Кіріспе

Непал сыртқы көмекке қатты тәуелді, ал донорлар даму саясатын Непал даму форумы арқылы үйлестіреді, оның мүшелеріне донор елдер, халықаралық қаржы институттары (Дүниежүзілік банк сияқты) және үкіметаралық ұйымдар (Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты) кіреді. Жапония – Непалдың ең ірі екіжақты көмек берушісі, ал Дүниежүзілік банк пен Азия даму банкі – ең ірі көпжақты донорлар. Саяси араласу мен жемқорлық, сондай-ақ елдің кедейлікпен күресуде көмекті пайдалану қабілетінің нашарлығы салдарынан донорлардың Непалға деген сенімі төмендегені туралы хабарлар бар. Дүниежүзілік банк мәліметтері бойынша, 1960 жылы ресми даму көмегі 8,2 миллион АҚШ долларын құраса, 2003 жылы 369 миллион АҚШ долларына дейін өсті, ал 2004 жылы 177 миллион АҚШ долларына дейін төмендеді. Непалдың Қаржы министрлігі мәліметінше, 2003 қаржы жылында берілген жалпы шетелдік көмек 555 миллион АҚШ долларын құрады, оның 63,3 пайызы гранттар, ал 36,7 пайызы несиелер болды. 2004 қаржы жылында берілген жалпы шетелдік көмек 320 миллион АҚШ долларын құрады, оның 37,7 пайызы гранттар, ал 62,3 пайызы несиелер. 2004 жылдың маусым айында Дүниежүзілік банк активтерінің жалпы сомасы 302 миллион АҚШ долларын құрады, оның ең көп бөлігі қаржы секторына (91,5 миллион АҚШ доллары) және энергетика мен кен өндіру саласына (75,6 миллион АҚШ доллары) бөлінді. 2012 жылдың соңына қарай Дүниежүзілік банктың АӨК бойынша берешегі 1,48 миллиард долларды құрады.

Өмірбаян

Непал 1952 жылдан бері Азия мен Тынық мұхиты аймағындағы ынтымақтастық, экономикалық және әлеуметтік даму жөніндегі Коломбо жоспарына қосылғаннан бері шетелдік көмек алушы болып табылады. Бұл жоспар 1951 жылы Ұлттар Достастығы тарапынан құрылған, бірақ сәл басқаша атаумен. 1950 жылдары көптеген непалдықтар Коломбо жоспары арқылы түрлі елдерге техникалық және кәсіби салаларда оқу үшін стипендия алды. Сол кезде барлық көмек гранттар түрінде берілді. Көмектің басым бөлігі ауыл шаруашылығын, көлік инфрақұрылымын және электр энергиясын өндіруді дамытуға бағытталды. Сонымен қатар, байланыс, өнеркәсіп, білім беру және денсаулық сақтау салаларына да көмек көрсетілді. Үндістан мен АҚШ-тың әрқайсысы барлық гранттардың үштен бірінен астамын берді. Екі ел де Непалға көмек көрсету үшін миссия құрды және көмек арнайы жобаларға бағытталды. 1950 жылдары Қытай Халық Республикасы мен Кеңес Одағы да ірі донорлар болды. Ұлыбритания, Швейцария, Австралия, Жапония және Жаңа Зеландия да аздап көмек көрсету бағдарламаларына қатысты. Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) техникалық көмек көрсетті. 1960 жылдардың ортасына дейін Непал барлық даму жобалары үшін, егер толық болмаса, көбінесе шетелдік гранттарға тәуелді болды. Бұл гранттардың көпшілігі екіжақты негізде берілді. Жапония Непалға ең көп қаржы берген ел. Карналидегі бір бағаналы көпір, жаңа автобус паркі, Трибуван университетінің оқу-оқыту ауруханасы (TUTH), Меламчидегі ауыз су жобасы, бірнеше гидроэнергетикалық жобалар және Б. П. Коирала атындағы тас жол, Котешвор-Сурябинаяк жолы (12 км) Жапонияның көмегімен салынды. Үндістаннан алынған гранттар Катмандудағы әуежайды, Коши бөгетін, Бир ауруханасын, травматологиялық орталықты, Трибуван тас жолын, Сиддхартха тас жолын және бірнеше суару жобаларын салуға көмектесті. Кеңес Одағы темекі және қант фабрикаларын, гидроэлектр стансасын және Шығыс-Батыс тас жолының (Непал) бір бөлігін салуға көмектесті. Қытайдан алынған гранттар жолдарды салуға, Катмандудағы троллейбус желісіне, BICC-ге, Растрия Сабха Грихаға, Жаңа Банешвордағы азаматтық ауруханаға, Читвандағы Баратпур қатерлі ісіктер ауруханасына, былғары, аяқ киім, кірпіш және плитка фабрикаларын салуға көмектесті. АҚШ гранттары ауылды дамыту, ауыл шаруашылығы, білім беру және денсаулық сақтау салаларын қолдады. АҚШ Балажу өнеркәсіптік аймағын салуға және Непалдың өнеркәсіптік даму корпорациясын құруға көмектесті, ол бірнеше салаларға несие берді. 1960 жылдардан бастап екіжақты көмектің кейбірі несие түрінде берілді. Шетелдік көмектің несие үлесі 1965-1970 жылдар аралығында 4 пайыздан төмен болғаннан 1985-1988 жылдар аралығында 25 пайыздан астамға дейін өсті. 1970 жылдары даму жоспарлауда маңызды рөл атқара бастаған көпжақты көмек бағдарламалары даму жоспарлау үшін 70 пайыздан астам қаржыны құрады. 1980 жылдардың аяғында шетелдік көмектің басым бөлігі көпжақты көмек бағдарламалары түрінде болды. Бұл бағдарламаларға қарыз алудың немесе грант берудің негізгі көздері Дүниежүзілік банктің Халықаралық даму қауымдастығы мен Азия даму банкі болды. Бұл несиелердің көпшілігі жеңіл несиелер деп сипатталуы мүмкін. Шетелдік көмек көздері көп болды. БҰҰ-ның он бір агенттігі, жеті көпжақты несие беру агенттігі (әсіресе Дүниежүзілік банк) және сегіз жеке меншік агенттік (мысалы, Форд қоры) көмек бағдарламаларына қатысты. Кем дегенде 17 ел екіжақты көмек ұсынды. Дүниежүзілік банктің қолдауымен Непалға көмек көрсету тобы 1976 жылы құрылды. 1987 жылы топқа 16 ел мен 6 халықаралық агенттік кірді. Непалдық көмек тобының міндеттеме деңгейі 1976 жылы 1,5 миллиардтан 1987 жылы 5,6 миллиардқа дейін өсті. 1976 жылдан кейін шетелдік көмекке салынған салымдардың басым бөлігі осы топтан келді. Экономикалық даму жобаларының көпшілігі жеңілдіктер бойынша сыртқы көмекпен қаржыландырылды. 1980 жылдардың ортасынан аяғына дейін тіркелген көмек шығыны жылына орташа есеппен 200 млн АҚШ долларынан асты, яғни ЖІӨ-нің шамамен 7%-ын құрады. Көмектің 70 пайызынан астамы грант түрінде, қалған бөлігі жеңілдікпен берілген несиелер түрінде болды. Техникалық көмек пен тікелей көмек төлемдерінің жоғары пайызы құжатталмаған. Берілген көмектің көп бөлігі пайдаланылмаған. 1991 жылға қарай Непал жобалық көмек, тауарлық көмек, техникалық көмек және бағдарламалық көмек түрінде сыртқы көмек алды. Жобалық көмек суару бағдарламаларын, гидроэлектр станцияларын және жолдарды қаржыландырады. Тауарлық көмек мақсаттарына тыңайтқыштар, жақсартылған тұқымдар және донорлық көмек агенттіктері ұсынған құрылыс материалдары кірді. Техникалық көмекке мамандардың қызметі кірді, олар үкіметке жергілікті қызметкерлерді даярлауға, технологиялық салаларда зерттеу жүргізуге кеңес берді және білікті кадрларды дамытуға әкелді. Бағдарламалық көмек түрлі жобаларды, әсіресе ауыл шаруашылығы және денсаулық сақтау салаларын қолдады. Шетелдік көмекке тәуелділік артып келеді. 1984-1987 жылдар аралығында шетелдік көмек ЖҰО-ның 8 пайызынан төменнен шамамен 13 пайызға дейін өсті. ЖІӨ-нің пайызы ретіндегі қарыз қызметі 1974-75 жылдары 0,1 пайыздан төменнен 1987-88 жылдары шамамен 1 пайызға дейін өсті. Осы кезеңдегі есептегі қарыз 346 миллионнан шамамен 21 миллиардқа дейін өсті. 1970-1988 жылдар аралығында АҚШ-тың міндеттемелері, АҚШ Экспорт-импорт банкінің қаражатын қоса алғанда, 285 миллион АҚШ долларын құрады. 1980 жылдары АҚШ-тың екіжақты экономикалық көмегі Халықаралық даму агенттігі арқылы жылдық орташа есеппен 15 миллион АҚШ долларын құрады. АҚШ сонымен қатар Непалға қызмет көрсеткен түрлі халықаралық институттар мен жеке ерікті ұйымдарға үлес қосты, нәтижесінде 1980 жылдары көпжақты көмекке 250 миллион АҚШ долларынан астам салым түсті. Басқа Батыс елдері мен ресми даму көмегі және 1980-87 жылдар аралығындағы екіжақты міндеттемелер 1,8 миллиард АҚШ долларын құрады. Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы (OPEC) 1979-1989 жылдар аралығында екіжақты көмек ретінде 30 миллион АҚШ доллары берді. Коммунистік елдер 1970-1988 жылдар аралығында 273 миллион АҚШ доллары көмек берді. 1981 жылдан 1988 жылға дейін Жапония Непалға екіжақты ресми даму көмегінің басты көзі болды, барлық қаражаттың үштен бірінен астамын құрады. Осы кезеңдегі екінші ірі донор – Германия Федеративтік Республикасы (Батыс Германия) болды.

Баламалар

Әлеуметтік кәсіпкерлердің саны артып келеді, олар даму мәселелерін жеке, қаржылық тұрақты және жергілікті деңгейде дамыған бастамалар арқылы шешуге тырысады. 2011 жылғы (және 2012 жылғы) алғашқы әлеуметтік кәсіпкерлік сыйлығы осы өзгерістерді жасаушылардың төңірегінде шағын, бірақ тұрақты қозғалыс пен экожүйе құруға ықпал етті. Hidden Journeys Nepal ұйымы осы әлеуметтік кәсіпкерлерді ілгерілетуге, сонымен қатар өзгелерге олардан тәжірибе алуға, сондай-ақ далалық сапарлар мен желілік іс-шаралар арқылы олардың шабыттанып, мотивтенуіне көмектесуде.