Кіріспе

Стефанус Шоман (14 наурыз 1810 – 19 маусым 1890) – 1860 жылдың 6 желтоқсанынан 1862 жылдың 17 сәуіріне дейін Оңтүстік Африка Республикасының президенті болған. Оның қызыл шашы, шарпыған мінезі және басқа буер көшбасшыларымен болған қатыгез даулары оған «Солтүстік дауыл құсы» («Stormvogel den Noorden») деген лақап атты әкелді.

Ерте өмір

Шоман әулетінің алғашқы өкілі 1724 жылы Германияның Шлезвиг-Гольштейндегі Дитмаршеннен Мысқа келді. Дитмаршен 1550 жылға дейін саудагер шаруалардың Бур республикасы (Burenrepublik) болған, және осы еркін Бур республикасының естелігі Оңтүстік Африкаға көшіп келген ұлдарында сақталған болуы керек. Ол бастапқыда Зоутпансберг аймағына қоныстанған, сонымен қатар Преторияда да шаруашылығы болған – қазір Претория зообагі орналасқан жер. Блойдстрат та оның шаруашылығының бір бөлігі болды. Стефанус Шоман – өзінің туы бар Trekker көшбасшысы. Ол Андри Преториус тобына қосылып, Қанды өзен шайқасына қатысты. Шайқаста қолданылған үш зеңбіректердің бірі – Оу Гриетжие Шоманға тиесілі еді және қазір Вооттрекер ескерткішінде көрсетілген.

Төрағалық

Командир генерал ретінде Стефанус Шоман ЗАР-дың бірінші президенті және оның конституциясын жазған Мартин Вессель Преториуспен маңызды саяси қақтығысқа қатысты. Шоман конституцияны қабылдамады. Шоманды, басқалармен қатар, Виллем Корнелис Янсе ван Ренсбург қолдады, ол кейіннен оны уақытша комендант етіп тағайындады. Ван Ренсбург Преториус фракциясымен келіссөздерде Шоманның өкілі болды. 1858 жылы Шоман ауырғанда Ван Ренсбург генерал-командир міндетін атқарушы болып тағайындалды. 1859 жылдың соңына дейін М.В. Преториус, ол белгілі воотреккер көшбасшысы Андрис Преториустың ұлы, Оранж еркін мемлекетінің (ОФС) президенті болып сайланды. Халық кеңесі оған ОФС-те лауазымын атқару үшін алты ай демалыс берді, осы уақыт ішінде ол екі Бур Республикасының бірігуі туралы келіссөздер жүргізуі керек еді. Дегенмен, оның демалысы біткеннен кейін, Volksraad Преториуске ZAR президентінің бұрынғы лауазымын, сондай-ақ ОФС президенттігін қайтаруға рұқсат бермеді. Бастапқыда Йоханнес Герман Гроблер Преториус болмағанда президент міндетін атқарушы болып тағайындалды, бірақ генерал-командир Стефанус Шоман Гроблерді президент міндетін атқарушы ретінде қабылдаудан бас тартты. Шоман президенттікке өзінің ие болуы керек деп есептеді, себебі сол кездегі конституция президенттің қызметтен босатылуы немесе қайтыс болуы жағдайында президенттікке атқарушы кеңестің ең егде жастағы мүшесінің берілуі керек екенін айтқан. Гроблерден үш жас үлкен болғандықтан, президенттікке Шоманның тағайындалуы керек еді. Көптеген наразы бургерлердің қолдауымен Шоман Гроблерді лауазымынан босатып, өзі алды. 1861 жылы Volksraad Шоманға қарсы шаралар қабылдауды шешті, ол және оның жақтастары өз лауазымдарынан бас тартудан бас тартты. Пол Крюгер Шоманға қарсы араласты, бірақ ешкім қатаң шаралар қолдануға дайын болған жоқ, сондықтан Шоман мен Крюгер арасында ашулы хаттар алмасылды. Тек 1862 жылы, Volksraad Шоман фракцияларын бүлікшілер деп жариялағанда ғана Крюгер өз азаматтарын қақтығысқа шақыра алды. 1863 жылдың сәуір айында генерал-командир болып сайланған Крюгер Шоманды Вааль өзенінен ығыстырып шығарды. Содан кейін Шоманның тобы қарулы күшпен өздерінің бұрынғы жағдайын қалпына келтіруге тырысты. 1864 жылдың қаңтарында командир Ян Вильюен Крюгер мен оның «Мемлекеттік армиясына» қарсы «Халық армиясы» деп аталатын әскерді басқарды, бірақ Крокодил өзенінде жеңілді. 1864 жылы жаңа сайлау өткізілгеннен кейін бейбітшілік орнатылды. Преториус екінші рет президент болды, ал Крюгер бас қолбасшы лауазымын сақтап қалды.

Зейнеткерлік және өлім

Преториус президенттік лауазымынан қанағаттану үшін Баролонг тайпасының талабын қанағаттандыру мақсатында Батыс Трансваалдың үлкен бөлігін алып тастаған Кит шешімін тоқтатудағы айқын сәтсіздіктен кейін 1871 жылы зейнетке шықты. 1890 жылы 80 жасында Преторияда қайтыс болды. 1904 жылы оның мұрагерлерінің екеуі де қайтыс болды, соның салдарынан Жоғарғы Соттың Басшысы оның қалған мүлкін аяқтауға ниет білдірген кез келген адамды іздеу туралы хабарлама жариялауға мәжбүр болды.

Отбасы және ата-бабалары

Шоман үш рет үйленді, соңында саяси қайраткер, Андрис Преториустың басты қарсыласы Питер Йоханнес Потгитердің жесірі Елси Мария Алетта (туған тегі ван Херден) тұрмысқа шықты. Елси Мария Алетта екі саяси лидермен де балалары болды және саяси және қоғамдық ықпалымен танымал отбасын құрды. Оның қызы Элси Мария Алетта Потгитер, атақты дәрігер, сәтті кәсіпкер, "Бродербонд" жетекшісі және Парламент мүшесі доктор Питер Йоханнес Потгитер Стофбергтің анасы болды, ал оның әкесі, пастор Ян Хендрик Малан Стофберг Оңтүстік Африкадағы Голланд Реформаттық шіркеулерінің хатшысы және басшысы болды. Шоманның екінші әйелі Гертина Йоханна Шуттеден туған ұлы, генерал Хендрик Якобус Шоман 1899-1902 жылдардағы ағылшын-бур соғысына қатысты. Шуттеден болған қыздарының бірі, Катарина Кристина Сусанна Шоман, бур генералы Иоганнес Герман Михель Кокқа үйленді. Оның немересі, доктор Густав Преллер, көрнекті тарихшы ғана емес, сонымен қатар африкаанс тілінің белгілі "таалстридері", яғни жақтасы болды, ал оның ұлдарының бірі Йохан Шоман коммунизмге қарсы материалдарды басып шығарушы ретінде танылды. Оның шөбересі Хендрик Шоман ондаған жылдар бойы Көлік министрі қызметін атқарды. Министр Шоман сондай-ақ доктор Питер Йоханнес Потгитер Стофбергтің туысы болды.

Мұра

Преториядағы Шёманштраат көшесіне, сондай-ақ 1860 жылдары Венда тайпасымен қиратылған Шёмансдал қаласына оның есімі берілген. (Қазіргі уақытта қираған орындар тағы да қазылып жатыр.) Тағы бір көше, Андриес көшесі (бастапқыда Сент-Андриес көшесі) оның туынан, ЗАР-дың "Vierkleur" туына қарсы қолданылған Сент-Эндрю туынан аталған.