Кіріспе
Бруней, Индонезия, Малайзия және Сингапур мемлекеттерінде, сондай-ақ көрші Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріндегі малай диаспорасы арасында көптеген малай арба мифтері (малай: cerita hantu Melayu; Jawi: چريتا هنتو ملايو) кездеседі. Бұл мифтер ежелгі анимистік сенімдердің қалдықтары болып табылады, олар индуистік-буддистік космологиямен және кейіннен исламдық ықпалдармен қалыптасқан. Арба сөзінің жалпы атауы – хунту, оның көптеген түрлері бар. Аймақ бойынша әйел-вампирлер pontianak және penanggal сияқты кейбір арба ұғымдары ортақ. Дәстүрлі сенімдерде барлық арбалар жаман болып есептелмесе де, Малайзияның халық мәдениеті оларды зұлым джинн түрлері деп санайды.
There are many Malay ghost myths (Malay: cerita hantu Melayu; Jawi: چريتا هنتو ملايو), remnants of old animist beliefs that have been shaped by Hindu Buddhist cosmology and later Muslim influences, in the modern states of Brunei, Indonesia, Malaysia, and Singapore and among the Malay diaspora in neighbouring Southeast Asian countries. The general word for ghost is hantu, of which there exist a wide variety. Some ghost concepts such as the female vampires pontianak and penanggal are shared throughout the region. While traditional belief does not consider all ghosts as necessarily evil, Malaysian popular culture tends to categorise them all as types of evil djinn.
Тарих
Көне әруақтарға сену ежелгі анимистік нанымдарға қатысты. Дегенмен, бұл аймақ ұзақ жылдар бойы басқа мәдениеттермен байланыста болды, және олар кейбір аңыздардың формасына әсер етті. Оңтүстік Үндістан мен Қытаймен сауда байланыстары б.з.д. бірнеше ғасырлар бұрын орнатылып, жергілікті мәдениет пен фольклордың қалыптасуына зор үлес қосты. Үндістанның индуизмі мен буддизмі Оңтүстік-Шығыс Азияда ерекше ықпалға ие болды. Ислам діні де Үндістаннан келді және 16 ғасырдың соңында Ява мен Суматрада басым дінге айналды. Мұсылмандық нанымдар бұрынғы мәдени және діни ықпалдарды толығымен жоюдың орнына, олармен үйлесіп, араласты. Мысалы, Манди Сафар мерекесі бастапқыда тамил индуистерінің дәстүрі болған, онда адамдар теңізде немесе өзенде тазаланып, ауру-жұқпалы сырқаттар мен бақытсыздықтан сақтайтын рәсімдер атқарады, сонымен қатар үйлену жасына келген жастарды таныстырады. Исламның таралуынан кейін, бұл мереке Мұхаммед пайғамбардың аурудан айығуының құрметіне арналған жаңа мағынаға ие болды. Бұл рәсім Сингапур және Малайзия дінбасылары тарапынан Исламның талаптарына қайшы келеді деген себеппен ресми түрде тыйым салынған, бірақ Малайзия мен Индонезияда белгілі бір деңгейде сақталып келеді.
Дәстүрлі наным-сенімдер
Малай дәстүріне сәйкес, адам жаны (семангат немесе мәні) бас бармақтай шағын болып келіп, ол орналасқан денесінің (сарунг немесе қапшығының) кішірейтілген түрі ретінде көрінеді. Ұшып, бір жерден екінші жерге жылдам "ұшып өте" алатын жанды көбінесе құспен салыстырып, оған құс сияқты қаралайды. Жан адам денесінен ұйқыда, мас күйде және ауру кезінде уақытша шығып кетеді, ал өлімде мүшелігін тастап кетеді. Жан денеден шыққанда гомункулус сияқты формаға енеді, және осы күйде басқа адамдардың жанын жеуі мүмкін. Өлгеннен кейін жан әдетте басқа адамға, жануарға немесе өсімдікке көшеді. Рух немесе әуес, көбінесе hantu деп аталады, әрі қарай тіршілік ете береді және одан қалғандарға зиян келтіруі мүмкін. Малайлардың ежелгі сенімі бойынша, адамның әуесі оның қабірінен жеті күн бойы шығып, содан кейін кетеді. Әуестер қайта оралып, тірі адамды баурап алып, ақылсыздыққа немесе ауруға шалдықтыруы мүмкін. Әуестер көбінесе түнде, әсіресе толық айда белсенді болады деп есептеледі. Мұндай әуестен қашудың бір жолы – барлық зардап шеккендер өз есімдерін ресми түрде өзгерту, сонда әуес қайтып келгенде оларды танымайды. Тағы бір жолы – әуесті тамақпен сүйіншілеу. Егер әуес тамақ жеу үшін тауық сияқты жануарға айналса, оны өлтіріп, жоюға болады. Әуестер кейбір аурулардың себебі деп саналады. Оларды емдеу үшін ауылдың бақсысы (дукун немесе бомох) құрбандық шалып, құрбандықтың қанын өзенге құйып, әуесті ырыздандырады, сондай-ақ хош иіс жағып, дұға оқиды. Сондай-ақ, емдік билер орындалуы мүмкін, мысалы, мак-йоң, саба, мен-путери немесе улек-маянг.
Туған рухтар
Бала туу рухтары – бала тууға немесе жүктілікке қатысы бар шайтан-перілер. Олардың көп бөлігі – түсік тартқан балалардың жаман рухтары, ал қалғандары нәрестелерге зиян келтіреді. Бәрі де бұрынғы кездегі жоғары нәресте өлімі көрсеткіші.
Бажанг
Бұл – еркек адамның өлі туған баланың денесін дұрыс дұғалармен жанына шақырып алған, таныс рух. Ол цивет немесе мусанг түрінде көрінеді және құрысу, есінен айырылу немесе сасқания тудыруы мүмкін. Қарсылығында оның иесі оған жұмыртқа мен сүт беріп күтім көрсетеді. Бажанг сияқты басқа да осындай рухтардай, оған немқұрайлы қараса, ол иесіне қарсы қойылуы мүмкін. Бажанг иесінің бұйрығымен кез келген адамға шабуыл жасаса да, нәрестелер мен кішкентай балаларға ерекше қауіпті саналады. Бұрынғы кезде кейбір балаларға қара жібекпен тоқылған "бажанг білезіктерін" (геланг бажанг) кигізіп, оларды осы рухтан қорғауға тырысқан, сондай-ақ нәрестелердің жанына қайшы сияқты өткір металл заттар қойылған. Тіпті жүктілік кезіндегі сызаттар да әзілдеп, бажанг шабуылдағанда қалған іздер деп айтылады.
Ұзын суыр
Лангсуир немесе Ланг Суяр деп те аталады, ол өлі туған баланы босанған кезде немесе жүктілік кезінде, қырық күндік тазалық мерзімі біткенге дейін қайтыс болған әйелдің рухы деп айтылады. Ананың қайғысы оны ұшқыш әуе құбылысына айналдырады. Жүкті әйелдің мәйіті ланг суирге айналып кетпеуі үшін аузына шыны мұныштарды, әр қолтық астына жұмыртқаны, ал қолына инелерді салады. Ланг суир ұзын тырнақтары (дәстүрлі сұлулық белгісі), тобыққа дейін жететін шашы бар және жасыл киім киген әдемі әйел түрінде көрінеді. Олар сондай-ақ ұзын тырнақтары бар сұлуқұсқа айналу қабілетіне ие. Балық жеуді ұнататындықтан, көбінесе жағалау аймақтарында кездесіп, қызғаныштан жүкті әйелдерге шабуыл жасайды. Оны ұзын тырнақтарын кесіп, шашын мойнының артына салып үйретуге болады.
Понтианак
Матианак немесе кунтиланк деп те аталады, ол өлі туған қыздың рухы. Бұл жағдайды болдырмау үшін, анасы – ланг суир сияқты, мәйіттің әр қолына ине, әр қолтығына тауық жұмыртқасы салынады. Понтианак – өткір тырнақтары бар, ақ киімді келбеті жаман әйел ретінде бейнеленеді, сонымен қатар ол әдемі жас әйел немесе түнгі құс түрінде де болуы мүмкін. Ол жақын келгенде франгипани гүлдің күшті хош иісі сезіледі. Көбінесе жол бойында немесе ағаш астында кездеседі, адамдарға шабуыл жасап, олардың қанын ішеді. Дегенмен, индонезиялық кунтиланк әдетте бойжеткен қыздарға шабуыл жасау үшін құс түрін пайдаланады. Ұшып бара жатқанда "ке-ке-ке" деген дыбыс шығаратын құс, қара магия арқылы әйелді ауырту үшін жіберілуі мүмкін, оның ерекше белгісі – қыннан қан кету. Понтианакты жақсы әйелге айналдыру үшін, оның мойнының артындағы тесікке (Сундель Болонг деп аталады) шеге қадау керек. Қазіргі заманғы мәдениетте понтианак көбінесе анасы – ланг суирмен шатастырылады. Алайда, дәстүрлі миф бойынша, понтианак – жүкті әйелдің емес, қайтыс болған нәрестенің рухы. Филиппин аңыздарында тианак деп аталатын ұқсас рух бар.
Пенанггал
Пенанггал – жаңа туған нәрестелердің қанына құмарланатын әйел вампирдің тағы бір түрі. Ол әйелдің басы түрінде көрінеді, одан ішектері асылып тұрады, ол осы ішектерімен құрбанын ұстайды. Оның пайда болуы туралы бірнеше әңгіме бар. Бірінде, ол үлкен ағаш ыдыста (сірке жасау үшін қолданылатын) отырып, медитация жасап жатқан әйел еді, бірақ қатты сескенгеннен басы денесінен ажырап, ішектерін де бірге алып кеткен. Тағы бір әңгімеде ол күндіз қалыпты әйел, ал түнде оның басы мен ішектері денесінен бөлініп шығады. Егер бала күтілсе, үйді қорғау үшін есіктер мен терезелерге бір түрлі қызылқылдың бұтақтары қойылады, себебі оның ішектері тікендерге ілігіп қалады. Пенанггал тай тілінде красуе деп, ал филиппин аңыз кейіпкері манангангал жүкті әйелдерге шабуыл жасайды, оның тілі сияқты созылған мүжігі болады.
Тойол
Көбінесе "гоблин" деп аударылатын тойол - шындығында, өлген адамның ұрығынан шақырылған кішкентай бала рухы. Дәстүрлі сипаттамалар бойынша, жалаңаш немесе жартылай жалаңаш сәбиге ұқсайды, ал қазіргі заманғы бейнелерде көбінесе жасыл немесе қоңыр тері, үлкен тістері және өткір құлақтары болады. Тойолды оның иесі басқа адамдарды ұстауға немесе зәулімдік жасауға пайдалана алады. Олардың бала сияқты ойлау қабілеті болғандықтан, құнды заттарды еденге түймелер шашып немесе олардың жанына тәттілер мен ойыншықтар қалдырып қорғауға болады, бұл тойолдың назарын аударады. Тойолдың иесі байып кетуі мүмкін, бірақ отбасы мүшелерінің денсаулығы, бақыты және тіпті өміріне нұқсан келтіру арқылы.
Басқа арбақтар
Ханту Аир (су рухтары) өзен немесе көл сияқты үлкен суларда мекендейді. Кейбіреулер оларды суға батып кеткен адамдардың арбағы дейді, бірақ олар көбінесе тәуелсіз рухтар болып табылады. Егер олар көрінсе, әдетте су бетінде жүзетін бөліктей көрінеді. Олар қауіпті болуы мүмкін, адамдарды батырып немесе жеп қоюы мүмкін. 1960 жылға дейін Теренгганудағы малайлар теңіз рухтарына құрмет көрсету үшін Puja Laut рәсімін өткізетін. Ханту галах (баған жындысы) – ағаштар мен бамбук арасында кездесетін өте биік және жіңішке жынды. Оны жою үшін адам бір таяқ немесе бұтақ жұлып алып, сындырады. Көбінесе әйел болады. Ханту тетек (көкөрек жындысы) қарт әйел түрінде, салбыраған кеуделерімен көрінеді. Ханту лаут (теңіз рухтары) – балықшылар мен теңізшілерге көмектесетін анимистік су рухтары. 1960 жылға дейін Теренгганудағы малайлар теңіз рухтарына Puja Pantai немесе Puja Laut рәсімдері арқылы құрмет көрсеткен. Джембаланг танах – жер демондары, оларға тиісті рәсімдермен құрмет көрсетілмесе, қауіпті әрекеттер жасауы мүмкін. Женглот – ормандарда кездесетін қуыршақ сияқты, қансорушы жандар. Көбінесе әйел болады. Өлі деп саналатын женглоттар кейде сатылады немесе көрсетіледі, бірақ олар адам жасаған сияқты көрінеді. Оранг миньяк (майлы адам) – түнде әйелдерге зорлық танысатын, қарғысқа ұшыраған адам. Ол маймен жабылғандықтан, оны ұстап алу қиын. Поконг немесе ханту бунгкус (оралған жынды) – ақ қабір киізіне оралған жынды. Адамды жерлегенде, қабір киізін ашу керек. Егер ол жоғарыдан байланған күйінде қалса, рух тынышсыз болады және денесі поконгқа айналады. Аяқтары байланғандықтан, олар қытайдың цзяншисі сияқты секіріп қозғалады. Кейбір бейнелерде олар ұша алады.
Танымал мәдениетте
Малайзия мен Индонезияда әуестер мен табиғаттан тыс құбылыстар телеарналар, деректі фильмдер, кино және «Мастика» мен «Ток Нгах» сияқты журналдардағы әңгімелердің танымал тақырыбы болған. 1958 жылы түсірілген қара-ақ қорқыныш фильмі «Сумпа Оранг Миняк» – оранг миняк концепциясына негізделген көптеген фильмдердің бірі. Онда сырт келбеті нашар, бірақ табиғаттан тыс күш арқылы әдеміленген, ант берген соң жоғалып кететін адам туралы айтылады. Шайтан оның дүниелік тілектерін орындауға көмектесуді ұсынады, бірақ оның шарты – 7 күн ішінде 21 қызға зиян келтіру. «Понтианак» және «Понтианақтың кек алуы» сияқты басқа малайзиялық әуестер туралы фильмдер шыққан кезде үлкен қызығушылық тудырды. Исламизация қозғалысы күшейген кезде Малайзия үкіметі әуестерге қатысты жергілікті фильмдерді түсіруді тоқтатты, себебі олардың ырым-жырымдарды қолдайтынынен қорқынышты. Бірақ шетелдік қорқыныш фильмдеріне қол жеткізу бұл тыйымды күшсіз етті, және 2004 жылы «Pontianak Harum Sundal Malam» фильмі шыққаннан кейін бұл шектеулер алынып тасталды. Фильм жақсы қабылданды, содан кейін жалғасы мен телесериалдары түсірілді. Көптеген басқа қорқыныш фильмдер де түсірілді, бірақ қазіргі діни тенденцияларға сәйкес, фильмдердегі барлық әуестер жаман күштер ретінде бейнеленеді, бұл дәстүрлі сенімдерден мүлдем өзгеше. Бұл әсіресе әуес іздеушілерге қатысты деректі фильмдер мен телесериалдарда көрінеді. «Hellboy: The Troll Witch and Others» комикстерінде Хеллбой 1958 жылы Малайзияға саяхаттайды, онда Бомо бақсысы жоқ ауыл зұлым пенггаланның құрбаны болған. Жас жетекші оны әуестің үңгіріне алып барады, онда Хеллбой сатқындыққа тап болады. 2007 жылы шыққан «Jangan Pandang Belakang» («Артқа қарама») – Малайзияның ең табысты фильмі, онда басты кейіпкер жағажайдан табылған кішкентай құтыны алып, әйелінің үйіне әкелгеннен кейін пайда болған зұлым рух туралы айтылады. 2010 жылы Индонезияның жұмсақ порнографиялық қорқыныш фильмі «Hantu Puncak Datang Bulan» (Пунчак тауының ай сайын келетін әуесі) шыққан кезде үлкен дау туды. Фильмде жас адамдар тобының арбалы үйдегі оқиғалары көрсетілген. Фильмде жартылай жалаңаш сахналар бар, және консервативті мұсылман лидерлері оны айыптап отыр.