Кіріспе
Фотографиялық пленкадағы қабат. Пленка негізі – фотосезімді эмульсияға тірек ретінде қызмет ететін мөлдір субстрат, ол эмульсияның үстінде жатады. Эмульсиялық қабатқа байланысты көптеген қабаттар мен жабындар болғанына қарамастан, негіз әдетте кез келген пленканың қалыңдығының көп бөлігін құрайды. 19 ғасырдың соңынан бері үш негізгі пленка негізі қолданылып келеді: нитрат (шамамен 1951 жылға дейін), ацетат және полиэстер.
A film base is a transparent substrate which acts as a support medium for the photosensitive emulsion that lies atop it. Despite the numerous layers and coatings associated with the emulsion layer, the base generally accounts for the vast majority of the thickness of any given film stock. Since the late 19th century, there have been three major types of film base in use: nitrate (until about 1951), acetate, and polyester.
Нитрат
Фотография әдебиетінде "нитрат" термині химиялық нитроцеллюлозаның синонимі ретінде қолданылады. Оны "целлюлоза нитраты" деп те атайды. Нитроцеллюлоза – атыс қаруында оқ-дәріге арналған алғашқы итергіш зат. Нитрат негізіндегі пленка – Джон Карбут, Ганнибал Гудвин және Истман Кодак компаниясының 1880 жылдардағы целлулоидтық әзірлемелерінің арқасында коммерциялық түрде қолжетімді алғашқы мөлдір, иілгіш және пластикаланған негіз болды. Истман 1889 жылы осы пленканы сату үшін алғаш рет шығарды. Өкінішке орай, нитраттың өте тез тұтанатын қасиеті бар, осы қасиет оны оқ-дәріге лайықты ауыстырғыш етті. Ол біртіндеп ыдырайды, тұтанатын газ шығарады, жабысқақ болады және ыдыраудың соңғы сатысында пленка жабысқақ сұйықтықты шығарады, нәтижесінде зат шаңға айналады. Осы процесте автоматты түрде тұтану мүмкіндігі артады. Кинотеатрлардың алғашқы онжылдықтарында проекциялық кабиналарда өрт кездейсоқ болатын, егер пленка проектордың кино қақпасынан өтетін кезінде тым көп жылуға ұшыраса, ал мұндай жағдайлардың бірнешесі жалыннан, түтіннен немесе одан туындаған паникадан көрермендердің қазасына әкелді. Пленканың қақпаға кіргенде тұтануынан туындаған кездейсоқ өрт "Кино Парадизо" (1988) фильмінде маңызды сюжеттік желі болды. 1978 жыл киноархивтер үшін ерекше қиын жыл болды, себебі АҚШ Ұлттық архивтері мен жазбалар басқармасы және Джордж Истман үйінің нитрат пленкалары сақталыған қоймаларында автоматты түрде өрт шықты. Истман үйі 329 фильмнің түпнұсқалық камералық негативтерін жоғалтты, ал Ұлттық архив 12,6 миллион фут жаңалықтарды жоғалтты. Целлюлоза нитратында оттегі бар болғандықтан, нитрат отын сөндіру мүмкін емес. АҚШ Әскери-теңіз күштері нитрат пленкасын қауіпсіз пайдалану және қолдану туралы оқулық фильм жасады, онда нитрат пленкасының толық рулоны судың астында жанып жатқан бейнесі көрсетілген. Негіздің өте тұтанатындығы соншалық, қаптаманы сынау мақсатымен қасақана тұтастыруға, қатаң қауіпсіздік шараларын сақтап, бір кадрдан артық емес мөлшерде рұқсат етіледі. Нитрат пленкасын жағудан пайда болатын түтін өте улы, бірнеше улы газдарды қамтиды және жеткілікті мөлшерде дем алған жағдайда өлімге әкелуі мүмкін. Соңғы онжылдықтарда көптеген нитрат пленкалары қауіпсіз пленкаға көшірілді, ал түпнұсқалық нитрат принтерлері, әдетте, нитрат оттың басқа пленкаларды жоюын болдырмау үшін бөлек сақталады; олар шығаратын газ қауіпсіз пленканың эмульсиясына да әсер етеді. Әдетте, нитрат жинағы бірнеше өртке төзімді бөлмелерге бөлінеді, егер бір бөлмеде өрт шықса, бүкіл жинаққа зиян келтіруді азайту үшін. Бүгінгі таңда кинотеатрлар нитрат пленкасын көрсетуге сертификат алу үшін қатаң қауіпсіздік стандарттары мен сақтық шараларын орындауы керек. Бұған өртке төзімді проекциялық кабина, пленканы беру және қабылдау рулондарының айналасындағы өрт камералары, сондай-ақ проекторға орнатылған және проектордың кино қақпасына бағытталған бірнеше өрт сөндіргіштер кіреді, пленка тұтанған жағдайда олардың іске қосылуына арналған механизмдермен бірге. Нитрат пленкасы "қауіпті тауар" ретінде жіктеледі, оның сақталуы мен тасымалдануына лицензиялар қажет. 1951 жылға дейін барлық ірі фильмдерде нитрат пленкасы қолданылды. Көптеген үнсіз фильмдер 16 мм пленкаға көшірілгендіктен сақталды, онда нитрат негізі қолданылмады. 2013 жылдың қыркүйек айында АҚШ Конгресінің кітапханасы жариялаған мәліметке сәйкес, американдық үнсіз фильмдердің 70 пайызы жоғалған.
Ацетат
Фотография әдебиетінде "ацетат" бірнеше химиялық заттардың синонимі ретінде қолданылады: целлюлоза ацетаты, целлюлоза триацетаты, целлюлоза диацетаты, целлюлоза ацетаты пропионаты және целлюлоза ацетаты бутираты. Бәрі де жеке-жеке және қоспалар түрінде пленка негізін жасау үшін қолданылған. Нитрат пленкасының қауіптілігі оның жасалғаннан бері белгілі болғанымен, 1952 жылға дейін барлық маңызды көркем фильмдерде қолданылды, ол кезде Kodak төрт жылдық қайта құру бағдарламасын аяқтады, соның нәтижесінде ацетат негізіндегі пленкалар ғана шығарылатын болды. Kodak 1909 жылдан бастап ацетаттан жасалған "қауіпсіз пленкамен" жұмыс істеді және 1910 жылы оны 22 мм пленкаға сата бастады. Ацетат 8 мм және 16 мм форматтарында әрдайым қолданылып келді, себебі олар бастапқыда үй киносы үшін әуесқойларға арналған еді, және жалпы халыққа қауіптің деңгейін азайту үшін көбінесе 35 мм-ден кішкентай форматтар үшін қолданылды. Дегенмен, 35 мм-ден қайта кесілген 17,5 мм сияқты кейбір форматтар нитраттан жасалған. Kodak 16 мм-ді 17,5 мм орнына стандартты әуесқой форматтың ені ретінде таңдауының бір себебі – үй киноларында нитраттан жасалған пленканың қолданылуын болдырмау еді. Бүгінгі таңда, барлық көркем фильмдердің негативтері ацетат пленкаға түсіріледі, себебі ол нитраттан қауіпсіз, бірақ полиэстер негізінен мықты емес. Егер пленка тұрып қалса, полиэстер камераны зақымдауы мүмкін, ал ацетат пленкасының өзі зақымдалады. Ацетат пленканы пленка цементімен біріктіруге болады, ал полиэстерді тек таспамен немесе ультрадыбыстық тігіс машинасымен біріктіруге болады, сондықтан полиэстерді өңдеу қиын. Ацетат пленкасы қатты қызғанда өртенбейді, керісінше, балқып, көпіршіктейтіндей күйіп кеткен эффекті тудырады. Мұны "Персона" (1966), "Two Lane Blacktop" (1971), "The Muppet Movie" (1979) немесе "Velvet Goldmine" (1998) сияқты фильмдерде көруге болады. Бұл кинотеатрларда көрсетілім кезінде кадр проектордың пленка қабылдағышына жабысып қалғанда болуы мүмкін. Ацетат пленкалары уақыт өте келе тозуға ұшырайды. Жылу, ылғал немесе қышқылға ұшырағанда, ацетил тобы молекулалық байланыстардан ажыратылып, целлюлозадан бөлінеді. Содан кейін босатылған сірке қышқылы ауаға таралады. Сірке қышқылы – бұл сірке суы, сондықтан сірке суының иісі сезіледі. Бұл құбылыс "сірке синдромы" деп аталады. Тозу процесі жалғасқанда пленка негізі нашарлап, қысқарады.
Полиэстер
Фотография әдебиетінде полиэстер – полиэтилентерефталат, оны Kodak компаниясы "ESTAR" деп атады. Полиэстер – соңғы дамытылған пленкалық негіз. Ол алғаш рет 1955 жылы арнайы фотосурет саласында қолданылды, бірақ 1990 жылдары ғана кино түсірілімдері үшін кеңінен танымал болды. Икемділігі, мықтылығы және тұрақтылығының арқасында постөндіріс, көрсету және архивтік мақсаттар үшін ол өте қолайлы. Дегенмен, оның мықтылығы кейде кемшілік ретінде қарастырылады, себебі полиэстер негізіндегі фильмдер сынуға төзімді болғандықтан, жабысу немесе артық кернеу туғанда камера жабдығын бұзуы мүмкін. Сондықтан кинокамералар бастапқы камераға түсірілетін негатив үшін бұл негізді қолданбайды, өйткені камераның өзі бұзылуына қарағанда фильмнің бұзылуы уақыт және қаржы жағынан тиімді. Сонымен қатар, камералардың барлық негативтік материалды пайдалануы үшін тігілуге жарамды триацетат негізі қажет. ПЭТ пленкалық негізді ультрадыбыстық тігіспен немесе екі пленканың ұштарын балқытып біріктіру арқылы жалғауға болады.