Кіріспе

Ситтанавасал үңгірі (сондай-ақ, Аривар Коил) – Үндістанның Тамил Наду штатындағы Пудукоттай ауданындағы Ситтанавасал ауылында орналасқан 2 ғасырлық тамил Шрамана үңгірлер кешені. Оның атауы «Sit tan na va yil» тамил сөзінің бұрмаланған түрі, ол «ұлы қасиеттілердің мекені» дегенді білдіреді (тамил: சித்தன்னவாசல்). Бұл ескерткіш – тастан қашалған монастырь немесе храм. Тамил Шрамандары салған бұл орын Аривар Коил деп аталады және Ариханттарға арналған тастан қашалған үңгір храм болып табылады. Онда 7 ғасырға тән елеулі фрескалардың қалдықтары сақталған. Муралдар қара, жасыл, сары, қызғылт сары, көк және ақ түстердегі өсімдік және минералдық бояулармен салынған. Суреттер әк гипсінің жұқа, ылғалды бетіне бояу жағу арқылы жасалған. Гол Гумбаз, Талагирисвара храмы және осы сияқты ежелгі құрылыстар жеткілікті бағаланбайды деп есептеледі. Үндістанның археологиялық зерттеулер департаменті Ситтанавасал үңгірін «Міндетті түрде көруге тиіс» үнді мұраларының тізіміне қосты. Ситтанавасал үңгірі Үндістанның археологиялық зерттеулер департаментінің Адарш Смарак ескерткіштерінің бірі болып саналады.

Тарих

Ситтанавасал ауылы б.з.б. 1-ші ғасырдан біздің заманымыздың 10-шы ғасырына дейін дамыған, осы кезеңде джайнизм гүлденген. Алайда, бұл храм алғашқыда джайнизмнен шайваизмге өткенге дейін Паллава патшасы Махендраварман I (580–630 жж.) тұсында салынған деп есептелген. Бірақ, бір жазуша оның жаңартылуын Пандия патшасы Маран Сенданға (654–670 жж.) немесе Арикесари Мараварманға (670–700 жж.) жатқызады. Тау басындағы Шрамана төсекшелері джайнизм дәуіріндегі қажылық орталығына байланысты, ол 9-шы ғасырға дейін сақталған. Дегенмен, ескерткіштер орналасқан Пудуккоттай аймағында одан да ертерек мегалитикалық қабірлердің көптеген археологиялық орындары табылды.

Сәулет ерекшеліктері

Ситтанавасал – таудың батыс жағында орналасқан, солтүстік-оңтүстік бағытта созылатын жартастан қашалған үңгір. Таудың биіктігі шамамен өлшенсе, ал айналасындағы жазықтықта бірнеше археологиялық ескерткіштер бар. Ехадиппаттам деп аталатын джайнистік табиғи үңгірлерге таудың етегінен жуықтап баруға болады. Үңгірге кіру үшін шамамен 100 сатырдан көтерілу қажет. Үндістанның археологиялық қызметі үңгірді және джайнистік жатар орындарын күтіп ұстауға жауапты. Мулк Радж Ананд суреттер туралы былай деді: "Паллава шеберлері жасыл, қоңыр және пукиль түстерін шынайы дағдымен және лирикалық сызықтармен қолданды. Лотостар көкшіл сәуледе жарқыраған көк жасыл желектер арасында көзге көрінбейтін көлдерден гүлдейді". Сонымен қатар, 9-10 ғасырлардағы жазулар да кездеседі. Ардхамандапам төбесінде 7 ғасырға тән қабырға суреттері сақталған. Үңгір ғибадатханасы қарапайым бағаналармен және джайнистік Тиртханкаралардың мүсіндерімен безендірілген. Дегенмен, гипстің астына толық жабылып салынған фрескалардың көпшілігі зардап шегіп, немесе соңғы бес-алты онжылдықтағы қауіпсіздік пен күтімнің жеткіліксіздігі салдарынан анық көрінбейді. Бастапқыда үңгір ғибадатханасының барлық бөліктері, мүсіндерімен бірге, гипстеліп, боялған. Суреттерде джайнистік Самавасарана, яғни "ең тартымды аспан павильоны" (бұл нирванаға қол жеткізуді білдіреді) және Кхатика бхуми тақырыбы бейнеленген. Ардхамантападан 2,5 фут (2 метр) биіктігі мен 2,5 фут (1 метр) ені бар есік үш баспалдақ мүсіні бар қасиетті орынға (сатыр арқылы) жетелейді. Кіреберісте surul vyalis (бұралған сабақтары бар мифтік vyalis нысанымен безендірілген балюстрадалар) орналасқан. Қасиетті орынның жоспары 1 метр енді және 2 метр биіктікте, ал артқы қабырғасында үш барельеф бар. Олардың екеуі джайнистік Тиртханкараларды бейнелейді (олардың үстінде үш қабатты шатырлар бар), ал үшінші барельеф – ачарьяның (ұстаздың) суреті. Гарбха гриха төбесінде Дхарма чакраны ("Заң доңғалағын") көрсететін, омыртқасы мен білігі бар ою-өрнектелген доңғалақ бейнеленген. Лотос күйіндегі үш суреттің үстінде (отырған позада) қабырғалар, алаңқайлар және әр түрлі өлшемдегі дөңгелектермен безендірілген шатырды бейнелейтін суреттер де бар. Дөңгелектерде иілген ұштары бар айқыштар бейнеленген; айқыштың көлденең бөлігінде адам және арыстанның суреттері бар. Басқа жерлерде төбе ардхамантапамдағы лотос тоғанына ұқсас суреттермен безендірілген. Ситтанавасал үңгірінің қабырғаларындағы гипстің қалыңдығы әртүрлі. Суреттер үшін қолданылған пигменттердің жасы 1000 жылдан астам. Шағын ғибадатханада "ом" сөзін айтқанда, тек естілмейтін болса, эхо әсері анық естіледі. Бұл фрескалар Ажанта және Баг үңгірлерінің фрескаларымен қатар ортағасырлық Үндістанның ең жақсы фрескаларының бірі саналады. Ситтанавасал үңгіріндегі суреттердің техникасы мен материалдарын анықтау үшін талдау жүргізілді. Ардхамантапамдағы лотос тоғанының суретін талдау нәтижесінде олар фреско-секко әдісімен салынғаны анықталды. Бұл әдіс құм мен аз мөлшердегі қоспалары бар әк ерітіндісінің қалың қабатына сурет салуды қамтиды, ал әк ерітіндісі әлі де ылғалды болғанда, оған қалың әк суы шашырылады. Қолданылған пигменттердің құрамында әк негізіндегі ақ, ағаш көмірінен немесе шам қарасынан жасалған қара, сары охрадан сары, қызыл охрадан қызыл, ультрамарин/лазуриттен көк және жерден жасыл түс кіреді. Пигменттер (ASI-нің сайттағы ақпараттық тақташасында көрсетілгендей, өсімдік бояулары емес) жабысқақ заттарсыз құрғақ гипс бетіне жағылды. Бұл процесс әк суының химиялық реакциясын қамтиды, ол ауадан оттегіні сіңіріп алып, карбонизация процесі арқылы ерімейтін кальций карбонатына айналады, бұл пигменттердің бетке жабысуын қамтамасыз етеді. 1937-1939 жылдары Пудуккоттай штатының бастамасымен суреттер тазартылып, консервантты жабынмен қапталды. Сонымен қатар, гипстің зақымдалған бөліктеріне цементтік материалдар құйылды және суреттер ретушьтендірілді.