Төлей – Германияның Саарланд жеріндегі қала. Тарихы кельттерге дейін барып жетеді, римдіктермен байланысы бар. Орта ғасырда Төлей аббаттығы маңызды орталық болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Толей – Германия Федеративтік Республикасының Саар жеріндегі Санкт-Вендель ауданының муниципалитеті. Ол Санкт-Вендель қаласынан шамамен батысқа қарай, ал Саарбрюкеннен солтүстікке қарай орналасқан.
Tholey is a municipality in the district of Sankt Wendel, in Saarland, Germany. It is situated approximately west of Sankt Wendel, and north of Saarbrücken.
Жергілікті тарих
Қазіргі Толи аймағындағы алғашқы қоныстану іздері кельттерге дейін жетеді. Археологиялық қазбалардың көптеген деректері римдіктердің бұл жерді ұзақ уақыт бойы мекендегенін көрсетеді. Орта ғасырларда қазіргі Саар аймағының көп бөлігі Толи аббаттығына бағынышты болды. Аббаттықты қорғау үшін жақын орналасқан Шаумберг тауына қамал салынды. Толи Лотарингия және Трир архиепископы-князінің билігінде болды. Толи Саар және Хунсрюк тауларының ең биік тауы – Шаумбергтің етегінде орналасқан. Атауы кельт тіліндегі *dol(wo) сөзінен шыққан, мағынасы "көзге түсетін, ерекше", осы түбір сөз көршілес Дольберг төбесінің атында және Lorelei (алғашқыда Dorley) атауында да кездеседі, ол неміс тіліндегі "toll" немесе "қуыршақ" сөздерімен байланысты. "Лей" сөзі кельт және герман тілдерінде "жартастар" деген мағынаны білдіреді. Осылайша, Толи – "жартастардың үстіндегі ерекше ауыл". Жақын маңдағы Галло-римдік Уорсвальд елді мекенінің болуына байланысты, Толи және Тели атауларының латын тіліндегі "tegula" (құмыра) немесе "Castrum teulegium" (Линден бекінісі) сөздерінен шыққандығы туралы да болжамдар бар. 1974 жылы Саар аймағының аумақтық-әкімшілік реформасы аясында бұрын тәуелсіз болған тоғыз қауымдастық – Бергвейлер, Хасборн-Даутевейлер, Линдшайд, Нейпель, Шеуем, Сотцвейлер, Тели, Толи және Уберрот-Нидерхофен бірлесіп Толи деген атпен біріктірілді.
The first traces of settlement in the area of today's Tholey go back to the Celts. Multiple archaeological finds show an extended occupation by the Romans. In medieval times, much of today's Saarland was tributary to the Abbey of Tholey. To protect the abbey a castle was constructed on the nearby Schaumberg. Tholey was under control of Lorraine and of the Archbishop Prince elector of Trier. Tholey is located on the edge of the Schaumberg, the highest mountain in Saarland and the Hunsrück range. The name has been derived from the Celtic *dol(wo) meaning "outstanding", a derivation found also in the name of the neighboring Dollberg hill and in Lorelei (originally Dorley), related to the German toll or doll. "Ley" is a Celtic and Germanic word meaning "cliffs." Tholey is thus "the village on the outstanding cliffs". Given the nearby Gallo Roman settlement Wareswald alternate derivations of the names Tholey and Theley have been proposed from the Latin word for bricks, tegula or from Castrum teulegium – Linden Fort. As part of the Saarland's territorial and administrative reforms in 1974 the nine previously independent communities Bergweiler, Hasborn Dautweiler, Lindscheid, Neipel, Scheuem, Sotzweiler, Theley, Tholey, and Überroth Niederhofen were consolidated under the name Tholey.
Дін тарихы
Аңыз бойынша, шамамен 610 жылы Трир қаласының әулие Венделині Толидегі бенедиктиндер аббаттығының негізін қалып, алғашқы аббат болды. 1794 жылы француздықтар монастырды тонап, өртеп тастады, ал қауым таратылды. 1949 жылы Беврондық конгрегацияның бенедиктиндер монастырының бір бөлігі қайта оралып, қалпына келтіру жұмыстарын бастады.
According to legend, around 610 Saint Wendelin of Trier became the founder and first abbot of the Benedictine abbey of Tholey. In 1794 the monastery was plundered and burned by the French and the congregation was dissolved. In 1949 an offshoot of Benedictine monastery of Beuronese Congregation returned and began restoration.
Яһуди тарихы
Толиде XVIII ғасырдан 1940 жылға дейін еврей қауымы болған. Алғашқы еврей отбасы 1729 жылы тіркелді. 1843 жылы Толиде 88 еврей (952 адамдық халықтың 9%) тұрды, 1895 жылы 91 адамға жетті. 1863 жылдың 4 желтоқсанында Трирден келген аудандық раввин Кан синагоганы салтанатты түрде ашты. 1876 жылдан бері еврей діни мектебі жұмыс істеді. 1925 жылы еврей қауымы 50 адамды құраса, 1935 жылы 41 адам болды. Нацистік кезеңде құқықтары шектелуінің күшеюіне және экономикалық бойкотқа байланысты көптеген адамдар басқа қалаларға көшіп кетті немесе эмиграция жасады. Депортациядан кейін кем дегенде 20 еврей тұрғыны, Толиде туған немесе ұзақ жылдар бойы тұрған адамдар қаза болды. Синагога 1937 жылы сатылып, кейіннен бұзылып, Триерерштрасседе оның орнына үй салынды.
A Jewish community existed in Tholey from the Eighteenth Century to about 1940. The first Jewish family was identified in 1729. By 1843 88 Jewish people lived in Tholey (9% of the total population of 952 people), by 1895 there were 91. A synagogue was dedicated on December 4, 1863, by District Rabbi Kahn from Trier. A Jewish religious school existed since 1876. In 1925 the Jewish community numbered 50 people; in 1935, 41. Because of the increasing disenfranchisement in the Nazi period and due to the economic boycott many moved to other cities or emigrated. After the deportation at least 20 Jewish inhabitants, either born in Tholey or long time residents, were murdered. The synagogue was sold in 1937 and later demolished, and a house constructed on its foundation in the Triererstraße.