Кіріспе

сүтқоректілер түрі Дама газелі (Nanger dama), сондай-ақ аддра газелі немесе мхорр газелі деп те аталады, газельдердің бір түрі. Ол Африкада, Сахара шөлінде және Сахель аймағында мекендейді. Қауіпті жағдайдағы түр, ол көптеген бұрынғы ареалдарынан жоғалып кетті, себебі оны көптеп аңдады және оның тұратын жерлері жойылды. Қазіргі табиғи популяциясы тек Чад, Мали және Нигерде ғана сақталған. Оның мекен ету орындары – шөптесін далалар, бұталы жерлер, жартылай шөлдер, ашық саванналар және таулы үстірттер. Нигерде дама газелі ұлттық символға айналды. Хауса тілінде мейна немесе менас деп аталатын дама газелінің суреті Нигер ұлттық футбол құрамасының эмблемасында бейнеленген, олар халық арасында "Менас" деп танымал.

Сипаттама

Дама-газельдің түсі ақ, басы мен мойны қызғылт қоңыр. Екеуінің де мүйізі орташа ұзындықта, сақина тәрізді иілген және "С" әрпіндей болады. Аталықтарының мүйізі шамамен ұзын, ал аналықтарының мүйізі одан әлдеқайда қысқа. Басы кішкентай, тұмсығы тар, көздері салыстырмалы түрде үлкен. Оның мойны және аяқтары басқа газельдерге қарағанда ұзын. Иығына дейінгі биіктігі , салмағы - , ал жабайы табиғатта өмір сүру ұзақтығы 12 жылға дейін, ал тұтқында 18 жылға дейін жетеді. Туылғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, дама-газельдің жас төлдері қорамен бірге қадам баса алады, ал бір аптадан соң ересектердей жылдам жүгіре алады. Дама-газель – газельдердің ең ірі түрі, оның өте ұзын аяқтары бар, бұл жылуды тарату үшін қосымша бетті қамтамасыз етеді, оның ыстық шөлде салқын болуының көптеген жолдарының бірі. Ол сондай-ақ шөлдегі туыстарына қарағанда көбірек суға мұқтаж, бірақ ұзақ құрғақшылыққа төтеп бере алады. Көптеген басқа шөлді сүтқоректілерден айырмашылығы, дама-газелі күндізгі жануар, яғни күндіз белсенді болады. Әрқашан еңкейіп тұратын дама-газелі қора мүшелерін қауіптен ескерту үшін "пронкинг" деп аталатын әрекетті қолданады. Пронкинг кезінде жануардың барлық төрт аяғы қатты болып, бір уақытта жоғары секіріп, жерге тиеді. Аталықтары өз аумақтарын белгілейді және көбейтілу маусымында басқа ересек аталықтарды белсенді түрде аумағынан қуады. Олар өз аумақтарын несеп және нәжіс жинақтарымен, сондай-ақ көздеріне жақын бездерінен шығатын сөлдермен белгілейді.

Ішкі түрдің жағдайы және сақталуы

Дама газелі жануардың арқасының, қабырғаларының және жамбасының түсіне байланысты үш түршеге бөлінеді. Бұл үш түрше газельдің таралу аймағының шығыс-батыс осі бойында орналасқан үш аймақты қамтыды. Ең шығысы – N. dama ruficollis (жалпы атауы аддра газелі), оның тарихи ареалы 15°E шығысына дейін созылған. Ең батысы – N. dama mhorr (жалпы атауы мохор немесе мхорр газелі), оның тарихи ареалы 7°E батысына дейін созылған. Олардың арасында N. dama dama-ның тарихи ареалы орналасқан. Гендік зерттеулер осы түршелердің дұрыстығына күмәндік тудырды, ал түстің айырмашылығы (фенотип) градиенттік сипатта болып көрінеді. N. d. mhorr, мхорр газелі, жабайы табиғатта жойылды (соңғы рет 1968 жылы көрінген), бірақ Еуропа, Солтүстік Америка, Солтүстік Африка және Таяу Шығыстағы тұтқынды өсіру бағдарламаларында сақталған, сондай-ақ жануарларды бұрынғы және ұқсас мекендеу орталарына қайта енгізу бойынша бірнеше әрекеттер жасалған. N. d. dama (номинативтік түрше) тек Біріккен Араб Эмираттарындағы Аль-Айн хайуанат бағында тұтқындықта ұсталады және жабайы табиғатта өте сирек кездеседі.

Адамның қауіптері

Дама газелінің құлдырауының тағы бір себебі – тіршілік ортасының жойылуы. Адамдар осы газельдің жейтін ағаштарының бұтақтарын кесіп тастайды. Нәтижесінде ағаштар өліп, газель тамақтана алмайды. Адамдар дама газелі үшін ең қауіпті қауіпті құрайды. Осы газель түрінің жоғалу қаупіне ұшырауының басты себебі – механикаландырылған аң аулау; көлік құралдарын пайдаланатын аңшылар оның санының азаюын күшейтеді. Мысалы, Судандағы азаматтық тәртіпсіздік те дама газелінің өміріне кері әсер етеді. Газельдің тіршілік етуіне бұрыннан қиындықтар болғандықтан, осы жағдайлар оның тіршілік ортасын қолайсыз етіп қойды. Дама газелі үшін тағы бір қауіп – туризм. Туристер осы жоғалуға жақын түрдің суретін түсіргісі келеді, осы арқылы, әсіресе ыстық маусымда, олар қауіптің белгісі ретінде қабылдануы мүмкін. Мхорр түрінің тағы бір қорығы Чадта – Уади Риме-Уади Ахиме фауналық қорығы құрылды. Асыл тұқымды кітаптарда тіркелмеген бірнеше жүз қосымша жануар жекеменшікте, әсіресе Техас штатында ұсталады. Олардың қазіргі фрагменттелген тіршілік ортасындағы саяси жағдайға байланысты, олардың табиғи ортасындағы маңызды консервациялық шаралар әзірге тиімді жүзеге асырылмады. Бұл түрдің жабайы табиғатта сақталуы Сахель және Сахара аймақтарында қосымша қорықтар құруға және бар қорықтардағы қорғау шараларын күшейтуге байланысты. Жарым-жабық нысанда 24 газель босатылды, олардың жетісі телеметриялық жағалармен бақыланды. Жоба барысында жануарлар браконьерлікке ұшырады, нәтижесінде үш жануар қаза тапты. Сонымен қатар, жақын жердегі әскери бекеттерден келген үй иттері жеті жануарды өлтірді, бұл жануарлардың потенциалды жыртқыштарды тани алмайтынын көрсетеді. Бұл маңызды жоба, жергілікті қауымдастықтың көпшілігінің оң көзқарасына қарамастан, осы аймақта жабайы жануарларды қайта қалпына келтірудің өте қиын екенін дәлелдеді.