі, жас жігіт және баланың күтімшісі Приамның таңдауын талқылайды. Бұл үш кейіпкер опера бойына қайта оралып, әртүрлі көзқарастардан оқиғаға түсініктеме береді. Жас жігіт Приамның шын сезімдерін сезіне отырып, баланы өлтірмейді, оны бақташыларға тапсырып, өз баласы сияқты өсірулерін өтінеді. Бірнеше жыл өткен соң Приам өзінің үлкен ұлы Гектормен тауда аң аулайды. Гектор жабайы бұқаны бағындыруға тырысады, бірақ беймәлім бала оның үстіне секіріп, қашып кетеді. Бала қайта оралып, Гекторды Трояның батырларының қатарына қосуды сұрайды және өзінің аты Париж екенін айтады. Приам құпия тілегінің орындалғанына қуанып, Парижді Трояның ханзадасы ретінде қарсы алады, салдары қандай болса да. Күтімші, қарт кісі және жас жігіт бұл өзгерісті алаңдаумен бақылайды, бірақ Гектор мен Андромаханың тойындағы қонақтар оларды бөліп жібереді. Қонақтар Гектор мен Париж ешқашан дос бола алмағанын, ал Париж Трояны тастап, Спартадағы Менелай сарайына кеткенін әңгімелейді. Спартада Париж бен Елена бір-біріне ғашық болып үлкерген. Париж өмірде таңдаудың бар-жоғын ойлайды – ол өзін Еленаға тартып тұратын, өзінен күшті күшке қарсы тұра алмайды. Оның сұрағына жауап ретінде құдай Гермес пайда болып, оған үш құдайдың біреуін таңдауын бұйырады: Афина, Гера және Афродита, олардың рөлдерін Гекуба, Андромаха және Елена сомдайды. Афина/Гекуба Парижге соғыста даңқ сыйлайды, Гера/Андромаха отбасылық тыныштықты ұсынады, бірақ Афродита/Елена оның атын ғана айтады, ал ол оның атын қайталайды, оның таңдауы сезімталдықпен жасалады. Қалған екі құдай оны қарғып, Трояға келтіретін апатты болжайды.
2-ші акті
Троя қоршауда. Қала ішінде Гектор Париді шайқаста Менелайдан қашып кеткені үшін батырлықсыздықпен айыптайды. Приамның сөгісін естіген ағайындылар бірге қайта соғысқа түседі. Трояның қауіпсіздігі үшін алаңдаған Қарт кісі Гермеске жүгініп, гректердің батыры Ахиллді көрсетуін сұрайды. Ахилл шайқастан бас тартып алған, ал оның шатырындағы көрініс тыныш, ол досы Патроклға үйлері туралы лирикалық ән айтады, "О, құнарлы топырақ", бірге соло-гитарамен. Бірақ Патрокл Ахиллдің соғыспауына қынжылады, және гректер оның ең ұлы жауынгерін көргенде күш-қуат алсын деп Ахиллдің қаруын киіп, шайқасқа баруға рұқсат сұрайды. Ахилл келісіп, Патроклдың қауіпсіздігі үшін құдайларға құрбандық шалады. Герместің қорғауымен көрінбей, Қарт кісі құдайдан Приамды қауіп туралы ескертуді өтінеді, бірақ Трояда Париж патшаға Гектор Патроклды жеке шайқаста өлтіргенін хабарлайды. Әкесі мен ұлдары жеңіс үшін үштік ән айтады, бірақ оларды Ахиллдің соғыс айқайы үзеді, грек әскері оны қайталап, жаңғыртады. Грекияның ең ұлы жауынгері ашуға толы күйде қайтадан майданға оралды.
3-ші акт
Гектордың төсек бөлмесінде Андромах күйеуін күтіп отыр. Ахиллдің әкесі мен бауырларын өлтірген күнін қатты қорқып еске алады. Патшаша Геккуба кіріп, Гекторды Трояның қабырғасына барып, оны шайқастан шақырып, құтқаруды айтады. Андромах, Приамның ұрланған Еленаны күйеуіне қайтарып, соғысты неге тоқтатпайтынын сұрап, бас тартады. Геккуба әйел үшін соғыспағанын мазақ етеді: Елена сылтау болуы мүмкін, бірақ гректің шынайы жүлдесі - Троя қаласы. Енді Еленаның өзі кіреді, ал Андромах оның сезімдерін қорлаумен жеңілдетеді. Хелен эротикалық құмарлықтың мораль мен саясаттан жоғары екенін, оның махаббаты "Жәннатты қозғайды, өйткені ол тозаққа дейін созылады" деп мәлімдеген виртуоздық ариямен жауап береді. Қарындастықтан жұбаныш таппай, үш әйел әрқайсысы бірінші актіде бейнеленген құдайға жеке-жеке дұға жасайды. Хелен мен Геккуба барады, ал қызметші әйел Гектордың кешкі ваннасына от жағу керек пе деп сұрайды. Андромах өзінің өлімін білетініне қарсылық білдіріп, "Иә, иә" деп жауап береді, бірақ оның құлы "Жоқ, жоқ" деп мазақ етеді, өйткені барлық жаман жаңалықтарды құлдар бірінші болып естіп жатады. Андромахтың үміті үзіліп, үйден қашады. Қызметші әйелге құлдардың тобы қосылады. Парис Приам патшаға Гектордың өлімі туралы хабарды жеткізеді. Приам өзінің тірі қалған ұлын қарғап, оның да өліп қалғанын тілейді, ал Париж Ахиллді өшіру үшін өлтіргенше қайтып оралмаймын деп ант береді. Жалғыз қалған Приам қарттың тек өзінің өлімі туралы ғана айтып, Гектордыкі туралы айтпағанын айтып жылайды. Қарт, жас жігіт және медбике келіп, патшадан: "Бір ұлының екіншісінің өлімімен өмір сүруі, сіз өмірдің заңын қалайсыз ба?" деп сұрайды. Приам әлсіз "Иә, иә" деп жауап беруге тырысады, бірақ көрінбейтін хор "Жоқ, жоқ" деп жауап береді: оның жүрегінің жауабы. Гермес Приамды Ахилл шатырына алып барады. Тыныш сахнада Приам Ахиллдің қолын сүйеді, "осы менің ұлымды өлтірген адамның қолын" және Гектордың денесін жерлеуге беруді сұрайды. Ахилл келіседі, екеуі де өз өлімдерін күтеді: Ахиллді Париж өлтіреді, ал Приамды Ахиллдің ұлы Неоптолем өлтіреді. Троя қираған. Приам қаладан кетуден бас тартады, ал оның отбасы бірінен соң бірі оны тастап кетеді. Соңғы рет ол Еленамен қоштасады, оған жұмсақ сөйлейді. Ахиллдің ұлы өлтіретін соққыны шалуға дейін бір сәт тыныштық орнады және драма аяқталған Гермес Олимпке қарай жолға шықты.
Жазбалар
1980: Норман Бейли (Приам), Хизер Харпер (Хекуба), Томас Аллен (Гектор), Фелисити Палмер (Андромах), Филип Лэнгридж (Париж), Ивонн Минтон (Елена), Роберт Тир (Ахиллес), Стивен Робертс, Энн Мюррей, Дэвид Уилсон Джонсон, Питер Холл, Кеннет Боуэн, Decca Records (LDR 73006) компаниясы жазды. Лондондық Синфониетта оркестрі Дэвид Атертонның жетекшілігімен орындалды. Бұл жазба сол жылы Gramophone журналының заманауи музыка жазбалары бойынша сыйлығын жеңіп алды және 1995 жылы Chandos (CHAN 9406/7) компаниясымен компакт-дискіде қайта шығарылды. 1985: Родни Маканн (Приам), Джанет Прайс (Хекуба), Омар Ибрагим (Гектор), Сара Уокер (Андромах), Говард Хаскин (Париж), Энн Мейсон (Елена) және Нил Дженкинс (Ахиллес) Кент операсының қойылымында өнер көрсетті, режиссері Николас Хитнер, дирижері Роджер Норрингтон. Channel 4 телеарнасы үшін Роберт Лоу режиссерлік етті; 1990 жылы Virgin Classics, 1997 жылы Kultur лейблі VHS форматында, ал 2007 жылы Arthaus Musik DVD форматында шығарды.