Кіріспе
2006 жылы Дэниел Гилберттің кітабы
«Бақытқа ұмтылу» – Дэниел Гилберттің 2006 жылы Knopf баспасында АҚШ және Канадада жарық көрген ғылыми-танымдық кітабы. Ол отыздан астам тілге аударылған және «Нью-Йорк Таймс» басылымының бестселлер тізіміне енген.
Тақырып
Гилберттің басты тезисі – адамдар қабылдау мен танымдық бұрмалаулар арқылы болашақты нашар көреді, әсіресе оларды бақытты ететін нәрсені. Оның пікірінше, қиял үш жағынан кемшіндікке ұшырайды: қиял мәліметтерді қосуға және алып тастауға бейім, бірақ адамдар маңызды мәліметтер ойдағы сценарийде жасалма немесе жоқ болуы мүмкін екенін түсінбейді. Көзге келген болашақ (және өткен) нақты болатынына (немесе болғанына) қарағанда қазіргі уақытқа көбірек ұқсайды. Қиялдың түсінбеуі – нәрселер шын мәнінде болғаннан кейін басқаша сезілетінін білдіреді. Атап айтқанда, психологиялық иммундық жүйе жаман нәрселерді ойдағыдай жаман сезіндірмейді. Сонымен қатар, Гилберт «толықтыру» тақырыбын жабады, яғни сананың үлгілерді жиі қолдану арқылы біз нақты еске алатын оқиғаларды күтетін басқа оқиғалармен байланыстыруын. Бұл «толықтыру» көздеріміз бен көру жүйкелеріміздің соқыр нүктені (скотоманы) жою үшін және оның орнына соқыр нүктеде болуы мүмкін деп күтетін нәрсені қою үшін де қолданылады. Кітап қарапайым оқырманға арналған, көбінесе түсініксіз терминологиядан аулақ болып, осы бұрмалауларды пайдаланған қарапайым тәжірибелер арқылы ойлаудың жалпы ерекшеліктерін түсіндіреді.
Imagination tends to add and remove details, but people do not realize that key details may be fabricated or missing from the imagined scenario. Imagined futures (and pasts) are more like the present than they actually will be (or were). Imagination fails to realize that things will feel different once they actually happen—most notably, the psychological immune system will make bad things feel not so bad as they are imagined to feel. Also, Gilbert covers the topic of 'filling in' or the frequent use of patterns, by the mind, to connect events which we do actually recall with other events we expect or anticipate fit into the expected experience. This 'filling in' is also used by our eyes and optic nerves to remove our blind spot or scotoma, and instead substitute what our mind expects to be present in the blind spot. The book is written for the layperson, generally avoiding abstruse terminology and explaining common quirks of reasoning through simple experiments that exploited them.
Қорытынды
"Бақытқа сүріну" кітабында Көңілді іздеу, Субъективтілік, Реализм, Қазіргілік, Рационализациялау және Түзетуге қабілеттілік деп аталатын алты бөлім бар. Дегенмен, қиялымыз көбінесе қателіктерге ұшыратады, ал кітаптың мақсаты оқырманға қиялымыздың кемшіліктерін түсінуге көмектесу. Субъективтілік бөлімі бақыттың мәнін қарастырады және бақыттың субъективті сезім екенін баса назар аударады. Гилберт былай дейді:
Реализм бөлімі қиялдың кемшіліктері бар екенін түсіндіреді. Бірінші кемшілік – нақтылық пен реализмнің жетіспеуі. Қиял есте сақтау мен қабылдауға тәуелді, ал есте сақтау мен қабылдау маңызды бөлшектерді жіберуге және жалған бөлшектерді қосуға бейім. Қазіргілік бөлімінде Гилберт қиялдың екінші маңызды кемшілігін атап көрсетеді, ол – қазіргі уақытқа бағытталғандығы. Адамдар ағымдағы жағдайларын және құндылықтарын болашаққа проекциялайды, бірақ болашақ көбінесе қазіргі уақыттан өзгеше болады, сондықтан мұндай проекциялар жаңылысқа алып келеді. Осы мәселеге байланысты бір құбылыс – керемет тәжірибелер алғаш рет болғанда ең қымбатты болып саналады, бірақ кейінірек болғанда әдетте одан азырақ бағаланады. Үшінші және соңғы кемшілік Рационализациялау бөлімінде ұсынылған. Адамдарда психологиялық иммунитет жүйесі бар. Олар өздеріне пайдалы нәрсеге сенеді және пайдасы тимейтін нәрсеге сенбейді. Гилберт былай дейді: «Сау психологиялық иммунитет жүйесі бізге жағдаймен күресу үшін жеткілікті жақсы сезінуге, бірақ оны өзгерту үшін жеткілікті нашар сезінуге мүмкіндік беретін тепе-теңдік құрады», – дейді. және кейде адамды бақытты ететін нәрсе туралы мәлімдемелерді жалғандайды.