Кіріспе

Валюталық тәуекел (сонымен қатар, валюта бағамы тәуекелі немесе валюта тәуекелі деп те аталады) – компанияның жергілікті валютасынан өзге валютада жүзеге асырылатын қаржылық операция кезінде туындайтын қаржылық тәуекел. Бұл тәуекел операция аяқталғанға дейін жергілікті валюта мен операция валютасы арасындағы бағамның қолайсыз өзгеру қаупі болғанда пайда болады. Егер шетелдік еншілес кәсіпорын консолидацияланған компанияның жергілікті валютасынан басқа валютада қаржылық есептеме жүргізсе, валюталық тәуекел туындайды. Тауарлар мен қызметтерді экспорттаушы немесе импорттаушы, сондай-ақ шетелдік инвестициялар жасаушы инвесторлар мен кәсіпорындар валюта бағамының өзгеру тәуекеліне тап болады, бірақ олар осы тәуекелді басқару (яғни, азайту) үшін қадамдар жасай алады.

Тарих

Көптеген компаниялар халықаралық Бреттон-Вудс жүйесінде валюталық тәуекелге немқұрайлы қарады және оны басқармады. Бреттон-Вудс жүйесінің күйреуінен кейін, еркін валюта бағамына көшуге дейін ғана компаниялар валюта бағамының өзгеруінен туындаған күшейген тәуекелге ұшырады және осы тәуекелді қорғау үшін қаржылық туынды құралдармен сауда-саттық жасауды бастады. 1990-шы және 2000-шы жылдар басындағы Мексика песосының, Азия валюталық, 1998 жылғы Ресей қаржылық және Аргентина песосының дағдарыстары сияқты валюталық дағдарыстар валюта айырбасынан айтарлықтай шығынға алып келді және компанияларды валюталық тәуекелге жақын назар аударуға итермеледі.

Экономикалық тәуекел

Компанияның экономикалық тәуекелі (сондай-ақ, болжам тәуекелі деп те аталады) оның нарықтық құнына күтпеген валюта бағамының құбылуларының әсер ету дәрежесімен анықталады. Бұл компанияның бәсекелестеріне қатысты нарықтық үлесіне, болашақ ақша ағындарына және, нәтижесінде, компанияның құнына елеулі әсер етуі мүмкін. Экономикалық тәуекел болашақ ақша ағындарының қазіргі құнына әсер ете алады. Экономикалық тәуекелдің мысалы – шетелде сатылатын тауарға деген сұранысты өзгертетін валюта бағамының ауытқуы. Тағы бір мысал – макроэкономикалық жағдайлардың шетелдегі инвестицияға тигізетін ықпалы. Макроэкономикалық жағдайларға валюта бағамы, үкіметтік реттеулер және саяси тұрақтылық кіреді. Инвестицияларды немесе жобаларды қаржыландырғанда, компанияның операциялық шығындары, қарыздық міндеттемелері және экономикалық тұрғыдан тұрақсыз жағдайларды болжау мүмкіндігі мұқият есептелуі тиіс, осылайша осы экономикалық тәуекелдерді жабатын жеткілікті кіріс қамтамасыз етіледі. Мысалы, американдық компания Испаниядағы өндіріс орнына инвестиция жасағанда, испан үкіметі заңнаманы өзгерту, тіпті орнықты тартып алу немесе американдық компанияның Испаниядан пайдасын шығаруын қиындату сияқты, компанияның қызметін теріс бағалайтын өзгерістер енгізе алады. Сондықтан, инвестицияның пайдасы мен нәтижелерін басып тастайтын барлық ықтимал тәуекелдерді инвестицияны бастамас бұрын жан-жақты талдап, стратегиялық жоспарлау қажет. Нарықтың күрт құлдырауы, күтпеген шығындардың артуы және тауарларға сұраныстың төмендеуі де экономикалық тәуекелдің мысалдары болып табылады. Халықаралық инвестициялар отандық инвестициялармен салыстырғанда әлдеқайда жоғары экономикалық тәуекел деңгейімен байланысты. Халықаралық компанияларда экономикалық тәуекел инвесторлар ғана емес, облигация иелері мен акционерлерге де, әсіресе шетелдік мемлекеттік облигацияларды сатып алу және сату кезінде қатты әсер етеді. Дегенмен, экономикалық тәуекел инвесторлар үшін жаһандық деңгейде мүмкіндіктер мен пайда әкеле алады. Шетелдік облигацияларға инвестиция салғанда инвесторлар әртүрлі елдердегі валюта нарықтарының және пайыздық ставкалардың құбылуларынан пайда көре алады. Макроэкономикалық модельдегі негізгі тәуекелдерге ЖІӨ-дегі өзгерістер, валюта бағамының құбылулары, тауар бағасы мен қор нарығындағы құбылулар жатады. Экономикалық жүйенің тұрақтылығын анықтау да маңызды. Инвестицияны бастамас бұрын компания инвестициялық сектордың тұрақтылығын қарастыруы керек, ол валюта бағамының өзгеруіне әсер етеді. Мысалы, қызмет көрсету секторындағы қордың құбылуы мен валюта бағамының өзгеруі үлкен тұтынушы секторымен салыстырғанда азырақ болады.

Тәуекелдік тәуекел

Шетелдік жобаларға конкурстық ұсыныстар беру, басқа келісімшарттар бойынша келіссөздер жүргізу немесе тікелей шетелдік инвестицияларды басқару кезінде фирма шартты тәуекелге тап болады. Мұндай тәуекел, фирманың қандай да бір келісімшарт немесе келіссөздер нәтижесіне байланысты кенеттен трансұлттық немесе экономикалық валюталық тәуекелге ұшырау мүмкіндігінен туындайды. Мысалы, фирма шетелдік бизнес немесе үкіметтен жобалық ұсыныстың қабылдануын күтуі мүмкін, егер ұсыныс қабылданса, дереу алуға болатын сома пайда болады. Күту кезінде фирмаға сол соманың түсетініне қатысты белгісіздік тудыратын шартты тәуекел туындайды.

Транзакциялық тәуекел

Компаниялар көбінесе бірнеше валютаға қатысты операцияларға қатысады. Осы операцияларды жүргізудің заңдық және есеп стандартын сақтау үшін компаниялар шетел валюталарын өздерінің ұлттық валютасына аударуға тиіс. Фирма, егер оның шартында шетел валютасында белгіленген ақша ағындары (талап етулер және төлемдер) болса, олардың құны күтпеген валюта бағамының өзгеруіне байланысты тәуекелге ұшырайды. Шетел валютасындағы ақша ағындарының ұлттық құнын іске асыру үшін фирма шетел валютасын ұлттық валютаға айырбастауы немесе аударуы керек. Компаниялар тұрақсыз шетел валюта нарығында белгілі бір бағалармен және жеткізу мерзімдерімен келісімшарттар жасасқанда, операция басталып, оны реттеуге немесе төлемге дейін бағалар үнемі өзгеретін жағдайда, олар айтарлықтай шығынға ұшырау қаупіне тап болады. Кәсіпорындар барлық ақша операцияларын пайдалы етуді мақсат етеді, сондықтан валюта нарығын мұқият бақылау қажет. Мемлекеттік есептеу ережелерін қолдану, трансұлттық тәуекелдері бар компанияларға "қайта өлшеу" деп аталатын процеске түсуге әкеледі. Шарттық ақша ағындарының ағымдағы құны әрбір баланста қайта өлшенеді.

Аударма тәуекелі

Компанияның аударма тәуекелі – оның қаржылық есептілігіне валюта бағамының өзгеруінің қаншалықты әсер ететіндігін көрсетеді. Барлық компаниялар есеп беру мақсатында біріктірілген қаржылық есептілікті дайындауы тиіс болғандықтан, көпұлтты компаниялар үшін біріктіру процесі шетелдік активтер мен міндеттемелерді немесе шетелдік еншілес компаниялардың қаржылық есептілігін шетелдік валютадан отандық валютаға аударуды қамтиды. Аударма тәуекелі компанияның ақша ағындарына әсер етпесе де, оның есептелген кірісіне және, демек, акцияларының бағасына елеулі әсер етуі мүмкін. Аударма тәуекелі компанияның акцияларына, активтеріне, міндеттемелеріне немесе кірісіне қатысты тәуекелді қамтиды, олардың кез келгені шетелдік валютада белгіленген кезде валюта бағамының құбылуына байланысты құнын өзгертуі мүмкін. Шетелде бизнес жүргізетін компаниялар өздерінің қабылдаушы елдің валютасын отандық валютаға айырбастауға тиіс. Валюта бағамы өскенде немесе төмендегенде, шетелдік валютаның құнында елеулі және болжау қиын өзгерістер болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ компаниялары еуро, фунт, иена сияқты валюталардағы есептерді АҚШ долларына аударуы керек. Шетелдік еншілес компанияның кіріс есебі мен балансы – аударуға тиіс екі қаржылық есептілік құжаты. Қабылдаушы елде бизнес жүргізетін еншілес компания әдетте сол елдің белгіленген аударма әдісін қолданады, ол еншілес компанияның бизнес операцияларына байланысты өзгеруі мүмкін. Еншілес компаниялар интеграцияланған немесе өзін-өзі қамтамасыз ететін шетелдік ұйым ретінде сипатталуы мүмкін. Интеграцияланған шетелдік ұйым ана компанияның жалғасы ретінде жұмыс істейді, оның ақша ағындары мен бизнес операциялары ана компанияның операцияларымен тығыз байланысты. Өзін-өзі қамтамасыз ететін шетелдік ұйым өзінің жергілікті экономикалық ортасында, ана компаниядан тәуелсіз жұмыс істейді. Интеграцияланған және өзін-өзі қамтамасыз ететін шетелдік ұйымдар функционалдық валютаны пайдаланады, ол еншілес компания жұмыс істейтін және күнделікті операциялар жүзеге асырылатын негізгі экономикалық ортаның валютасы болып табылады. Басқару әрбір еншілес компания үшін тиісті функционалдық валютаны анықтау үшін олардың сипатын бағалауы керек. Аударманың үш әдісі бар: ағымдағы бағам әдісі, уақытша әдіс және АҚШ аударма процедуралары. Ағымдағы бағам әдісі бойынша барлық қаржылық есептілік жолдары "ағымдағы" айырбас бағамы бойынша аударылады. Уақытша әдіс бойынша нақты активтер мен міндеттемелер олардың құрылған уақытына сәйкес келетін айырбас бағамы бойынша аударылады. АҚШ аударма процедуралары шетелдік еншілес компанияларды еншілес компанияның сипаттамасы бойынша емес, функционалдық валюта бойынша ажыратады. Егер компания уақытша әдіспен аударса, таза ашық позицияның мәні нөл болса, ол фискалдық теңгерім деп аталады. Уақытша әдісті ағымдағы бағам әдісімен жүзеге асыруға болмайды, өйткені жалпы активтерге тең мөлшердегі қарыз қосылуы керек, бірақ баланстың меншік бөлігі тарихи айырбас бағамы бойынша аударылуы тиіс.

Тәуекелді өлшеу

Егер валюта нарығы тиімді болса, яғни сатып алу қабілеті паритеті, пайыздық мөлшерлеме паритеті және халықаралық Фишер эффектісі орындалса, фирма немесе инвесторға валюталық тәуекелге алаңдаудың қажеті жоқ. Маңызды валюталық тәуекел туындауы үшін үш халықаралық паритеттік шарттың бірінен немесе бірнешеуінен ауытқу болуы керек. Қаржылық тәуекел көбінесе пайыздық табыстар немесе өзгерулердің қарқыны сияқты шаманың дисперсиясы немесе стандартты ауытқуы арқылы өлшенеді. Шетел валютасында маңызды фактор – шетел валютасының спот бағамының өзгеру қарқыны. Валюта бағамдарындағы дисперсия тәуекелдің артуын көрсетеді, ал стандартты ауытқу ықтималдық үлестіріміндегі орташа бағамнан бағамдардың ауытқу мөлшерімен валюталық тәуекелді көрсетеді. Стандартты ауытқудың жоғарылауы валюта тәуекелінің жоғары екенін білдіреді. Экономистер стандартты ауытқудың тәуекел индикаторы ретінде дәлдігін сынап бақты, себебі ол ауытқуларды біркелкі қарастырады және ауытқу мәндерін автоматты түрде квадраттайды. Қаржылық тәуекелді өлшеу үшін орташа абсолютті ауытқу және жартылай дисперсия сияқты баламалар ұсынылған. Әрбір қорғану стратегиясының өзіне тән артықшылықтары бар, олар бизнестің сипатына және кездесетін тәуекелдерге байланысты оны басқаларынан тиімді етеді. Форвардтық және фьючерстік келісімшарттар ұқсас мақсаттарға қызмет етеді: олар белгілі бір бағамен болашақта жүзеге асырылатын мәмілелерді қамтамасыз етеді, бұл валюта бағамының қолайсыз өзгеруін өтеуге мүмкіндік береді. Форвардтық келісімшарттар белгілі бір дәрежеде икемді, өйткені оларды нақты мәмілелерге бейімдеуге болады, ал фьючерстер стандартты сомаларда келеді және басқа валюталар сияқты белгілі бір тауарларға немесе активтерге негізделген. Фьючерстер тек белгілі бір валюталар мен мерзімдерге ғана қолжетімді болғандықтан, олар тәуекелді толығымен азайта алмайды, себебі бағамдар сіздің пайдаңызға қарай қозғалуы мүмкін. Алайда, фьючерстердің стандартизациясы оларды кейбіреулер үшін тартымды етеді: олар қатаң реттеледі және тек биржаларда саудаланады. Компаниялар ықтимал шығындарды азайту үшін қолданатын екі танымал және тиімді әдіс – опциондармен және форвардтық келісімшарттармен қорғану. Егер компания опцион сатып алуға шешім қабылдаса, ол мәміле үшін «ең нашар» бағамды белгілей алады. Егер опционның мерзімі бітіп, ол пайдасыз болса, компания ашық нарықта қолайлы бағаммен мәмілені жүзеге асыра алады. Егер компания форвардтық келісімшарт жасасуға шешім қабылдаса, ол болашақтағы белгілі бір күні үшін нақты валюта бағамын белгілейді. Валюталық төлемдер – фирмаға пайда әкелетін валютада төлемдерді жүзеге асыру тәжірибесі. Бұл міндетті түрде валюталық тәуекелді жоймайтынын, керісінше, оның жауапкершілігін бір тараптан екінші тарапқа ауыстыратынын атап өту маңызды. Кәсіпорын басқа елден импортқа өз валютасында шот-фактура жасай алады, бұл тәуекелді экспорттаушыға ауыстырады. Бұл әдіс көрінетіндей қарапайым болмауы мүмкін: егер экспорттаушының валютасы импорттаушының валютасынан құнсыздау болса, фирма сол валютада шот-фактура жасаудан аулақ болуы керек. Егер импорттаушы да, экспорттаушы да өз валюталарын пайдаланудан аулақ болғысы келсе, айырбастауды үшінші, тұрақты валюта арқылы жүргізу де жиі кездеседі. Егер фирма қорғану ретінде алдын ала төлемдер мен кейін төлемдерді қарастырса, ол өте сақ болуы керек. Алдын ала төлемдер мен кейін төлемдер ақша ағынының уақытын өзгертуді білдіреді. Мысалы, егер фирма үш ай ішінде үлкен сома төлеуі керек болса, бірақ басқа тапсырыстан ұқсас сома алуға дайын болса, ол төлеммен сәйкес келу үшін соманы алу күнін жылжытуы мүмкін. Бұл кешіктіру кейін төлем деп аталады. Егер алу күні ертерек жылжытылса, бұл алдын ала төлем деп аталады. Транзакциялық тәуекелді азайтудың тағы бір әдісі – табиғи қорғану (немесе валюталық тәуекелдерді өтеу), бұл тиімді қорғану түрі, өйткені ол банктердің валюта айырбастау кезінде алатын маржасын азайтады және түсіну оңай. Өтеуді жүзеге асыру үшін жүйелі тәсіл қажет, сондай-ақ тәуекелді нақты уақыт режимінде бағалау және процесті бастау үшін платформа қажет, бұл шетелдік ақша ағынының белгісіздігімен бірге процедураны күрделі етуі мүмкін. Қосалқы жоспарға ие болу, мысалы, шетел валютасы шоттары, бұл процесте көмектеседі. Бір валютада ақша ағыны мен шығындары бар компаниялар ағын мен шығынның таза сомасын есептеу арқылы тиімділікке қол жеткізеді және тәуекелді азайтады, сондай-ақ кейбір немесе барлық шығындарды өтеуге мүмкіндік беретін шетел валютасы шоттарының қалдықтарын пайдаланады.

Аудармаларды қорғау

Аударма тәуекелі көбінесе өз елінің есеп стандарттарында талап етілетін аударма әдістеріне байланысты болады. Мысалы, АҚШ Федералды есеп стандарттары кеңесі нақты әдістерді қашан және қайда қолдану керектігін көрсетеді. Кәсіпорындар аударма тәуекелін баланстық қорғау арқылы басқара алады, себебі аударма тәуекелі таза активтер мен таза міндеттемелер арасындағы валюта бағамының өзгеруінен туындайтын айырмашылықтан пайда болады. Осыған сәйкес, кәсіпорын кез келген айырмашылықты теңестіру үшін тиісті көлемдегі ашық активтерді немесе міндеттемелерді сатып алуға болады. Сыртқы валюта туынды құралдары аударма тәуекелін қорғау үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл үшін компанияның біріктірілген балансындағы сыртқы валюта активтері мен міндеттемелерінің тең көлемі болуы керек. Егер бұл әрбір сыртқы валюта үшін орындалса, аудармадағы таза тәуекел нөлге тең болады. Валюта бағамдарының өзгеруі ашық міндеттемелердің құнын ашық активтердің құнының өзгеруіне кері пропорционалды түрде өзгертеді. Компаниялар валюталық своптарын немесе фьючерстік шартыларды сатып алу арқылы аударма тәуекелін де қорғай алады. Компаниялар клиенттерден өздерінің ұлттық валютасында төлеуді сұрай алады, осылай тәуекел клиентке ауыстырылады.

Қаржылық хеджирлеуден басқа стратегиялар

Кәсіпорындар өздерінің экономикалық немесе операциялық тәуекелдерін басқару үшін қаржылық қорқытудан (хеджирлеуден) басқа стратегияларды қолдана алады, шығындарды төмендету мақсатында өндіріс орындарын мұқият таңдау, жеткізу тізбегін басқаруда икемді көздерді пайдалану саясатын қолдану, экспорттық нарықты көптеген елдерге кеңейту, немесе күшті ғылыми-зерттеу және әзірлеу жұмыстарын жүзеге асыру және шетелдік валюта тәуекеліне ұшырауды азайту үшін өнімдерін ерекшелендіру мүмкіндіктері бар. Өндіріс пен дамудың баламалы әдістерін зерттеуге көбірек күш салу арқылы, кәсіпорындар шетелдік валюта тәуекеліне ұшыратушы экспорттық көздерге тәуелділікті азайтып, өнімдерін жергілікті түрде өндірудің қосымша жолдарын таба алады. Әлемдегі валюта бағамдарының өзгеруін қадағалап отыру арқылы, кәсіпорындар өндірісін тиімдірек елдерге орналастыра алады. Бұл стратегияның тиімді болуы үшін, жаңа орналасқан жерде өндіріс шығындары төмен болуы керек. Көшуге шешім қабылдамас бұрын, кәсіпорындар шетелдік елдің саяси және экономикалық тұрақтылығы сияқты көптеген факторларды ескеруі қажет.