Кіріспе

1988 жылы Әзербайжан КСР-інде армянға қарсы дүрбелең

Сумгаит погромы – 1988 жылдың ақпан айының соңында Әзербайжан КСР-індегі Сумгаит қаласындағы армян халқына жасалған шабуыл. Бұл оқиға Қарабақ қозғалысының бастапқы кезеңінде болды. 1988 жылдың 27 ақпанында этникалық әзербайжандықтардан құралған топтар армян халқын көшеде де, пәтерлерінде де шабуылдап, өлтірді; кең ауқымда тонау орын алды, ал полицияның немқұрайлылығы зорлық-зомбылықтың үш күнге созылуына әкеп соқты. 28 ақпанда Ішкі істер министрлігінің (МВД) шағын күштері қалаға кіріп, дүрбелеңді тоқтатуға тырысты. Бір күннен кейін танктер мен бронетранспорттық құралдарымен жабдықталған әскери бөлімдер келді. Үкіметтік күштер әскери жағдай мен кешкі комендант сағатын енгізіп, дағдарысты аяқтады. КСРО Бас прокуратурасының ресми мәліметі бойынша (құрбандардың тізіміне сүйене отырып) қаза тапқандардың саны 32 адамды құрады (26 армян және 6 әзербайжан), алайда басқа деректерде бұл көрсеткіш жүздеген адамға жетеді. Сумгаиттағы оқиғалар күтпеген болып келді және Батыс ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. Армения мен Кеңес Одағының басқа аймақтарында бұл жайт үлкен таңғалыс тудырды, себебі елдегі этникалық қақтығыстарды Кеңес үкіметі халықтардың бірлігі, социалистік патриотизм және пролетарлық интернационализм сияқты саясаттар арқылы басып келген болатын. 1987 жылы Михаил Горбачев бастаған гласность және перестройка саясаты халыққа қатысты шектеулерді азайтты, бұл этностық қақтығыстар мен ұлтшылдықтың күшеюіне әкеп соқты. Бұл қырғын, сондай-ақ Таулы Қарабақ жанжалы Горбачев үшін үлкен сынақ болды, ол кейіннен дағдарысқа кешіккен жауабы үшін сыналды. Армяндарға қарсы жасалған зұлматтардың ауқымы армян ұлттық санасында 1915 жылғы армян геноцидімен байланысты болды. Ресейлік саяси жазушы Рой Медведев және КСРО Журналистер одағы бұл оқиғаны армян халқының геноциді деп бағалады. Сумгаит погромы Арменияда, Таулы Қарабақта (армян халқы кеткенге дейін) және армян диаспорасы арасында әр жылғы 28 ақпанда еске алынады.

Өмірбаян

Сумгаит қаласы Каспий теңізінің жағалауында, астана Бакудан солтүстікке қарай отыз шақырым жерде орналасқан. 1960 жылдары жаңартылып, сол дәуірде мұнай өңдеу және мұнай химиясы зауыттары салынған, өнеркәсіптік маңызы бойынша Бакудан кейінгі екінші ірі өнеркәсіптік қалаға айналған. 1960 жылдары халық саны 60 000 адамды құрады, бірақ 1980 жылдардың соңына қарай 223 000-нан асып, (армян халқының саны шамамен 17 000 болды), және халық тығыздығы сияқты басқа да әлеуметтік мәселелер қаланың алдында тұрды. Әзірбайжандықтар арасында жұмыссыздық пен кедейлік жоғары болғанымен, армяндар қала халқының еңбек ететін және білімді бөлігін құрады. 1985 жылы Бас хатшы Горбачев бастаған саяси және экономикалық реформалар Кеңес билігінің орталықтандырылуын азайтты. Армения мен Таулы Қарабақтағы армяндар Горбачевтің реформа бағдарламасын екі аймақты біріктіру мүмкіндігі ретінде қарастырды. 1988 жылдың 20 ақпанында ондаған мың армян Степанакерттегі Ленин (қазіргі Ренессанс) алаңында жиналып, аймақтың Арменияға қосылуын талап етіп наразылық білдірді. Сол күні Таулы Қарабақтың Жоғарғы Кеңесі Армения КСР-іне қосылуға дауыс берді, бұл қадамға Кеңес Әзірбайжан билігі қарсы шықты. Горбачев бұл талаптарды қабылдамай, Кеңес Конституциясының 78-бабына сілтеме жасап, республикалардың шекараларын олардың алдын ала келісімісіз өзгертуге болмайтынын мәлімдеді. Кеңестің дауыс беруі мен одан кейінгі наразылықтарды мемлекеттік баспасөз де айыптады, бірақ бұл азербайжандықтар арасында күшті резонанс тудырды. Журналист Томас де Ваал 2003 жылы жарық көрген қақтығыс туралы кітабында жазғандай, кеңестің үндеуінен кейін "қарулы қақтығысқа қарай баяу құлдырау бірінші күнінен басталды".

Митингтер және армянға қарсы сезімдерді күшейту

Армениядағы митингілерге қарсы Бакуде демонстрациялар өтті, осы кезеңде азаматтар мен шенеуніктер әрмендерге қарсы қатыгез сезімдерін білдірді. Мұндай мәлімдемелердің бірі 1988 жылдың 14 ақпанында жасалды, онда Әзірбайжан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті бөлімінің басшысы Асадов: «Жүз мың әзербайжандық кез келген уақытта Қарабаққа шабуыл жасауға және онда қырғын ұйымдастыруға дайын» деді. 26 ақпанда Сумгаит қаласындағы Ленин алаңында бірнеше шағын митингілер өтті. Арменияға қарсы зорлық-зомбылыққа шақырулар мен оларды Әзірбайжаннан қуу туралы талаптар естілді, ал көпшілік Армениядан қашқан (Капан мен Масис қалаларынан) әзербайжандықтардың жағдайы туралы хабарларға ашуға булықты. Кейбір адамдар әрмендердің әзербайжандарға қарсы жасаған құлқына мен зорлық-зомбылықтары туралы әңгімеледі. Кеңес билігі кейіннен осы адамдарды провокаторлар деп таныды. Кеңес баспасөзінің хабарлауынша, кейінірек бір адамның Капан тұрғыны емес, бұрын сотталған қылмыскер екені анықталды. 1988-1989 жылдары Әзірбайжанның қоғамдық және саяси өмірінде белсенді болған және Әзірбайжан Халық фронтының негізін қалаушылардың бірі Зардушт Әлизаде, қырғыннан он күн кейін Сумгаитке барып, алюминий зауытының жұмысшыларымен кездесті және жергілікті тұрғындардың қала сыртынан келген адамдар зорлық-зомбылықты қоздырғанын айтқанын хабарлады. Бакудің жергілікті партия басшысы Фуад Мусаев, тәртіпсіздік салдарынан Бакуға қайтарылғаннан кейін, Томас де Ваалға берген сұхбатында: «Біреулер оларды қоздырды, үгіт-насихат жұмыстары жүргізілді» деді. Уильям Э. Одом өзінің «Совет әскерінің құлдырауы» атты кітабында бірнеше дәлел келтіріп, КГБ оқиғаларды ұйымдастырған болуы мүмкін екенін, осылайша Совет үкіметіне жауап беруге және Әзербайжан Халық фронтын басып тастауға мүмкіндік бергенін айтады. Ленин алаңындағы демонстрациялар әрмендерге қарсы сезімдермен аяқталды. Демонстрациялар кезінде әрмендерге қарсы Әзірбайжанның аумақтық тұтастығын бұзуда деген айыптаулар мен қауіп-қорқытулар айтылды. Армениялықтар Сумгаиттегі әзербайжандарға қарағанда жақсы жағдайда екендігі де айтылды. «Армениялықтар өлсін» және «Армениялықтар қаламыздан кетсін» сияқты ұрандар көтерілді. Митингіге қоғамдық қайраткерлер де қатысты, олардың ішінде №25 мектеп директоры, Араблинский театрының актрисасы, әзербайжан ақыны Хыдыр Аловлу (Гейдар Әлиевтің жақтасы) және басқалар әрмендерді Әзірбайжаннан қууға немесе өлтіруге шақырды. Көптеген сөздер «Армениялықтар өлсін» ұранымен аяқталды. Сөз сөйлеушілер микрофон қолданғандықтан, бұл шақырулар алаңда ғана емес, жақын маңдағы көшелерде де естілді. Сумгаиттің бірінші хатшысы Жахангир Муслимзаде жиналған халыққа сөз сөйлеп, армениялықтардың өз еркімен кетуіне рұқсат беруді тапсырды. Бірақ куәгерлердің айтуынша, бұл хабар көпшілікті дүрліктірді. Сөзінен кейін шамамен сағат 18:30-да Муслимзадеге Әзірбайжан КСР-інің туы табысталды және ол көп ұзамай халықтың алдына шықты. Муслимзаде өз сөзінде, армениялық ауданнан халықты теңізге қарай алып кетуге тырысқанын айтты, бірақ көптеген армениялықтар бұл әрекетті оның көтеріліске басшылық еткенінің белгісі деп қабылдады. Халық тарап, бірнеше топ армениялық ауданына бет алды.

Радио хабарландыру

Қауіпті оқиғалардың тағы бір факторы – екі азербайжандықтың қаза табуы туралы хабар болды. 27 ақпанда Кеңес Федералды прокурорының орынбасары Александр Катусев Баку радиосы мен Орталық теледидары арқылы екі азербайжандық жас – Бахтияр Гулиев пен Әли Хажиевтің бірнеше күн бұрын Агдам маңында армяндар мен азербайжандықтар арасындағы қақтығыста қаза тапқанын мәлімдеді. Құрбандықтарға таңдау жасау тек этникалық тегіне – армян болуына байланысты болды. Кейбір дереккөздерде зорлық-зомбылықтың басталуына дейін алдын ала жоспарланғаны айтылады. Қалаға кіру-шығуды тоқтату және шектеу үшін қалаға тас әкелінді; қылмыскерлер бұрын қаладағы армян тұрғындарының мекенжайларын білген. Армениялық көршілеріне көмектесуге ниетті азербайжандықтар 27-сі күні түнде шамдарын жандырып қоюға шақырып, шамдарын сөндіргендердің армян деп есептелетінін ескертті. Армениялық бірнеше куәгер мен кеңестік әскери қызметкерлердің сөзінше, алкоголь мен анаша (есірткі заттарын білдіретін термин) жүк көліктерімен әкелініп, адамдарға таратылды, бірақ мұндай ақпараттар бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланбады. Де Ваалдың пікірінше, шабуылдаушылардың қолдарындағы қолдан жасалған қару-жарақтарды дайындау үшін белгілі бір уақыт пен күш жұмсалуы, жоспарлы түрде жасалғанын көрсетеді. Зорлық-зомбылық 27 ақпан күні кешке басталды. Шабуылға қатысқан топтарда әртүрлі жастағы адамдар болды. Басты қатысушылар ересек ер адамдар мен кейбір әйелдер болғанмен, армян үйлерінен техника, киім-кешек және аяқ киімдерді тонауға қатысқан жас студенттер де болды. Де Ваалдың айтуынша, "этностық зорлық-зомбылықтың басталуы үшін қажетті бір жағдай пайда болды: жергілікті полиция ештеңе істемеді. Кейіннен жергілікті полиция бөлімінің басым бөлігі азербайжандықтардан тұратыны және тек бір армян офицері бар екені белгілі болды". "Московские новости" апталығы кейіннен қаланың жиырма жедел жәрдем машинасының сегізін қалың жұрттың жойғанын хабарлады. Тонау кең таралды, шабуылдаушылар пәтерлерге енгеннен кейін кімнің не алатынын бір-бірімен талқылады. Кейбір жағдайларда теледидарлар және басқа да техникалар, тұрмыстық заттар ұрланды, көптеген пәтерлер қиратылып, өртенді. Көптеген армянның өмірін олардың азербайжандық достары, көршілері немесе тіпті бейтаныс адамдар өз өмірін қауіпке тіге отырып, армяндарды үйлеріне жасырып немесе қаладан шығарып жіберу арқылы сақтап қалды. Армениялық куәгерлердің сөзінше, кеңес әскерлері аман қалғандарды іздеу үшін үй-үйді аралап, азербайжандықтардың үйлерінде жасырынып отырған мыңдаған армянды жинады.

Үкіметтің реакциясы

Кеңес үкіметінің бүлікке деген реакциясы бастапқыда баяу болды. Билік қалаға әскери бөлімдерді әскери жағдай енгізу үшін жіберуге тартынды. Гласность рухы Кеңес Одағының мұндай саяси мәселелерге көбірек төзімділікпен қарауына мүмкіндік берді. Дегенмен, Әзербайжандағы кеңес шенеуніктері, олардың кейбіреуі шабуылдардың куәсі болған, Кремль басшыларынан Сумгаитке кеңес әскерлерін жіберуді өтінді. Бүліктердің үшінші күні (29 ақпан) өткен Кеңес Одағының Саяси бюросының мәжілісінде Горбачев және оның жоғары лауазымды кабинеті Сумгаит оқиғаларын талқылаудан бұрын бірнеше мәселені қарастырды. Мәселе соңында көтерілгенде Горбачев әскер жіберу ұсынысына қарсылық білдірді, бірақ Сыртқы істер министрі Эдуард Шеварднадзе және Қорғаныс министрі Дмитрий Язов, зорлық-зомбылықтың күшеюінен қорқып, оны көндірді. Осыған орай, күні бұрын МІХ-тің екі батальоны, негізінен таяқтармен және тәртіпсіздікке қарсы жабдықтармен жабдықталған (оқ атар қаруы бар әскерлерге бос оқтар берілді және оқ атуға рұқсат берілмеді) автобустар мен бронетранспортерлерде Сумгаитке келді. Олар қалаға кірген кезде, көтерілісшілер оларға шабуыл жасады. Қала тұрғындары үшін таң қалдырарлық жағдай, әскерлерге импровизацияланған темір бұйымдармен шабуыл жасалып, жарақаттар келтірілді. Олардың бронетранспортерлері аударылып, кейбір жағдайларда Молотов коктейлімен істен шығарылды, нәтижесінде әскерлер толыққанды шатаққа түсті. 29 ақпанға қарай жағдай нашарлап, билік кәсіби және жақсы қаруланған әскерлерді шақыруға мәжбүр болды, оларға өлімге әкелетін күш қолдануға рұқсат берілді. Ішкі әскерлердің Феликс Дзержинский дивизиясының бөлімдерінен, Каспий теңізі Әскери-теңіз флотилиясынан теңізшілер ротасынан, Дагестан әскерлерінен, шабуылдық десанттық бригадасынан, әскери полициядан және Рязаньдегі 137-ші гвардиялық әуе десанттық полкінен – генерал-лейтенант Краевтың басқаруымен шамамен 10 000 адамнан тұратын әскери күш Сумгаитке жол тартты. Танкілер әкелініп, қаланы қоршауға алуға бұйрық берілді. "Гласность" журналының ресейлік тілшісі Андрей Шилков кем дегенде 47 танк санап, сондай-ақ қалада патрульдеу кезінде оқ өткізбейтін жилет киген әскерлерді көргенін хабарлады, бұл бүлік кезінде атыс қаруы қолданылғанын білдіреді. Әскерлер мен көтерілісшілер арасындағы ұсақ шайқастар жалғасып жатқандықтан, сағат 20:00-ден таңғы 7:00-ге дейін коменданттық сағат жарияланды. Краев әскерлерге пәтерлерінде қалған армян тұрғындарын құтқаруды тапсырды. 29-ының кешкісіне әскери жағдай енгізіліп, әскерлер автобустар мен бронетранспортерлерде Сумгаит көшелерінде патрульдеді. Қарулы күзетте азаматтық автобустар мен бронетранспортерлер армян тұрғындарын қаланың басты алаңындағы Самед Вургун атындағы мәдени орталыққа (СК) жеткізді. СК ғимараты бірнеше жүз адамды қабылдауға арналған, бірақ сонда бірнеше мың адам баспана тапты.

Салдары

1 наурызға дейін Кеңес әскерлері көтерілісті тиімді түрде басып жаншықтады. Тергеу жұмыстары дереу басталмақ болған, алайда, қоқыс тасымалдау көліктері тергеушілер келгенге дейін көшедегі қиратылған заттардың көп бөлігін тазартты. Кеңес билігі көтеріліс пен зорлық-зомбылыққа қатысы бар 400-ден астам адамды қамауға алды. Кеңес БАҚ бастапқыда оқиға туралы хабарламады және көбінесе үнсіздік сақтады, оның орнына шетелдік істерге қатысты жаңалықтарды таратып, ал Сумгаит БАҚ қырғынға қатысы жоқ жергілікті мәселелер туралы ғана айтты. Кеңес үкіметі бастапқыда зорлық-зомбылық болғанын мойындауға кедергі келтірді, бірақ мойындағаннан кейін оқиғаның ауқымын азайтуға тырысты, оқиғада болған көтерілісті "бұзақылардың" іс-әрекеті деп сипаттады. ТАСС 1 наурызда Сумгаитте "бұзақылар тобының" жасаған түрлі қылмыстары салдарынан "шатақшылық пен зорлық-зомбылық" болғанын хабарлады. Батыс журналистеріне Кеңес билігі қалаға кіруге рұқсат бермеді. 1988 жылғы 28 сәуірде совет журналисі Генрих Боровик түсірген 90 минуттық деректі фильмде қырғынның кадрлары көрсетілді. Боровик Кеңес үкіметінің БАҚ-қа салған тыйымын сынап, оның Горбачевтің гласност саясатындағы ашықтық мақсатына қайшы келетінін мәлімдеді. Эдуард Шеварднадзе кейіннен Сумгаиттегі қырғын туралы хабарлаудың сәтсіздігін гласносттың өзінің сәтсіздігі деп атады: "ескі механизмдер оқиға туралы шындықты жеңілдетіп, бұрмалап немесе жай ғана жойып жіберді".

Қылмыстық іс жүргізу

Кеңес билігі қазаға ұшырағандармен байланысты 400 ер адамды тұтқындап, 84 адамға (82 азербайжандық, бір орыс және бір армян) қарсы қылмыстық іс қозғалды. Сумгаиттің бір индустриалды зауытының құбыр тіркеушісі Талех Исмаилов алдын ала ойластырылған кісі өлтіруге айыпталды және 1988 жылдың мамырында Мәскеудегі Кеңес Одағының Жоғарғы сотында алғашқы болып сотталды. 1988 жылдың қазанына дейін тоғыз адам сотталды, оның ішінде Исмаилов 15 жылға сотталды, ал тағы 33 адам сотталып жатты. Басқа жазалар да ауыр болды: Ахмад Ахмадов көтеріліс басшылығы жасағаны және жеті адамды өлтіруге қатысқаны үшін өлім жазасына кесілді. Дегенмен, сотталғандардың 90-ы салыстырмалы түрде қысқа мерзімде босатылды, себебі олар кісі өлтіру мен зорлық-зомбылық емес, бұзақылық үшін сотталды. Көптеген адамдар сот процесінің ұйымдастырылуы мен өткізілуіне наразылық білдірді. Кеңес тарихшысы және диссидент Рой Медведев сот процесіне күмән келтірді: "Неге екенін білуге болмайды, бірақ сот Сумгаит оқиғаларын жеке эпизодтарға бөліп қарады, геноцидтің жоспарланған актісі ретінде емес." Армения мен Әзербайжанның көпшілігі де сот процесіне қанағаттанбады. Армениялықтар погромның нағыз қозғаушыларының ешқашан ұсталмағанына шағымданып, ал азербайжандықтар жазалардың тым қатал екенін және сот процесінің Әзербайжанда өткізілмегеніне ренжіді. Кейбір азербайжандықтар тіпті "Сумгаит батырларының азаттығы" үшін үгіт жүргізді.

Армения мен Қарабахта

Бұл қырғын армян ұлттық санасында бірден 1915 жылғы армян геноцидімен байланыстырылды.

Әзірбайжандағы заговор теориялары

Погромнан кейін КГБ, ЦРУ және армяндардың өзіне жатқызылған бірнеше артық көзқарас пайда болды.

"Арменияның үгіт-насихаттары"

1988 жылдың ортасында Билл Келлер «Нью-Йорк Таймс» газетінде былай деп жазды: «Сумгаиттің әзербайжандық көпшілігі арасында 27, 28 және 29 ақпандағы тәртіпсіздіктер Әзербайжанның әлемдік қолдау үшін күресінде беделін түсіру мақсатымен армян экстремистері тарапынан әдейі ұйымдастырылған деп қабылданады». Бунядовтың тезисі Сумгаит армяндарының шабуылдар алдында жинаған ақшасынан бір миллион рубльден астам соманы шығарғандығына негізделген. Өзінің тұжырымын қолдау үшін ол тәртіпсіздіктер мен кісі өлтіруге қатысқандардың бірі – Ресейде уақыт өткен соң босатылған, үш рет қылмыстық жаза алған және өзін әзербайжандық деп көрсеткен, орыс-әрмен тегінің өкілі Эдуард Григорян екеніне назар салды. Григорян – фабрика жұмыскері, топтық зорлаулар мен жаппай шабуылдарға қатысқан және кейіннен қырғынға қатысқандығы үшін 12 жылға сотталған. Григорянның әкесі ерте қайтыс болғаннан кейін оның орыс анасы Сумгаитте тәрбиелеген, ал оның ұлттық тегі маңызды емес деп есептеледі, себебі ол «погромщик, қылмыстық өткені бар, ұлты анықталмаған, зорлық-зомбылықты өзі үшін іздейтін жас жігіт» бейнесіне толық сәйкес келеді. Бұл көзқарас бүгінде Әзірбайжанның барлық аймақтарында кеңінен тарады, онда бұл оқиға бұқаралық ақпарат құралдары мен үкімет шенеуніктер тарапынан эвфемизм ретінде «Сумгаит оқиғалары» (Sumqayıt hadisələri) деп аталады. Журналист Шахин Рзаевтің мәлімдемесіне сәйкес, 2018 жылы үкімет бұл конспирологиялық теорияны алғаш рет қабылдады. Бас прокуратураның жүргізген тергеуі «Сумгаитте тұратын армяндар өз үйлерін және мүлкін өртеп, Әзербайжандықтарды кінәлауға тырысқан» деген қорытындыға келді. Тергеуге сәйкес, шабуылдарды «Сумгаит тұрғындары емес, бір-бірімен армян тілінде сөйлескен» 20-25 адамнан тұратын «диверсиялық топ» бастаған. Бұл теория сенімсіз болғанымен, Әзербайжан президенті Әлиев тарапынан қолдау табады: «Мен толық сеніммен мәлімдеймін, Сумгаит оқиғаларын армян ұлтшылдары мен армяндық топтар жасады. Сумгаит оқиғалары Әзербайжанға қарсы қара пиар науқанын кеңейту үшін пайдаланылды, нәтижесінде Таулы Қарабақ жанжалы орын алды».

Басқа теориялар

КПСС саяси бюросының мүшесі Александр Яковлевтің айтуынша, Сумгаит погромын КГБ агенттері-провокаторлар "Кеңес құпия қызметтерінің маңыздылығын дәлелдеу үшін" ұйымдастырған. Джордж Сорос 1989 жылы «New York Review of Books» журналында жариялаған мақаласында: «Әзербайжандағы армян халқына қарсы алғашқы қырғынды КГБ шенеунігі Г.А. Әлиевтің [Гейдар Әлиев] басқаратын, жергілікті жаман атқа ие мафия Горбачевтың кез келген жағдайда жеңіліске ұшырауы үшін қоздырды деп болжауға болады» деп жазды. 2004 жылы екі автор: «Бұл мүмкін болғанымен, нақты дәлелдер әлі де жетіспейді» деп түсіндірді. Американдық сарапшы Пол А. Гобл 2015 жылы «Америка дауысының» армян тіліндегі эфиріне берген сұхбатында, погромды «КГБ-ның провокациясымен әрекет еткен әзербайжандық қылмыскерлер тобы» жасады деп мәлімдеді. Әзірбайжандық кинорежиссер Дауд Иманов «Сумгаит эхосы» атты фильмдер сериясында бұл теорияны дамытып, армян, орыс және американдықтардың Әзірбайжанға қарсы құлық жасап, Қарабақ қозғалысының ЦРУ ұйымдастырған қастандық екенін айыптады.