Кіріспе
Мишна және Талмуд трактаты Хорайот (; "Шешімдер") – Талмудтағы Седер Незикиннің трактаты. Мишнада бұл Незикиннің оныншы және соңғы трактаты, Вавилон Талмудындағы тоғызыншы трактат, ал Иерусалим Талмудындағы сегізінші трактат. Мишнада үш тараудан, Тосефтада екі тараудан тұрады. Трактат негізінен яһуди сотының қате үкімдеріне, сондай-ақ яһуди халқының басшыларының білмей жасаған іс-әрекеттеріне және осы іс-әрекеттердің салдарынан әкелінетін құрбандықтарға (ивритше korban, көпше түрі korbanot) қатысты заңдарды талқылайды. Трактаттың соңында (12а-13б) ғибадатханадағы құрбандықтардың маңыздылығы қарастырылады және төтенше жағдайларда адам өмірінің құнын қалай анықтау керек деген сұрақ зерттеледі.
Horayot (; "Decisions") is a tractate in Seder Nezikin in the Talmud. In the Mishnah, this is the tenth and last tractate in Nezikin, the ninth tractate in the Babylonian Talmud, and the eighth in the Jerusalem Talmud. It consists of three chapters in the Mishnah and two in the Tosefta. The tractate mainly discusses laws pertaining to erroneous rulings by a Jewish court, as well as unwitting actions performed by leading authorities of the Jewish people, and the sacrificial offerings (Hebrew korban, plural korbanot) that might be brought as a consequence of these actions. The conclusion of the tractate (12a 13b) deals with the prioritization of korbanot in the temple and explores the question of how to quantify human life in emergencies.
Мишна
Хорайот Мишнасы Незикиннің соңғы еңбегі болып табылады. Хорайот үш тараудан тұрады. Осы үш тарауда жиырма абзац немесе жиырма Мишнаиот кездеседі. Бұл тараулар Торадағы жеке тұлғаның, жағмалған қазының, нәсидің және бүкіл қауымның күнәлік құрбандығына қатысты әртүрлі рәсімдерді көрсететін аяттарды қарастырады. "Қауымның" құрбандығы – жоғары соттың бұрыс үкімін орындаған кезде әкелінеді. Леуілер кітабының 4-тарауында айтылғаннан басқа, Тора қауымдық құрбандықтарды да еске алады. Раббылар Сандар кітабындағы екінші аятты қауымның қасақана жасалған құмарлыққа бату күнәсіне сілтеме ретінде түсіндіреді.
1-тарау Қасақана күнә жасамағандар үшін құрбандық
Маймонид мұндай құрбандық шаруасы үшін қажетті талаптарды бірінші және екінші тарауларда былайша қорытындылайды: (1) шешім қабылданған кезде Санхедриннің төрағасы және оның барлық мүшелері қатысуы тиіс; (2) олардың әрқайсысы осы органның мүшесі болуға толыққанды білікті болуы керек; (3) шешім бірауыздан қабылданған болуы керек; (4) қателік Киелі кітаптағы заңға қатысты болуы керек; (5) кем дегенде көпшілік халық шешімді іс жүзінде орындауы керек; (6) шешімді іс жүзінде орындағандар қателіктен хабарсыз болуы керек және олар заңға сәйкес әрекет етіп жатыр деп ойлауы керек; (7) қателік тек егжей-тегжейлі мәселені білмеуден туындауы керек, ал толық Киелі кітап заңын білмеуден емес. Егер осы шарттардың бірі орындалмаса, қателікпен әрекет еткен әрбір адам жеке құрбандық шаруасын жасауы керек.
2-тарау Бас діни қызметкер мен патшаның қасақана жасаған күнәлары
Киелі кітап заңын дұрыс түсінбеген және сол бойынша әрекет еткен майланған дін қызметкері арнайы құрбандық әкелуге міндетті болды. Қоғамның тәжірибасына қатысты соттың қате үкімін қарастырған ережелер, майланған дін қызметкерінің өзінің іс-әрекеттеріне қатысты қате шешімін қарастырған жағдайға да қатысты. Бұл тарауда Синедрионның Бас ақсақалдары, яғни Насидің арнайы құрбандығына қатысты заңдар да талқыланады.
3-тарау Басымдық
Майланған діни қызметкер мен Насидің қызмет мерзімі уақытша болғандықтан, олардың қызметке кіріспей тұрып немесе қызметтен кеткеннен кейін жасаған күнәлары үшін қандай құрбандық әкелуі керектігі туралы сұрақ туындауы мүмкін. Егер күнә олар қызметке кіріспей тұрып жасалған болса, олар жеке тұлғалар ретінде қарастырылды. Егер күнә олар қызметтен кеткеннен кейін жасалса, Наси жеке тұлға ретінде қарастырылды, ал майланған діни қызметкердің мәртебесі өзгеріссіз қалды. Мишна (10а) Насиді патша деп есептейді, бұл Левит кітабының 4:22 аятындағы «Құдай Иеміздің барлық пәрмендері» деген сөздерден шығарылған. Бұл аят тек Құдайдың үстемдігін мойындайтын патшаға қатысты. Мишна жоғары діни қызметкерлік контекстінде «Машиах» – майланған немесе мессия деген еврей сөзінің мағынасын түсіндіреді. Майланған діни қызметкер білмей жасаған күнә үшін бұқа құрбандыққа келтіруі керек. Дегенмен, майланбаған жоғары діни қызметкер (Иом Кипур рәсімінде кеңейтілген міндеттері болғандықтан, көп киімді діни қызметкер деп те аталады) білмей жасаған күнә үшін бұқа құрбандыққа келтірмейді. Мишнада қазіргі қызметін атқарып жүрген жоғары діни қызметкер мен белсенді емес жоғары діни қызметкердің арасында екі ерекше айырмашылық бар екендігі айтылады: 1. Қызметтегі жоғары діни қызметкер Иом Кипур күні бұқа құрбандыққа келтіреді, 2. Күнделікті ұн сыйлығын дайындаумен де қызметтегі жоғары діни қызметкер айналысады. Мишна қайырымдылық ақшасын немесе жоғалған заттарды адамдардың жынысына немесе лауазымына қарай бөлуге басымдық береді. Мишнада адамдардың дәрежесі діни қызметкерлерден бастап құлдарға дейін реттеледі: діни қызметкерлер, леуиліктер, израильдіктер, заңсыз мамзерлер, нетинимдер (Гибеондықтардың ұрпақтары деп есептеледі), осы дінге келгендер және содан кейін босатылған құлдар. Алайда, Мишна басымдық тізімі білім деңгейімен немесе ізгілігімен алмастырылатынын мәлімдейді: «Бұл тек басқа барлық жағдайлар тең болғанда ғана қолданылады, бірақ білімсіз діни қызметкер мен заңсыз мамзер болған жағдайда, соңғысы діни қызметкерден бұрын барлық құрметке ие болуы керек» (Хор. 13а).
Талмуд
Вавилон Талмудындағы "Хораёт" трактаты он төрт беттен ғана тұрады. Ол көптеген басылымдарда "Авода Зара" трактатымен бірге жарық көрген. Гемара көбінесе Мишнаның қасақана жасалмаған күнәлер үшін шалынатын құрбандықтарға қатысты заңдарын түсіндіруге арналған, үшінші тарауда аздаған аггадикалық тоқсымалар кездеседі. Рашиге жатқызылатын түсіндірмелер Талмудтың басқа бөлімдерімен салыстырғанда мұнда көбірек. Рашидің "Хораёт" трактаты бойынша түсіндірмесін Раббину Гершом мектебі жасаған деген сенім бар. Вильня басылымында жарияланған Тосафоттар тек алғашқы екі тарауды қамтиды, олардың стилі мен әдісі, негізінен түсіндіруге бағытталған, басқа кітаптарға арналған Тосафоттардан мүлдем өзгеше. Вильня басылымында Раббину Хананелдің түсіндірмесінен өзге, Ашер бен Иехиелге тиесілі "Тосафот Харош" деп аталатын түсіндірме де бар. Бабыл Талмудының Венециядан бастап шыққан ең алғашқы басылымдарында Иерусалим Талмудының "Хораёт" трактаты бойынша жазбалары басылымның соңында қосымша берілген. Бұл баспагерлер "Хораёт" бойынша Тосафоттың кең көлемді жазбаларын таба алмағандықтан жасалды. Әр басылымда "Хораёт" мәтініне өзгерістер мен шағын түзетулер енгізілді.
Вавилондық Талмудтың 1-тарауы Хорайот
Бірінші Мишнада даналардың билігі және өз бетінше әрекет ету, сондай-ақ жаңылыс шешімге бағынудан сақтану жауапкершілігі талқыланды. Халаханы жақсы білетін дана адам, егер соттың қате шешім шығарғанын білсе, сол қате шешімге бағынып, тыйым салынған амалға бармауы керек. Бұл халахаға терең білімі бар адамға қатысты. Дегенмен, сот шешімінің шын мәнінде қате екенін білмейтін сарапшы емес адам, егер соттың бұрыс шешімін орындап, құлшын жасаса, жазадан босатылады. Осы бірінші Мишна мен одан кейінгі Талмудтағы талқылаудан, халаха сарапшылары халахи мәселелерде әрекет ету алдында өз ішкі түсініктерін және дербес шешімдерін міндетті түрде салмақтауы керек деген қорытынды шығарылады. Бір заманауи жазушының айтуынша, халаханың «ішкі түсінігі» соттың нұсқауларынан жоғары тұрады, әсіресе егер соттың нұсқаулары халаханы бұзуды талап етсе. Мишна халахада білімділердің халахи қорытындыларға дербес жете білуін қажет етеді. Гемара «Жосафат қауымда тұрды» деген аятқа сүйене отырып, Израильдің әрбір тайпасын қауым ретінде қарастырады. Алайда, Израиль тайпаларының көпшілігі немесе Израиль халқының басым бөлігі жаңылыс шешім қабылдаған жағдайда ғана, жалпы халықтың жасаған күнәсін өтеу үшін бұқа шалынады. Бүкіл халықтың күнәсі үшін ғибадатханада он екі бұқа шалынады, ал жалған құдайларға табыну күнәсі үшін он екі бұқа мен он екі ешкі шалынады. Гемара соттың қауымдық күнәларды өтеу үшін бұқа әкелуіне қатысты жағдайларды одан әрі шектейді. Бұқаның жалпы күнәларды өтеу үшін ұсынылуының жалғыз шарты – бүкіл қауымның Торада тыйым салынған мицваның бір бөлшегіне қатысты сот шешіміне сүйене отырып, күнә жасауы; яғни, егер сот толыққанды тыйымды жойса және қауым соқырлықпен соларға ерсе, онда бұқа шалынбайды. Сол сияқты, егер сот өте айқын мәселе бойынша шешім шығарса, тіпті Киелі кітапты қарапайым оқығаннан кейін де соттың қате екенін түсінуге болады, онда ондай жағдайда күнәнің құнын өтеу үшін бұқа әкелінбеуі керек. Талмуд тілінде айтқанда, егер мәселе саддукейлердің өзі Торада тыйым салынған мицва екенін мойындайтын болса, онда сот шешімінің салдарынан туған мұндай қауымдық құқық бұзушылық жағдайында бұқа шалынбайды.
Вавилондық Талмудтың 2-тарауы Хорайот
Екінші тарау «Жабылған Пайғамбардың Үкімдері» деген сөздермен басталады. Екінші тарау, білмей жасалған күнә нәтижесінде ұсынылған құрбандықтар туралы айтады. Гемара, күнә құрбандығы – корбан хататтың, Бас діни қызметкер немесе патша әкелетінін нақтылайды, патша Леуілік кітабында Наси (ивритше атау) деп аталады. Леуілік кітабында Бас діни қызметкер мен Наси, әсіресе, Леуіліктер 4:9 (HE) және 23-те арнайы құрбандықтар әкелді, себебі олардың қателіктері халқына зиян келтірді, бұл Леуіліктер 4:3 (HE) -де көрсетілген. Гемара Леуіліктер 4:3-тегі «халыққа кінә» деген сөзді, Бас діни қызметкер мен патшаның, халық сияқты, қате үкімдерден туған қателіктері үшін құрбандық әкелетінін түсіндіреді (7б). Бас діни қызметкер, қате үкім шығарғаннан кейін оған сәйкес әрекет еткен жағдайда ғана бұқа құрбандығын әкеледі, бұл халықтың бұқа құрбандығына ұқсас жағдай; яғни, білмей жасалған әрекет, қате үкім шығарылғаннан кейін жасалған. Егер діни қызметкердің қателігі қате үкімге байланысты болмаса, ол құрбандық әкелмейді. Діни қызметкердің мәртебесі Синедрионмен (7б) салыстырылады. Рав Папа, бұл жағдайда діни қызметкердің Тораны жақсы білетін ғалым болғанын және Синедрион сияқты үкім шығаруға құқылы болғанын айтады (7б). Діни қызметкер, өзі жасаған қателікке қатысты күмәні болған жағдайда, уақытша кінә құрбандығын әкелмейді. Күнә құрбандығының ішінде, адамның қаржылық жағдайына байланысты ұсынылатын, ауыспалы құрбандықтардың бір түрі бар. Діни қызметкер, мұндай жағдайларда, уақытша кінә құрбандығын әкеледі. Мишна (9а) қасақана бұзудың жазасы карет болған құрбандықтарда, адам білмей бұзса, құрбандық әкелетінін үйретеді. Осы нақты жағдайда, білмей жасалған қателік үшін Наси/патша ешкіні (ивритше сейра) емес, қозыны (ивритше кивса) әкелуі керек, осы және басқа жағдайларда халықтың күнә құрбандығы ретінде әкелетіні. Ал Бас діни қызметкер мен Синедрион бұқаны құрбандыққа шалады, бұрын айтылғандай. Бірақ, егер қате үкімнен кейін білмей жасалған күнә, жалған құдайға табыну болса, онда патша, діни қызметкер және қарапайым адам сияқты ешкіні күнә құрбандығы ретінде әкеледі. Гемара (9а 9б) уақытша кінә құрбандығының егжей-тегжейлі талқылауын жалғастырады, Мишнаның айтуынша, ол Синедрионға немесе діни қызметкерге қатысты емес, бірақ жеке адамға және Насиге қатысты.
Вавилондық Талмудтың 3-тарауы Хорайот
3-тарау бас діни қызметкер мен патшаның күнәларының тізбегін талқылаумен басталады, сұрақ – бұл тұлғалар қызметке кіргенге дейін жасалған құқық бұзушылықтар үшін тәуба етуге жауапты бола ма, және осыған ұқсас мәселелер. Патшаның білмей жасаған күнәсі үшін құрбандыққа шалатын ешкі, қарапайым адам әкелген ешкі немесе қошқардан өзгеше. Егер діннен тайған адам қасақана күнә жасаса, ол күнә құны үшін құрбандық бермейді. (Хор.11а) Ғалымдар ләззат үшін жасалған күнәлермен салыстырғанда ашуға байланысты күнәлер контекстінде діннен тайғанының шектерін анықтауға тырысады. (Хор. 11а) Тарауда жеке тұлғалардың мәртебесі, оларға лауазымы немесе тегі бойынша берілген мәртебемен салыстырылады. 3-тарауда ғалымдар «көк үшін жасалған құқық бұзушылық» ұғымын да қарастырады. Рав Нахман бар Ицхақ былай дейді: «Көк үшін жасалған құқық бұзушылық, өзі үшін емес, басқа мақсатпен жасалған мицвадан артық», – делінген (Жамағаттар 5:24). (Хор.10б) Патшаларға май жағу майының ережелері, оның ішінде осы практиканың тарихы Хораёт 11б 12а, сондай-ақ Иерусалим Талмудында Хораёт 3:4, 47с-та баяндалған. Ғалымдар май жағу майының Мұса (ғ.с.) тарихында бір рет ғана дайындалғанын (Шығу 30:31-33) айтады. Мұса дайындаған бастапқы мөлшері Аарон мен оның ұрпақтары Жосия жасырғанға дейін қолданды. Бас діни қызметкер және «соғысқа майланған діни қызметкер» (Еврейлер заңы 20:2) осы ерекше маймен майланды. Бас діни қызметкер мен майланғандар Бірінші ғибадатханада киелі маймен майланды, бірақ Екінші ғибадатханадағы бас діни қызметкерлер басқа майды қолданды. Мұса Дәуіт әулетінен шыққан патшалар үшін киелі май дайындады, бірақ Дәуіт әулетінен шыққан патшалар, егер олардың монархияға мұрагерлігі күмәнді болмаса, майланбады. Жосия патша бастапқы май жағу майын жасырғаннан кейін, Екінші ғибадатханада бальзам майының рецепті қолданылды. Ғалымдар «патшаларды тек бұлақ үстінде майлайды», – дейді, олардың билігі бұлақтан ағып жатқан су сияқты уақыт бойынша созылатынын білдіреді (Хор 12а). Бұл Сүлейменнің майлануы туралы оқиғадан алынған (Патшалар 1:33-34). Дәуіт пен оның ұрпақтарына май жағу үшін мүйізден, ал Саулға май құю үшін құмырадан май қолданылды. Патшалар майды тәж сияқты басының айналасына жағар еді, ал діни қызметкерлер майды көздерінен бастап, грек әрпі «Хай» (X) сияқты басына жағар еді. Бас діни қызметкер мен қатардағы діни қызметкердің арасында бірнеше айырмашылықтар бар (Хор. 12б). Бас діни қызметкерге жесірге үйленуге тыйым салынған, ал оның міндеті – бойжеткенге үйлену. Бас діни қызметкер жақын туысының жаназасына қатысу үшін ритуалдық тазалықтан айырылмауы керек. Бас діни қызметкер қарапайым діни қызметкерден өзгеше қайғыға беріліп, киімдерін жыртып, ғибадатханаға құрбандықтарды әкелуге қатысады, тіпті жақын туысы қайтыс болғаннан кейін де, яғни анинут кезінде. Гемара (12б) Рав (Абба Ариха) мен Шмуэль (Нехардеалық Самуил) арасындағы пікірталасқа қатысты түсіндіреді. Рав былай дейді: «Ол киімнің төменгі жиегін жыртып алады», ал Шмуэль – «мойын сызығынан төмен жыртып алады». Гемара Шмуэльдің ұстанымы Рав Иуданың (Иуда бар Илай) пікірімен ішінара сәйкес келетінін түсіндіреді. Рав Иуда мойындысы бұзылмаған жырдың ешқандай мәні жоқ деп санайды, бірақ Рав Иуда бас діни қызметкер ештеңені жыртуға тиіс емес деп санайды. Алайда, Шмуэльдің пікірі бойынша, бас діни қызметкер мойын сызығынан төменгі жағын жыртып тастауы заңды міндет емес. Дегенмен, жыртылған жердің өзі, қаншалықты шағын болса да, бас діни қызметкердің туыстарының қазасына қайғырып жатқанын көрсетеді. Талмуд Мишнадағы «Егер бір мицва екінші мицвадан жиі орындалса, онда ол екінші мицвадан бұрын орындалады» деген мәлімдемені түсіндіреді. Талмуд бұл мәлімдеменің қайнар көзі (Сандар 28:23) – «Таңертеңгі құрбандықтан басқа, бұл күнделікті құрбандыққа арналған» деген аяттан алынғанын түсіндіреді. Содан кейін ғалымдардың бараитасы келтіріледі, ол бұрынғы әңгімеден құрбандықтардың басымдығын анықтайды: майланған діни қызметкердің бұқасы, қауымның бұқасы, білмей жасалған жалпы күнә үшін бұқа және жалған тәңірге табыну. Күнә құны үшін құрбандықтар өртеу құрбандықтарынан бұрын ұсынылуы керек. Сондай-ақ, жалған тәңірге табыну үшін ешкі құрбандығы патшаның ешкісінен бұрын келеді, өйткені жалпы жеке тұлғадан бұрын келеді (Хор. 13а). Талмуд өмірді сақтау немесе тұтқыннан құтқару кезінде басымдық туралы талқылауды жалғастырады. «Тора ғалымы Израиль патшасынан бұрын келеді, өйткені ғалым қайтыс болса, оның орнына ешкім келмейді, бірақ Израиль патшасы қайтыс болса, Израильдің барлығы патшалыққа лайықты» деген қағида айтылады. Бұл ерекше жағдайдан басқа, Талмуд өмірді сақтау басымдығын нақтылайды, егер бір өмірді сақтау үшін лауазым немесе дәреже бойынша шешім қабылдау қажет болса, онда ғибадатханадағы жоғары діни қызметкерлердің немесе әкімшілердің өмірі бірінші болып сақталуы керек. Сол сияқты, өмір маңыздылығының иерархиясы бойынша триаж жасалады: діни қызметкер, левит, израильдік, заңсыз туған бала, нетиним, дінге кірген және соңынан құл. Құл соңғы орында, өйткені Хамның қарғысы бар. Алайда, бұл талқылауға Мишнада келтірілген ескерту бар. Әлеуметтік иерархияға негізделген триаж тек олардың білімі бірдей болған жағдайда ғана қолданылады, бірақ білімді заңсыз туған бала жоғары әлеуметтік статусы бар басқалардан бұрын келеді.
The laws of anointing oil for the Kings are outlined, including the history of the practice in Horayot 11b 12a, and also in the Jerusalem Talmud on Horayot 3:4, 47c. The sages describe how anointing oil was made only one time in history by Moses (Ex.30:31 33). The original amount that Moses prepared was used by Aaron and his descendants until it was hidden by Josiah. The High Priest and the "priest anointed for war" (Deut. 20:2) were the only priests anointed with that special oil. The High Priest and anointed were anointed with sacred oil during the First Temple, but the high priests who came afterward in the Second Temple relied on a different oil. Moses prepared sacred oil for the High Priest for the kings from Davidic line in the First Temple, but Davidic kings whose succession to the monarchy was unquestioned were not anointed. After King Josiah hid the original anointing oil, a balsamic oil recipe was used during the Second Temple. The sages state that, "One anoints the kings only upon a spring," as an omen so that their rule will be drawn out in time like water flowing from a spring (Hor 12a). This is derived from the story of the anointing of Solomon (I Kings 1:33 34). The anointing oil for David and his descendants was done from a horn, but for Saul from a flask. The kings would be anointed by placing the oil around their head in a crown like manner, but the priests would have the oil placed from their eyes to the head in the manner of the Greek letter chai X. There are several differences between the High Priest and the ordinary priest (Hor. 12b). In contrast to the ordinary priest, the High Priest is forbidden to marry a widow and is obligated to marry a virgin. The High Priest may not become ritually impure for the mitzvah of burial of a close relative. The High Priest tears his garments in mourning differently than the ordinary priest. The High Priest participates in bringing Temple offerings, even if this were to be immediately after the death of a close relative, i. e. during the time of aninut. The Gemara (12b) proceeds to explicate an argument between Rav (Abba Arikha) and Shmuel (Samuel of Nehardea) regarding how the High Priest tears his garment in an expression of mourning in accordance with the Mishnah. Rav says that the High Priest tears the cloth at the bottom edge of the garment, but Shmuel says he tears from below the neckline. The Gemara explicates that the position of Shmuel is partially in accord with that expressed by Rav Yehuda (Judah bar Ilai). Rav Yehuda believes that any tear that does not break the neckline is worthless, but Rav Yehuda also believes that the High Priest should not tear anything at all. Shmuel's position, however, is that it is not a legally binding tear for the High Priest to rip a garment from below the neckline without rending it there. Still, the tear itself, minor as it is, shows that the High Priest is experiencing grief after the passing of his relatives. The Talmud next explicates the statement in the Mishnah that "Any mitzvah that is more frequent than another mitzvah precedes that other mitzvah" when the fulfillment of two commandments may occur simultaneously. The Talmud explains that the source for this is from the verse (Numbers 28:23) "Beside the burnt offering of the morning, which is for a daily burnt offering." A baraita of the sages is then cited that orders the priority of those sacrifices from the preceding conversation: that of the bull of the anointed priest, the bull of the congregation, and the bull for an unwitting communal sin, and idol worship. The principle that all sin offerings should precede burnt offerings is established. Likewise, it is taught that the goat sacrifice for idol worship precedes the goat of the king, because the communal precedes the individual (Hor. 13a). The Talmud continues the discussion about priority or precedence when saving a life or rescuing an individual from captivity. The principal is stated that, "A Torah scholar precedes the king of Israel because in the case of a sage who dies we would have no one like him, but in the case of a king of Israel who dies, all of Israel are fit for royalty." This overriding condition aside, the Talmud quantifies the priority of life in a hypothetical case where one life should be saved with triage decisions based on title or rank, such that higher priests or administrators in the Temple should have their lives be saved first. Similarly, a triage of life importance based on hierarchy of class is categorized such that the order is from highest to lowest: Priest, Levite, Israelite, mamzer, Nethinim, convert, and lastly the slave. The slave is last because of the curse of Ham. However, the overriding caveat to this discussion was already provided by the Mishnah. This triage based on class hierarchy is only applicable if they are of equal wisdom, but a wise mamzer precedes others of higher social rank.
Аггада
Хорайоттың 3-тарауы алдыңғы екі тараудан айырмашылығы, даналар туралы әңгімелерді, яғни Аггаданы қамтиды. Хорайот 10а рабби Гамлиел мен рабби Ехошуаның қайықпен саяхаттағаны туралы әңгімелейді. Бұл оқиға әлемдік әдебиетте Галлей кометасына алғашқы сілтеме ретінде келтірілген. Оқиға былай баяндалады: Раббан Гамлиел мен рабби Ехошуа бір кемеде бірге саяхаттап жүрді. Раббан Гамлиелдің жолға жететін наны жеткілікті болды. Рабби Ехошуаның да наны жеткілікті болды, соған қоса ұны да болды. Саяхат күткеннен ұзаққа созылып, Раббан Гамлиелдің наны бітті. Ол рабби Ехошуаның ұнымен тамақтанды. Раббан Гамлиел рабби Ехошуаға: «Біздің осылай ұзаққа созылатынын бастапқыда білдің бе? Сондықтан ұн алып келдің бе?» деді. Рабби Ехошуа Раббан Гамлиелге: «Жеті жылда бір рет шығатын жұлдыз бар, ол теңізшілерді адастырып, сапарларын ұзартады. Мен: «Бәлкім, сол жұлдыз сапарымызда шығып, бізді адастырып жіберер» деп ойладым», – деді. Хорайоттағы оқиға – 70 жылдық орбитасы бар кометаны анық көрсету. Галлей кометасы 66 жылы Раббан Гамалиел II мен рабби Ехошуа, яки Джошуа бен Ханания, даналық жолын бастаған кезде көрінді. Доктор Джереми Браун рабби Ехошуаның бүгін Галлей кометасы деп танылатын кометаның пайда болу уақытын алғаш сипаттағаны «өздігінен түсінікті және күмәнді емес» деп мәлімдеді. Рабби Йехошуаның Галлей кометасын алғаш анықтауы Р. Патайдың «Нұхтың балалары: Ежелгі дәуірдегі еврей теңізшілері» (Princeton University Press, 1998) және I. А. Бен Йосефтің «Классикалық иудаизмдегі табиғат түсінігі» монографиясында да көрсетілген. Талмудта Раббан Гамлиел мен рабби Йешуа туралы оқиға басшының халыққа қызмет етуі нені білдіретінін мысал ретінде келтірілген. Олар патша Уззияның алапеске шалдыққаннан кейін тақтан алынғаны туралы әңгіме айтқан. Киелі кітапта (2 Патшалар 15:5) оның патшалықтан алынғаннан кейін азаттық үйіне кеткені жазылған. Осы уақытқа дейін ол халыққа қызмет еткен. Рабби Ехошуа да екі ұлы дана туралы айтады – рабби Елазар Хисма мен рабби Йоханан бен Гудгеда. Олар өте білімді болғанымен, тамақтары мен киімдері болмаған. Раббан Гамлиел оларды халыққа қызмет ету үшін шақырады (10б). Үшінші тараудағы тағы бір оқиға Палестина мен Бабылдағы еврей өміріндегі биліктің екіге бөлінгенін хабарлайды. Раввин Юда ха Наси өзінің әріптесінен, егер ол Палестинадағы Наси немесе Патриарх ретінде күнә жасаса, күнә құрбандығы үшін патша сияқты ешкі әкелеуге міндетті ме деп сұрайды. Раввин Хия, Хия бар Абба, құрбандық қарапайым адамның, яғни ешкі немесе қойдың құрбандығы болуы керек деп жауап береді. Себебі Бабылда экзилархтың билігі болғандықтан, рабби Ехуда Ханаси патшаға ұқсамайды, әсіресе Палестина Бабылдағы рабби Хияның пікірінше бағынышты болғандықтан (Хор.11б). Рав Сафра Жаратылыс 49:10-дағы аятты түсіндіреді, Бабылда экзилархтың саяси билігі (тақ) болды, ал Палестинада діни билігі (жазушылар ұжымы) болды. Даналар Киелі кітаптағы Бас діни қызметкердің май жағу рәсіміне және Яһуда мен Исраилдің бірінші ғибадатханаларындағы патшалар туралы түрлі аңыздарды талқылайды. Рав Паппа олар Ғилақадтан шыққан бальзам майын Исраил патшалары мен Яһуда патшасы Ехоахазға қолданғандарын айтады. Ехоахаз патшаны майлау үшін бальзам майын қолданған себебі, Жосия патша Мұса мен Һаронның май жағу рәсіміне арналған майын, маннаны және Һаронның бадам мен гүлді таяғын жасырып қойған еді. Хорайот 12а болашақты болжау және ырым-жырымдар туралы айтады. Абай Рош Хашанада құрғақ бақша, қарақұмық, қызылша және құрма сияқты белгілі бір тағамдарды жеу дәстүрін атап өтеді, олар жақсы белгі беретін тағамдар. Раввин Амми сәтті бизнес немесе саяхатты қамтамасыз ету үшін ырым-жырымдарды жазған. Онда кейбір адамдардың қараңғы жерде өз көлеңкесін (немесе көлеңкенің көлеңкесін) көріп, сапарда сәтті болатынын білетіндері айтылған. Бұл ырым-жырымдарға қатысты «Трактат Хорайот» еңбегінде айтылған, XIV ғасырда Севильяда өмір сүрген Дэвид Абудархам және басқа да көптеген түсініктемелерде көлеңкелерді көрудің аңызға айналған амалдары туралы айтылған. Әбудархам Хасан Рабба түнінде адамдар тек киіммен жабылған қараңғыда жалаңаш жүріп, өздерінің көлеңкесін көретіндерін айтады. Ол осы үзіндіні 12а-шы Хорайоттан келтіріп, бұл практика заңды емес деп дәлелдеді. Хорайоттың қорытындысында құрбандықтарға қатысты мәселе қарастырылады және білімді дананың өмірі барлық нәрседен жоғары тұрады. Осы контексте, гемарада оқу залына кіретін даналардың «Наси», «Хахам» және «Орынбасар Наси» лауазымдары бар екені айтылады. Раббан Шимон бен Гамлиел сол кездегі Наси еді және оған және одан төмен лауазымдағыларға, яғни Рав Мейр мен Рав Натангә қатысты ерекше қарау керек деп ойлады. Бір күні Раббан Шимон бен Гамлиел осы ережелерді енгізгенде, Рав Мейр мен Рав Натан қатыспады. Келесі күні олар оқу залына келгенде, адамдар олардың алдынан тұрмағанын көрді. Олар: «Бұл не?» деді. Адамдар оларға: «Бұл Раббан Шимон бен Гамлиел енгізген нәрсе», – деді. Рав Мейр Рав Натангә: «Мен Хахаммын, ал сен – Орынбасар Насисің. Біз оған оның бізге жасағанындай жасайтын бір нәрсені ойлап табайық. Оған не істеуіміз керек? Одан білмейтін «Окатзим» трактатын ашып беруін сұрайық. Оның білмейтіні анық болған соң, ол ештеңе демейді. Содан кейін оған: «Күшті Иенің істерін кім баяндай алады, Оның барлық мақтауларын жария ете алады?» (Псалм 106:2) дейміз, яғни, Күшті Иенің істерін баяндау кімге лайық? Ол барлық мақтауларын жариялай алатынға лайық, білмейтінге емес. Оны Наси лауазымынан аламыз, мен Орынбасар Наси болам, ал сен – Наси боладысың», – деді. Рав Мейр мен Рав Натан Раббан Шимон бен Гамлиелден «Окатзимді» оқып беруін сұрап алғанда, Рав Яаков бен Коршей олардың жоспарын естіп алды. Ол Раббан Шимон бен Гамлиелдің «Окатзимді» жатқа білуін қамтамасыз ету арқылы олардың жоспарын жоққа шығарды. Келесі күні Мейр мен Натан оқу залына келгенде, Наси «Окатзимді» жақсы біліп, оны оқу залында оқыды. Олардың жоспарына жауап ретінде Наси осы екі құдайсызды оқу залына кіргізбеді. Натан мен Мейр екеуі де оқу залына кіргізілмегенімен, кішкентай қағаздарды залдағыларға лақтыру арқылы әңгімені жалғастырды. Рав Йосей басқа даналардан: «Тора залда сыртында, ал біз ішінде қалай болуы мүмкін?» деп сұрады. Наси Раббан Шимон бен Гамлиел оларды кіргізді, бірақ олардың оқуларынан олардың есімдерін өшіру арқылы сөккен. Рав Мейрдің оқулары «Басқалар» деп жазылды, ал Рав Натанның оқулары «Кейбіреулер» деп жазылды (13б).
Rabban Gamliel and Rabbi Yehoshua were travelling together on a ship. Rabban Gamliel had sufficient bread for the journey. Rabbi Yehoshua also had sufficient bread, and additionally he had flour. The journey lasted longer than expected, and Rabban Gamliel's bread was finished. He relied on Rabbi yehoshua's flour for nourishment. Rabban Gamliel said to Rabbi Yehoshua: Did you know from the outset that we would have so substantial a delay? Is that the reason that you brought flour with you? Rabbi Yehoshua said to Rabban Gamliel: There is one star that rises once in seventy years and misleads sailors at sea, causing their journeys to be extended. And I said: perhaps that star will rise during our journey and mislead us. The story from Horayot is a definite identification of a comet with an orbit of seventy years. Halley's Comet was seen in 66 CE when Rabban Gamaliel II and Rabbi Yehoshua, a. k. a. Joshua ben Hananiah, were beginning their careers as sages. Dr Jeremy Brown has stated that it is "both self evident and beyond question" that Rabbi Yehoshua should be credited as the first to describe the time frame for the comet known today as Halley's Comet. This first identification of Halley's Comet by Rabbi Yehoshua is likewise noted by R. Patai in The Children of Noah: Jewish Seafaring in Ancient Times (Princeton University Press 1998) and I. A. Ben Yosef in his monograph The Concept of Nature in Classical Judaism. The story about Rabban Gamliel and Rabbi Yehoshua was cited in the Talmud to exemplify what it means for a leader to be a servant of the people. The sages had told the story of King Uzziah who was removed from his position of kingship after becoming a leper. The Bible (II Kings 15:5) states that he went to a house of freedom after he was removed from being king. Until then, the sages explain, he was a servant of the people. Similarly, Rabbi Yehoshua tells Rabban Gamliel on the boat about two great sages, Rabbi Elazar Hisma and Rabbi Yohanan ben Gudgeda, who though brilliant have no food or garments. Rabban Gamliel sends for them to become servants of the people (Hor 10b). Another story in the third chapter informs us of the bifurcation of powers in Jewish life in Palestine and Babylonia. Rabbi Judah ha Nasi asks his colleague if he were to sin as the Nasi, or Patriarch in Palestine, would he be liable to bring a male goat as a sin offering in the same manner a king should. Rabbi Hiyya, Hiyya bar Abba, responds that the offering would be that of a commoner; i. e., a female goat or ewe. The reason for this being that there was a corresponding center of power in Babylonia of the Exilarch so Rabbi Yehuda HaNasi was not akin to a king, especially since Palestine was under the authority of Babylonia in the opinion attributed to Rabbi Hiyya (Hor.11b). Rav Safra thereon expounds the verse in Gen. 49:10 that in Babylonia the Exilarch had political authority (i. e. the scepter) but in Palestine they had religious authority (scribal staff). The sages proceed to discuss various legends regarding the anointment oil of the High Priest in the Bible and the First Temple Kings of Judah and Israel. Rav Pappa states that they used balsam oil, or balm of Gilead for the kings of Israel and for King Jehoahaz of Judah. The reason why they used balsamic oil for the anointing of King Jehoahaz is that King Josiah had hidden away the anointing oil of Moses and Aaron together with the manna and Aaron's rod with its almonds and blossoms. Horayot 12a discusses augury and acceptable predictors of the future. Abaye notes the tradition of eating certain foods on Rosh Hashana,as squash, fenugreek, leeks, beets and dates are foods of a good omen. Superstitious practices for ensuring a successful business or trip are recorded by Rabbi Ammi. It is noted there that some would seek to see their shadow in a dark space (or shadow of a shadow) to know if they would be successful on their business trip. This superstitious practice noted in Tractate Horayot was discussed by David Abudarham in Seville in the fourteenth century and by many other commentaries discussing augury practices of seeing shadows. Abudarham notes that on the night of Hoshana Rabba people would walk out naked in the dark covered only in a cloth and see if they could see the shadow of their head. He cites this passage from Horayot 12a as a text arguing that the practice was not legitimate. The conclusion of Horayot deals with precedence in sacrifices and prioritizes the life of the learned sage above all else. In this context the gemara informs us that it was the custom to rise in the study hall at the entrance of the sages bearing the title of Nasi, Hakham, and deputy Nasi. Rabban Shimon ben Gamliel was the Nasi at that time and thought there should be distinctions made in the practice of standing for him and those of lower rank to him, namely Rav Meir and Rav Natan. That day, when Rabban Shimon ben Gamliel instituted these provisions, Rabbi Meir and Rabbi Natan were not there. The following day when they came to the study hall, they saw that the people did not stand before them as the matter was typically done. They said: What is this? The people said to them: This is what Rabban Shimon ben Gamliel instituted. Rabbi Meir said to Rabbi Natan: I am the Ḥakham and you are the deputy Nasi. Let us devise a matter and do to him as he did to us. What shall we do to him? Let us say to him: Reveal to us tractate Okatzim, Uktzim which he does not know. And once it is clear to all that he did not learn, he will not have anything to say. Then we will say to him: “Who can express the mighty acts of the Lord, shall make all His praises heard?” (Psalms 106:2), indicating: For whom is it becoming to express the mighty acts of the Lord? It is becoming for one capable of making all His praises heard, and not for one who does not know one of the tractates. We will remove him from his position as Nasi, and I will be deputy Nasi and you will be Nasi. While Rabbi Meir and Rabbi Natan plotted to ask Rabban Shimon ben Gamliel to teach Uktzim, Rabbi Ya'akov ben Korshei heard them. He proceeded to upend their plan by reciting Uktzim by Rabbi Shimon ben Gamliel so that he would know the tractate. The next day when Meir and Natan entered the study hall, the Nasi was already well versed in Uktzim and taught it in the study hall when they asked him to recite. In response to their plot, the Nasi blocked the two conspirators from entering the place of study. The two figures, Natan and Meir, continued to direct the conversation within the study hall even while they were blocked from entering, by means of throwing little notes into the hall. Rabbi Yosei asked the other sages, "How is it that the Torah is outside (the study hall) and we are inside?" The Nasi Rabban Shimon ben Gamliel admitted them but censured them by erasing their names from their teachings, such that Rabbi Meir's teachings were recorded as being taught by "Others" and Rabbi Natan's teachings were recorded as taught by, "Some say." (Hor. 13b)
Незикин орденіне кіру
Құрбандықтарға қатысты Хорайот тақырыбы, сырттай Кодашим (қасиеттілер) ретімен үйлесімді көрінуі мүмкін. Шындығында, Маймонид Хорайот заңдарын өзінің Мишне Торасында «Сефер Корбанот», «Хилхот Шегагот» немесе «Кездейсоқ құрбандықтар заңдары» бөлімінде жинақтаған. Маймонид Мишнаның құрастырушылары Хорайотты «Незикин» ретінің соңына қоюға шешкен себебін былай түсіндіреді: олар зиян келтіру істері және өлім жазасы туралы заңдарды қарастырғаннан кейін, содан соң «Пиркей Авот» ішіндегі әдеп нормаларымен айналысқаннан кейін, даналар қате сот шешімдері туралы бөлімді қосу қажет деп ойлаған. Маймонидтің сөзіне қарағанда, біздің барлығымыз адамбыз және күнә жасауға бейімбіз, тіпті ең білгір судьялар да қате шешімдер шығаруы мүмкін.