Кіріспе
1612 жылғы Джон Вебстердің "Ақ шайтан" трагедиясы (толық түпнұсқа атауы: "Ақ шайтан"; немесе, Брахиано герцогы Пауло Джордано Урсинидің трагедиясы. Венециялық әйгілі құрлысшы қыз Виттория Коромбонаның өмірі мен өлімі) – ағылшын драматургы Джон Вебстердің трагедиясы. Вебстердің 1612 жылғы төртінші басылымға жазған "Оқырманға" деген сөзбасында, пьесаның сол жылы өткен алғашқы қойылымы күрт сәтсіздікке ұшырағанын айтады; ол пьесаның суық қыста, көңілсіз көрермендер алдында ойнатылғанына шағымданды. Пьесаның күрделілігі, өте күрделі болуы және сатиралық сипаты оны алғаш сахналанған Red Bull театрындағы Queen Anne's Men труппасының репертуарына үйлеспеді. Ол 1630 жылы королева Генриетта труппасымен Кокпит театрында сәтті қайта қойылды және 1631 жылы қайта басылды.
The White Devil (full original title: The White Divel; or, The Tragedy of Paulo Giordano Ursini, Duke of Brachiano. With The Life and Death of Vittoria Corombona the famous Venetian Curtizan) is a tragedy by English playwright John Webster. According to Webster's own preface to the 1612 Quarto Edition, "To the Reader", the play's first performance in that year was a notorious failure; he complained that the play was acted in the dead of winter before an unreceptive audience. The play's complexity, sophistication, and satire made it a poor fit with the repertory of Queen Anne's Men at the Red Bull Theatre, where it was first performed. It was successfully revived in 1630 by Queen Henrietta's Men at the Cockpit Theatre and published again in 1631.
Өмірбаян
Әңгіме Италияда болған оқиғаға шамалы негізделген, нақтырақ айтқанда, 1585 жылғы 22 желтоқсанда Падуада Виттория Акорамбониның өлтірілуіне. Вебстердің осы оқиғаны пьесаға айналдыруы итальяндық сыбайлас жемқорлықты «өз заманындағы Англияның саяси және моральдық хал-ахуалының», әсіресе корольдік сарайдағы сыбайлас жемқорлықтың көрсетілу құралына айналдырды. Пьеса адамдардың нағыз бейнесі мен олардың өздерін жақсы, «ақ» немесе таза деп көрсету арасындағы қарама-қайшылықты зерттейді.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Граф Лодовико әдепсіздік пен кісі өлтіргені үшін Римнен қуылды; оның достары Гаспаро мен Антонелли оның жазасын жеңілдету үшін жұмыс істеуге уәде береді. Брахиано герцогы кедей, бірақ асыл текті Венециялық отбасының қызы Виттория Коромбонаға құмар болады, олардың екеуі де басқа біреулерге үйленгеніне қарамастан. Витторияның інісі Фламиньо Брахианоның хатшысы болып жұмыс істейді, ол мансабын көтеру үшін әпкесі мен герцогты жақындастыруға тырысады, бұл олардың анасы Корнелияны қынжырлатады. Жоспары Брахианоның әйелі Изабелланың ағасы және кардинал Монтиселсоның келуімен күйреп қалады. Олар екеуі де Брахианоның адалсыздығы туралы қауесеттерге ашуланып, осы мәселені жария етуге кіріседі; бірақ бұл орын алмас бұрын Брахиано мен Фламиньо Витторияның күйеуі Камиллоны және Изабелланы өлтіруді ұйымдастырады. Виттория күйеуін өлтіргені үшін сотқа тартылады және оған қарсы нақты дәлелдер болмаса да, кардинал оны тәубеші әйелдер монастырына қамауға мәжбүрлейді. Фламиньо өзін қорғау үшін ақымақтыққа салады. Шет елге қуылған граф Лодовико кешіріліп, Римге оралады; ол Изабеллаға құпия түрде ғашық болғанын мойындап, оның өлімінен кек алуға ант етеді. Изабелланың інісі Франсиско да кек алуды жоспарлайды. Ол Витторияға махаббат хатын жазып, оны Брахианоның қолына қасақана түсіреді, оның қызғанышын ояту үшін. Басында жоспары сәтті болып көрінсе де, Виттория Брахианоны өзіне адал екеніне көндіреді және екеуі қашып кетеді. Кардинал Монтиселсо папа болып сайланады және оның алғашқы әрекеті ретінде Римнен қашып кеткен Виттория мен Брахианоны анафемаға ұшыратады. Виттория мен Брахиано, енді үйленген, Падуада сарай ұстайды. Үш бейтаныс адам Брахианоның қызметіне келеді. Олар – Франсиско, Мулинасар (мавр) кейпінде, Лодовико және Гаспаро (капуцин монахтары кейпінде), барлығы Изабелланың өлімінен кек алуға ниетті. Олар Брахианоны улап кек алуды бастайды. Ол өліп жатқанда, Лодовико мен Гаспаро оған өздерін ашады. Содан кейін Витторияның морейлік қызметшісі Занче, өзінің елдесі санайтын Мулинасарға ғашық болып, оған Изабелла мен Камиллоның өлтірілуі және Фламиньоның осы іске қатысы бар екенін айтады. Фламиньо ағасы Марчеллоны Брахианоның ұлы, жаңа герцог Джованни өлтіргені үшін сарайдан қуылды. Ол қылмыстарының жазасы жақындап қалғанын сезініп, Витторияны көруге барады. Ол оны және Заншені өзін, содан кейін өздерін ату арқылы үштік суицидке көндіруге тырысады. Виттория мен Занше Фламиньоны атып, оның өлгенін ойлап, оның өліміне қуанады және қашып құтылуға үміттенеді. Олардың таңғалуына орай, Фламиньо "өлгеннен" қайта тіріліп, пистолеттердің бос екенін көрсетеді. Витториядан кек алу үшін Лодовико мен Гаспаро оқиға орнына келіп, оны өлтіріп, кек алуды аяқтайды. Джованни мен офицерлер оқиға орнына келеді және пьеса Джованнидің ағасының қанды оқиғаларға қатысқанын біліп, Лодовиконы азаптауға жіберуімен аяқталады.
Өндірістер
Пьеса жазылып, алғаш рет 1612 жылдың басында Клеркенвеллдегі Red Bull театрында Queen Anne's Men труппасымен қойылған. Труппа көбінесе драматург Томас Хейвуд сияқты олардың драматургі жазған қарапайым және оптимистік пьесаларды ұсынды. Вебстердің пьесасынан бұрын қойылған пьеса, егер бұл жақсы пьеса болмаса, Томас Деккердің трагикомедиясы болғанға ұқсайды. Вебстердің пьесасы дебютінде сәтсіз аяқталды. Квартоға қосымша хатта Вебстер актерлерді, соның ішінде Рихард Перкинсті мақтап, қыстың суына және, ең бастысы, көрермендерге шағымданып, олардың зиясын есекке теңеді. Бірінші сәттілі қазіргі заманғы қойылым Марлоу қоғамының (ADC театры, Кембридж, 1920 жылдың наурызы) қойылымы болды, онда музыка С. Армстронг Гиббстің, ал Виттория рөлінде Эрик Машвиц болды. Қоғам Елизавета және Якоб дәуіріндегі пьесаларды қайта жаңғыртуға маманданған, олар бастапқы экономикасы мен жылдамдығымен, әйел рөлдерін ер адамдар орындауымен қойылды. "Кімде-кім әдемі поэзияны әдемі айтылған түрде тыңдауды ұнатса, және қайғылы құмарлықты 'қадір-қасиетпен кигендей' көруді қаласа, осы керемет мүмкіндікті жіберіп алмауы керек. Қандай тамаша пьеса!" – деп жазды Кембридж ревью журналының редакторы. "Үш жүз жылдан кейін ақынның Елисейде оның пьесасы соңғы рет 'толық және түсінікті аудиторияның' алдында сәтті қойылғанын білуге қуанғаны сөзсіз". Бұл қойылым Кембридж ғалымы Ф. Л. Лукасты Вебстердің барлық пьесаларын редакциялауға шабыстандырды. "Бірақ Вебстердің қызығушылығының мәні неде?" – деп сұрады ол New Statesman газетінде. "Кембриджте 1920 жылы "Ақ шайтан" қойылымын көрген екі адам үшін, ешқандай алдын ала түсініксіз, олар бұрын-соңды көрген ең таңғажайып қойылым болып көрінуі мүмкін еді?" 1925 жылы Ренессанс театры Виола Три мен Седрик Хардвикке арналған қысқартылған нұсқасын қойды. Қойылымның жақсы қабылдалмауының себебі, Ренессанс драматургиясының ерекше талаптарын түсінбеу болды. Вебстердің ғалымы Ф. Л. Лукас New Statesman журналында: "Кім бір шынтақпен еденде жатып, құмарлық өлең айта алады?" – деп сұрады. 1947 жылы Майкл Бенталл режиссерлік еткен Герцогиня театрындағы Лондондық қойылымда Хью Гриффит Монтиселсо, Патрик Макни Хортенсио/Испан елшісі, Клэр Блум Брачианоның сарайындағы әйелдердің бірі, Маргарет Роулингс Виттория және Эндрю Круикшенк Флоренция герцогы рөлінде болды. 1965 жылы Бродвейден тыс қойылым Фрэнк Лангелланың Фламиньо, Кэрри Найдың Виттория, Пол Стивенстің Брахиано, Роберт Бёррдің Франсиско, Эрик Берридің Монтиселсо және Кристина Пиклздің Корнелия рөлімен сахналанды. Бұл қойылым 1965 жылдың 6 желтоқсанынан 1966 жылдың 17 сәуіріне дейін өтті және "Оби" сыйлығын ерекше орындау үшін жеңіп алды (Фрэнк Лангелла). 1969 жылдың қарашасында Лондонның Олд Вик театрында Ұлттық театр Франк Данлоптың (кейін Йонг Вик театрын құрған) қойылымында спектакльді орындады. Орындаушылар негізінен труппадан алынды. Джеральдин Макьюэн Виттория, Эдвард Вудвард Фламиньо, Эдвард Петэрбридж Лодовико, Бенджамин Уитроу Камильо, Дерек Годфри Браччано, Джейн Лапотер Занче, Хейзел Хьюз Корнелия, Джон Моффатт Монтиселсо, Джейн Венхам Изабелла, Энтони Николс Франсиско және Эдвард Хардвик Марчелло рөлін сомдады. Кейінгі қойылымдарда Дерек Якоби Лодовико рөлін сомдады. Оны Пьеро Герарди қираған қабырға ретінде жобалаған, оның сыртынан кейіпкерлер өте сәнді фантастикалық костюмдер киген жәндіктер сияқты пайда болды. Уильям Хоббс жекпе-жектерді ұйымдастырып, испан елшісін ойнады. Мимдік жұмыс Клод Шагриннің қолынан шықты. Режиссердің көмекшісі Роланд Джофф болды (кейін "Қойғын далалар" және "Миссия" фильмдерінің режиссері). Корольдік Шекспир компаниясы 1996 жылы "Ақ шайтанды" Стратфорд-на-Авондағы "Лебедь театрында (кейін Лондонға "Барбикандағы шұңқырға" көшірілді) көрсетті, режиссер Гейл Эдвардс, Ричард МакКейб Фламинео, Филип Кваст - Людовико, Рей Ферон - Брахиано, Джейн Гурнет - Виттория, Стивен Боксер - Франсиско және Филип Восс. Компания 2014 жылы Стратфорд-на-Авондағы Лебедь театрында Мария Абергтің режиссері Дэвид Стурзакер Бракциано, Кирсти Бушэлл Виттория, Дэвид Ринтул Кардинал Монтиселсо, Саймон Скардифилд Франсиско және Джозеф Аркли Людовико ролдерімен қайта оралды. Бұл қойылымда Витторияның ағасы Фламинеоның рөлін әйел (Лора Эльфинстон) ойнады. 1997 жылдың 1 наурызында BBC World Service Антон Лессер мен Хелен Баксендейл қатысқан пьесаның бейімделуін эфирге берді. 2010 жылдың 15 тамызында BBC Radio 3 Марк Биби бейімдеген және режиссерлік еткен қойылымды эфирге берді, ол BBC Radio 3 веб-сайтында "1950 жылдардың тұманды әлемінде оқиғаны орынды, өтеусіз одақтарды, сатқындықтарды және кенеттен болатын зорлық-зомбылықты құрмет пен лайықтылықтың жұқа қабығының астында жасыруға тырысатын әлемде" деп сипатталды. Қойылымда Патрик Кеннеди Фламинео, Анна Максвелл Мартин Виттория, Фрэнсис де ла Тур Корнелия, Шон Дингволл Брахиано, Питер Райт Франсиско, Шон Бейкер Монтиселсо және Гарри Майерс Людовико рөлінде болды. 2017 жылдың 26 қаңтарында Сэм Уанамакер Playhouse (Лондон, түпнұсқалық XVII ғасырлық өндірістің ерекшеліктерін бейнелейтін орын) қойылымы басталды. New York-тағы Red Bull театры 2019 жылы "Ақ шайтанды" қойды. Бүгінгі күнге дейін бұл пьеса түсірілмеген немесе теледидарда көрсетілмеген.