Маделен де Вершер: 14 жастағы қаһарман қаңғыбас шабуылын тойтарған. Жаңа Францияның (Квебек) тарихы, Ирокездермен шайқас, батырлық ерлігі туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Канадалық батыр
Canadian battle hero
Мари Мадлен Жарре, Мадлен де Вершере (Madeleine de Verchères; 3 наурыз 1678 – 8 тамыз 1747) – Жаңа Францияда (қазіргі Квебек) өмір сүрген және 14 жасында Форт Вершереге жасалған шабуылды тойтарған әйел.
Marie Madeleine Jarret, known as Madeleine de Verchères (madəlɛn də vɛʁʃɛʁ; 3 March 1678 – 8 August 1747) was a woman of New France (modern Quebec) credited with repelling a raid on Fort Verchères when she was 14 years old.
Ерте өмір
Мадленнің әкесі Франсуа Жарре Сен-Шефте (Францияның Изер департаменті) өзінің қарындасының күйеуі Антуан Пекоди де Контрекоурдың тобына қосылып, Жаңа Францияда ирокездермен күресті (Бобр соғыстарын қараңыз). Олар 1665 жылдың тамызында келді, ал 17 қыркүйекте 1669 жылы Жарре Орел аралында он екі жасар Мари Перроға үйленді. Ол 29 қазан 1672 жылы Сент-Лоуренс өзенінің оңтүстік жағалауында Верчер деп аталатын феодта жер алды және содан кейін жер иелігін көбейтуді жалғастырды. Олардың он екі баласы болды, олардың төртіншісі Мадлен де Вершере, ол 3 наурызда 1678 жылы Вершерде дүниеге келді және 17 сәуірде крещениеден өтті.
Madeleine's father, François Jarret, of Saint Chef (in the department of Isère in France), joined the company of his uncle Antoine Pécaudy de Contrecœur to battle the Iroquois in New France (see Beaver Wars). They arrived there in August 1665, and on 17 September 1669, Jarret married the twelve year old Marie Perrot on the Île d’Orléans. He was awarded a land grant on the south shore of the Saint Lawrence River on 29 October 1672 in a seigneury called Verchères and thereafter continued to increase his landholdings. The couple was to have twelve children, the fourth of whom was Madeleine de Verchères, born in Verchères on 3 March 1678 and baptized on 17 April.
Күтпеген жерден шабуыл жасау
1600 жылдардың аяғында ирокездер Жаңа Францияның қоныс аударушыларына шабуыл жасап, үйлерін тонап, өртеп жіберді. 1692 жылдың 22 қазанында Мадленнің ата-анасы жұмыс істеуге және қысқа дайындық үшін азық-түлік жинауға кетті. Мадлен бауырларымен бірге қамалға қалды. Енді он төртке толған Мадлен қамалдың басқарушысы болды, оның жанында Лавиолет есімді өте қарт кісі және екі сарбаз болды. Бір күні таңертең сегіз сарбазбен бірге қоныс аударушылар егістікке баруға шықты. Мадлен қамалға жақын көкөніс бағында жұмыс істеп жатқанда, кенеттен ирокездер шабуыл жасады. Сақтанбай қалған ерлер қауіпсіз жерге қашуға тырысты, бірақ ирокездер олардан жылдам болды, оларды оңай ұстап алып, алып кетті. Мадлен қамалдан 200 қадам қашықтықта жұмыс істеп тұрғандықтан, оларды қуған ирокездерге қарағанда оқыс жолмен қашып үлкерді. Бір ирокез оны қуып жетіп, сәлге орамалынан ұстады, Мадлен дереу орамалын шешіп, қамалға қарай жүгіріп кірді де, "Aux armes! Aux armes!" ("Қоралға! Қоралға!") деп айғайлады.
In the late 1600s, the Iroquois mounted attacks on the settlers of New France, looting and burning their homes. On 22 October 1692 Madeleine's parents left the fort on business and to gather winter supplies. Madeleine and her brothers and sisters stayed at the fort. Now fourteen, Madeleine was in charge of the fort, with one very old man named Laviolette and two soldiers. One morning, some settlers left the fort to tend to the fields along with eight soldiers. Madeleine was in the cabbage garden, quite close to the fort. Suddenly, the Iroquois descended on the settlers. The men, caught off guard, tried to flee to safety. However, the Iroquois were too quick for them and they were easily caught and carried off. Madeleine, working only 200 paces from the fort, had a head start on the Iroquois who were chasing her. One Iroquois caught up to her and grabbed her by her kerchief which she quickly untied, then Madeleine ran into the fort shouting, "Aux armes! Aux armes!" (To arms)
Мадлен бастионға жүгірді. Ол тек бір үміт бар екенін білді. Мадлен мылтықпен атып, адамдарға мүмкіндігінше көп шу шығаруға шақырды, сонда ирокездер қамалдың ішінде көп сарбаз бар деп ойлайды. Содан кейін Мадлен басқа қамалдарды шабуыл туралы ескерту үшін және күш-жабдықты шақыру үшін зеңбірекпен оқ атты. Ирокездер күтпеген шабуылмен қамалдың оңай басып алынатынына үміттенгендіктен, бір сәтте тұтқындарымен бірге бұталарға шегінді. Қоршау кезінде Мадлен Фонтейн есімді отбасы бар каноэдің жағалауға жақындап келе жатқанын байқады. Қамал ішіндегі сарбаздар шығуға бармады, сондықтан Мадлен кемежайға жүгіріп барып, отбасын тез арада ішке кіргізіп, оларды күш-жабдық ретінде көрсетті. Кешкісін қоныс аударушылардың малдары қамалға оралды. Мадлен ирокездер малдың арасында жасырынып, жануар терілерімен жабылған болуы мүмкін екенін білді. Ол екі бауырын күтіп, малдарды тексеріп, жауынгерлерді іздеді, бірақ ешқайсысы табылған жоқ, содан кейін сиырлар қамалға кіргізілді. Монреальден келген күш-жабдық ирокездер кеткеннен кейін келді. Шаршаған, бірақ жеңілдеген Мадлен француз лейтенантына: "Мон сеньор, мен сізге қаруымды тапсырамын", - деді. Күш-жабдық ирокездерді ұстап алып, ұрланған қоныс аударушыларды қайтарды. Осы кезде Мадленнің ата-анасы қайтып келді, ал Мадленнің батырлығы туралы хабар бүкіл колонияға тарады.
Madeleine ran to the bastions. She knew there was only one hope. Madeleine fired a musket and encouraged the people to make as much noise as possible so that the Iroquois would think there were many soldiers defending the fort. Then Madeleine fired the cannon to warn other forts of an attack and to call for reinforcements. The Iroquois had hoped a surprise attack would easily take over the fort, so for a moment, they retreated into the bushes with their prisoners. During the siege, Madeleine noticed a canoe approaching the landing site with a family named Fontaine. The soldiers inside the fort refused to leave, so Madeleine ran to the dock and led the family quickly inside, pretending to be reinforcements. Late in the evening, the settlers' cattle returned to the fort. She knew that the Iroquois could be hiding with the herd covered in animal skins. She had her two brothers wait with her to check the cattle for warriors but none were found and the cows were brought inside the fort. Reinforcements from Montreal arrived just after the Iroquois left. Tired but relieved, Madeleine greeted the French lieutenant, "Mon seigneur, I surrender to you my arms." The reinforcements caught the Iroquois and returned the kidnapped settlers. By this time, Madeleine's parents had returned and news of Madeleine's heroic deed had spread through the colony.
Кейінгі өмірі
Франсуа, Мадленнің әкесі, 1700 жылдың 16 ақпанында қайтыс болды, ал оның 1000 ливрлік зейнетақысы 1692 жылы басшылық еткендігі үшін Мадленге, анасын қамтамасыз ету шартымен берілді. Мадлен 1706 жылдың қыркүйегінде Жаңа Францияның тұрақты әскерлеріндегі лейтенант Пьер Томас Тарие де Ла Перадқа үйленгенге дейін Вершереске басшылық етті. Ол Францияның ескі ақсүйек отбасынан шыққан колония әкімшісі Томас де Ланугердің ұлы болды. Жұбайлар Квебек штатының Сент-Анн де-ла-Перад қаласына көшіп, онда Тарие бірлескен сеньор болды. Мадленнің Вершередегі иелігі жаңа күйеуіне ауыстырылды. Жер иелігіне қатысты құқықтық мәселелердің күрделілігі өмір бойы көптеген сот дауларына әкелді, сондықтан Мадлен өзін және күйеуін сотта қорғау үшін кем дегенде үш рет Францияға сапар шекті. Мари Мадлен 1747 жылдың 8 тамызында 69 жасында Сент-Анн де-ла-Перадта қайтыс болды. Ол Сент-Анн де-ла-Перадтағы өз орындығының астына жерленді. Пьер Томас 1757 жылдың 26 қаңтарында 79 жасында қайтыс болды.
François, Madeleine's father, died on 16 February 1700, and his pension of 1000 livres was transferred to Madeleine due to her leadership in 1692, on the condition that she provide for her mother. Madeleine managed Verchères until her marriage in September 1706 to Pierre Thomas Tarieu de La Pérade, who was a lieutenant in the regular troops of New France. He was the son of Thomas de Lanouguère, an administrator of the colony who descended from an old noble family in France. The couple moved to Sainte Anne de la Pérade, Quebec, where Tarieu was co seigneur. Madeleine's seigneury at Verchères was transferred to her new husband. The complex land titles led to numerous lawsuits over the course of her life, and Madeleine sailed to France at least three times to represent herself and her husband in court. Marie Madeleine died at Sainte Anne de la Pérade on 8 August 1747 at age 69. She was buried beneath her pew at Sainte Anne de la Pérade. Pierre Thomas died 26 January 1757 at age 79.
Тарихи деректері мен мұрасы
1692 жылғы шабуыл туралы алғашқы хабарламаларда Мадлен есімді ешкім айтылмаған. Мадленнің өмірінде 1692 жылғы қоршау туралы бес дерек пайда болды. Ең ертесі – Мадленнің 1699 жылғы 15 қазанда графня де Морепасқа жазған хаты, онда ол зейнетақы сұрап өзінің оқиғасын баяндайды. 1722 жылы немесе одан кейін ол губернатор Боарноға оның өтініші бойынша ұзақ, әшекейленген нұсқасын жазды. Клод Шарль де Ла Потери 1722 жылы екі дерек жариялады: біріншісі 1699 жылғы Мадленнің хатына ұқсас, ал екіншісі Боарноға жазылған хатқа ұқсас; екеуі де Мадленнің өзінің хатына негізделген болуы мүмкін, тіпті оның бастапқы нұсқасы болған деуге болады. Пьер Франсуа Ксавье де Шарлево 1744 жылы тағы бір көркемделген нұсқасын жариялады. 1730 жылы Мадленге қарсы сот процесін бастаған дін қызметкері Гервай Левебр: «Құдай батырды да, қаһарманды да қорқазбайды» деген сөзді айтқан, бұл оның оқиғасы сол кезде көпке белгілі болғанын көрсетеді. Деректерде Мадленнің өзін ер адам ретінде жасырғаны жиі айтылды, бірақ мұның қажеттілігі күмәнді: анасы екі жыл бұрын осындай жасырынбаусыз ұқсас қорғанысқа бұйрық берген еді. Алғашқы жазбасында Мадлен ирокездің қолынан шарфын тастап, сол кезде солдаттың қалпағын киіп қалай құтқарылғанын айтады. Шарлевои бұған қоса ол шашын түйіп, еркек киімін кигенін қосты. Кейінгі жазбалар Мадленнің трансвестизміне байланысты кейінгі қоғамның алаңдауын білдіруі мүмкін. 1730 жылғы сот процесі дін қызметкері Левебрдің Мадленді «сатылық» деп атауына байланысты болды, бұл соғысшы рөлін атқаратын әйелдер туралы қоғамдағы еркін сексуалдық көзқарасты көрсетеді. Көптеген жазушылар қоршаудан кейін Мадленнің дәстүрлі әйелдік рөліне және мінез-құлқына толығымен оралғанын көрсетуге тырысты. 1912 жылы бір журналист оның «үлкен әйел, анадай жақсы үй шаруасын атқаратын» екенін жазды. Қамқоршы Фредерик Александре Байярже «күшті болғанымен, жұмсақ және сезімтал» екенін жазды. Кейбіреулері, мысалы, Лайонел Грулькс, әйелдердің «кейде еркектердің орнын басатыны, бірақ олар оларға тиісті шайқастар үшін қару-жарақ беруі керек» екенін жазды. Әйел жазушылар Мадленнің ерлерді қолдап, дәстүрлі рөлге оралуын жиі атап көрсеткенмен, басқалары оның оқиғасын Канада тарихындағы әйелдердің рөлінің феминистік тұжырымын алға жылжыту үшін пайдаланды. Мадлен мен Жанна д'Арк – еркек киім киген, тұрмысқа шықпаған жасөспірімдер – және Бове қаласын қорғаған Жанна Хашеттпен салыстырылды. Мадленнің замандасы Адам Доллард де Ормео, Бобер соғыстары кезінде Лонг-Солт шайқасының батырымен де салыстырылды. Вершерестің оқиғасы оның өлімінен кейін ұмытылды. Ол 1860 жылдары табылғаннан кейін қайта жаңғырды, ал 1880 жылдан 1920 жылға дейін француз канадалық ұлтшылдықтың символы мәртебесіне ие болды. 1917 жылғы әскери шақыру дағдарысынан кейін Мари Викторен Кируак «Тарихсыз халық» (1918) пьесасын жазды. Онда Лорд Дурхамның ашуланған француз канадалық қызметшісі, 1837 жылғы Төменгі Канада көтерілісінен кейін Дурхамның француз канадалықтарының тарихы жоқ деп жариялаған есебін оқығаннан кейін, оған «Сен өтірік айтасың, Дурхам!» деп қосады және Мадлен де Вершер есімімен қол қояды. Одан ол естіген Вершере туралы әңгіме оны француз канадалықтарына сенуге көндіреді және әңгімені «Илиаданың бір бөлігімен» салыстырады. Кейінгі жазушылар Мадленнің оқиғасын ұлтшылдық мақсаттарда қолданды. Империялық қыздар орденін қолдауға шақыру үшін Артур Доутидің 1916 жылғы есебі Бірінші дүниежүзілік соғыстағы немістер мен «Еуропалық өркениеттің алға басуына» кедергі келтірген ирокездер арасындағы ұқсастықтарды көрсетеді. Доллар сияқты батырларға ескерткіштер орнатылған болса, 20-ғасырдың басында Мадлен де Вершерге ескерткіш жоқ екені жұртшылыққа мәлім болды. Бейльерж Вершерестің және оның қаһарманының құрметіне ескерткіш салу үшін қаражат жинады, ал 1912 жылдың шілдесіне қарай 2000 доллар жинады. Басқа да күш-жігерлер федералды үкіметтің 25 000 доллар тартуына әкелді, ал Верчер қаласының мэрінің әйелі 1913 жылғы 20 қыркүйекте рәсімде мүсінді ашты. Сөз сөйлегендердің арасында премьер-министр Уилфрид Лориер: «Егер Франция патшалығын Жанна д'Арк құтқарған және қайта жаңғыртқан болса, онда бұл колония, бастапқыда француз тілінде болған, Мадлен де Вершермен безендірілген» деді. Жоғарғы Канададағы Мадлен де Вершер мен Лора Секордтың оқиғалары француз және ағылшын канадалықтары үшін ұлттық оқиғалар ретінде қызмет етті. Екеуі де жаңа қоныстану кезеңіндегі қаһармандар, жаудан қорғанып, өзін қорғады – Мадлен үшін жау ирокездер болса, Секордтың оқиғасында олар оны американдықтардан қашып, британдықтарға шабуыл туралы хабарлауға көмектескен одақтастар болды. Ирокездердің мотивациясы замандас құжаттарында нақты көрсетілмеген.
The earliest reports of the raid of 1692 did not mention Madeleine. Five accounts of the siege of 1692 appeared during Madeleine's lifetime. The earliest is a letter Madeleine wrote to the Comtesse de Maurepas 15 October 1699, in which she gives her story in a petition for a pension. She wrote a longer, greatly embellished version dated 1722 or later to Governor Beauharnois at his request. Claude Charles de La Potherie in 1722 published two accounts: the first is virtually the same as Madeleine's letter of 1699, and the second virtually the same as the later to Beauharnois; both may have been based on, or were even the basis of, Madeleine's own. Pierre François Xavier de Charlevoix published another embellished version in 1744. In 1730 Gervais Levebre, a priest against whom Madeleine had initiated a legal process, was recorded stating, "God fears neither hero nor heroine", which suggests her story was well known by that time. Accounts progressively emphasized Madeleine's disguising herself as a man, the necessity of which is questioned: her mother had commanded a similar defense two years earlier with no such disguise. In her first account, Madeleine describes how she escaped from an Iroquois by leaving her scarf in his hands and then replacing her headdress with a soldier's helmet. Charlevoix adds to this that she knotted up her hair and put on a man's jerkin. Later accounts may represent later societies' anxieties over Madeleine's transvestism. The 1730 lawsuit was over the priest Levebre's calling Madeleine a "whore", which may suggest notions of free sexuality the public had of women who assumed such a traditionally male role as that of a warrior. Many writers took pains to ensure that, after the siege, Madeleine returned fully to her traditional feminine role and demeanor. In 1912, a journalist wrote that she "was a perfect woman, as good a housekeeper as a mother". The curate Frédéric Alexandre Baillairgé wrote that though "strong, was nonetheless soft and sensitive". Some were more explicit, as Lionel Groulx who wrote that women "must sometimes fill in for men, but they must render them the arms for the battles that are more appropriate for them". While female writers also often emphasized Madeleine's return to a traditional role supporting the men, others used her story to advance a feminist position of the role of women in Canadian history. Comparisons have been drawn between Madeleine and Joan of Arc—both unmarried teenagers who dressed as males—and to Jeanne Hachette, who led the defense of Beauvais. Parallels have also been seen with Madeleine's contemporary Adam Dollard des Ormeaux, the hero of the Battle of Long Sault during the Beaver Wars. Verchères's story was mostly forgotten following her death. It was revived after the discovery of her in the 1860s, and from the 1880s to the 1920s she achieved the status of a symbol of French Canadian nationalism. In the wake of the Conscription Crisis of 1917, Marie Victorin Kirouac wrote a play, Peuple sans histoire ("A people without history", 1918). In it an indignant young French Canadian servant to Lord Durham, upon reading a report of Durham's following the Lower Canada Rebellion of 1837 in which he declares the French Canadians have no history, appends to it "Thou liest, Durham!" and signs it Madeleine de Verchères. The story he hears from her of Verchères convinces him to give credence to the French Canadians and compares the story to "a canto of the Iliad". Later authors used the story of Madeleine for nationalistic ends. To rally support for the Imperial Order Daughters of the Empire, Arthur Doughty's account of 1916 makes parallels between the Germans in World War I and the Iroquois who stood in the way of "the advance of European civilization". While heroes such as Dollard had had monuments erected to their memories, by the early 20th century that there was no such monument to Madeleine de Verchères came to public notice. Baillairgé raised funds for such a monument to commemorate Verchères and its heroine, and by July 1912 had raised $2000. Other efforts led to the federal government donating $25,000, and the wife of the mayor of Verchères unveiled the statue in a ceremony on 20 September 1913. Among the speeches delivered, the prime minister Wilfrid Laurier declared, "If the kingdom of France was delivered and regenerated by Joan of Arc, this colony, then French in its cradle, was illustrated by Madeleine de Verchères". The stories of Madeleine de Verchères and Laura Secord in Upper Canada have served as nationalist stories for French and English Canadians. Both were heroines in early Canadian settlements defending themselves from enemy forces—though where the enemy was the Iroquois to Madeleine, in Secord's story they were allies who helped her escape the Americans to inform the British of a pending attack. The motivations of the Iroquois are not made clear in contemporary documents.
Қазіргі мәдениетте
Монреаль маңындағы Вершерес нүктесінде Мадлен де Вершерес мүсіні орналасқан. Оны 1911 жылы осы жобаға тапсырыс алған Луи Филипп Хеберт жасаған. 1922 жылдың 10 желтоқсанында шыққан Дж. Артур Хомье фильмі «Мадлен де Вершере» фильмінде Эстель Белангер Мадлен рөлінде ойнады. Интернеттік кино дерекқоры бұл фильмнің «жоғалғанын» хабарлайды. Канада үкіметі 1923 жылы оны Ұлттық тарихи маңызы бар тұлға деп таныды. Этель С. Бриллдің 1946 жылғы «Мадлен команданы қабылдайды» романы Вершер қамалға алу оқиғасына негізделген тарихи шығарма.
A statue of Madeleine de Verchères stands on Verchères Point near Montreal. It was made by Louis Philippe Hébert, who was commissioned for the project in 1911. Madeleine de Verchères, a J. Arthur Homier film released 10 December 1922, featured Estelle Bélanger as Madeleine. The Internet Movie Database reports this film as "lost." The Canadian government designated her as a Person of National Historic Significance in 1923. Madeleine Takes Command (1946) by Ethel C. Brill is a historical novel based upon the siege of Verchères.
Пайдаланылған әдебиеттер
Уоллес, У. Стюарт, ред. Канада энциклопедиясы, 6-томдық. Торонто, Канада Университеттерінің серіктестігі, 1948 ж. Онлайн.
Wallace, W. Stewart, ed. The Encyclopedia of Canada, Vol. VI Toronto, University Associates of Canada, 1948. Online