Кіріспе

Сидней аймағының австралиялық абориген тілі – Даргуг тілі, сондай-ақ Даргуг, Дархук және басқа да түрлерімен, Сидней тілі, Гадигал тілі (Сидней қаласы аймағы) деп те аталады. Бұл Юин-Курика тобына жататын Австралияның абориген тілі, бұрын Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Сидней аймағында кеңінен қолданылған, бірақ отарлау салдарынан жойылды. Даргуг тілі – Даргуг халқының дәстүрлі тілі. Отарлау басталғаннан бері Даргуг халқының саны күрт азайды. Тілдің қайта құрастырылған нұсқасын жаңғыртуға белсенді жұмыстар жүргізілуде.

Атауы

Бірінші флот қоныстанғанға дейін сөйлеушілер өз тілдеріне нақты атау бермеген. Жағалау диалектісі Айора (Iora немесе Eora деп те жазылады) деп аталған, бұл жай ғана "адамдар" (немесе аборигендер) дегенді білдіреді, ал ішкі диалектісі Дхаруг деп аталған, осы терминнің шығу тегі мен мағынасы белгісіз. Дхаруг және Дарвал ресурстарына арналған веб-сайтта былай делінген: "Дарук сөзі Айура (Эора) халқына тілдік топ ретінде тағайындалған, немесе көбінесе олардың тамақтануын көкөніс ретінде ямс түйінділерін үздіксіз қазу арқылы қамтамасыз ететін халық деп аталған. Қара, Даруг, Тарук, Тарук Таруг сөздері "яма" дегенді білдіретін Мидиини сөзімен байланысты."

Тарихи аймақ

Жағалаудағы топтың дәстүрлі аумағы ("Ийора/Эйора" немесе Куринггай) Вал Аттенброудың (2002) есебуынша, "Ботэни шығанағының солтүстігінде, Порт-Джексонның оңтүстігінде, Параматтаның батысында орналасқан Сидней түбегін, сондай-ақ Порт-Джексонның солтүстігіндегі жерлерді, мүмкін Брокен шығанағына дейін" қамтыды.

Еуропалық алғашқы жазбалар

Даргуг халқы Бірінші флоттың және флагмандық "Сириус" кемесінің Уильям Доуесін Сидней Даргул елінің ежелгі тілі – ваяунды алғаш жазған адам деп мойындайды. Доуес 1791 жылдың желтоқсанында Англияға қайтарылды, себебі губернатор Филиппен, басқа да мәселелермен қатар, Үкіметтік аңшыны жаралаған деген айыппен Pemulwuy, Yora адамына қарсы ұйымдастырылған жазалау экспедициясы бойынша келіспеушіліктер болған.

Тілдің жойылуы

Сиднейдің жергілікті халқы күнделікті қолданыста ағылшын тілін және Жаңа Оңтүстік Уэльс пиджинін жиірек пайдалана бастады. Бұл, әлеуметтік дүрбелеңмен бірге, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында жергілікті дхаруг тілінің қолданылуы азайып, жоғалуға ұшырады. Уильям Ридли 1875 жылы Сидней аймағының тілінің сөздігін жариялады және сол кезде ағымды сөйлейтін адамдардың өте аз қалғанын атап өтті.

Жаңғыру

Дхаруг тілі көбінесе жоғалып кеткен, өлі тіл ретінде саналады, бұл негізінен отарлаудың тілді пайдаланушыларға тигізген тарихи салдарынан болды. Кейбір дхаруг халқында аз ғана сөздік сақталған, бірақ грамматикасының көбі жоғалған.

Дхаруг халқы өткізетін құттықтау рәсімдерінде тілдің қайта құрылған нұсқасы қолданылады. 2005 жылдан бастап Сиднейдегі Чифли колледжінің Данхевед кампусындағы балалардың бір бөлігі қайта құрылған дхаруг тілін үйрене бастады, ал тілдің кейбір элементтері Сидней фестивалінде оқытылды. 2020 жылдың желтоқсан айында Оливия Фокс Австралия мен Аргентина арасындағы үш елдің тестілік матчында Австралияның ұлттық әнұранын дхаруг тілінде орындады.

Мысалдар

Дхаруг тілі тайпалық атаулары арқылы адамдар мен жерлер арасындағы берік байланысты көрсетеді. Бұл «гал» және «галян» жұрнақтары арқылы байқалады, олар тиісінше «адам» және «әйел» дегенді білдіреді. Сондықтан, Буррамтуттагал (адамдарды анықтау) сияқты тайпа есімдері «Буррамтуттаның адамы», яғни Паррамата деп те аталады (сол нақты адамдардың туған жерін анықтау); Гадигал (адамдарды анықтау), «Гадидің адамы» – Сидней, Гадигал елінде (сол нақты адамдардың туған жерін анықтау); және Камайгалян (адамдарды анықтау), «Камайдың әйелі» – Ботаника шығанағы (сол нақты адамдардың туған жерін анықтау) деп аударылады. Дхаруг тіліндегі адамдар мен жерлерді атаудың осы тәсілі Эура ұлтының барлық тайпаларында кездеседі. Адам мен жердің арасындағы берік байланыстың тағы бір мысалы, бірақ жұрнақсыз, «Эора» деген ұлт атауының өзінде көрінеді, ол «адамдар» және «осы жерден» дегенді білдіреді. «Эора» атауы Сидней аймағының халқына және сондай-ақ осы халық мекендейтін (Ұлы Сидней) аймағына сілтеме жасайды.