Кіріспе
Ишемиялық колит (кейде ишемиялық колит деп те жазылады) – ірі ішектің қабынуы мен зақымдануы, оның себебі жеткіліксіз қанмен қамтамасыз етілуі. Жалпы халық арасында сирек кездессе де, ишемиялық колит егде жастағы адамдарда жиірек кездеседі және ішек ишемиясының ең көп таралған түрі болып табылады. Қан ағынының азаюына жүйелік қан айналымындағы өзгерістер (мысалы, артериалдық қысымның төмендеуі) немесе қан тамырларының тарылуы, қан қыстықтары сияқты жергілікті факторлар себеп болуы мүмкін. Көп жағдайда нақты себебін анықтау мүмкін емес. Кейде өлімге әкелетін ауру. Жеңіл немесе орташа ауырлықтағы ишемиялық колитпен ауыратын науқастарға көктамырлық сұйықтықтар, ауырсынуды басу және ішекке демалыс (ауызға тамақ немесе су ішпеу) тағайындалады, симптомдар басылғанша ем жалғасады. Ауыр ишемиясы бар және сепсис, ішек гангренасы немесе ішек тесілуі сияқты асқынулар дамыған науқастарға хирургиялық араласу және жансақтау бөлімінде күтім қажет болуы мүмкін. Көптеген науқастар толық жазылып кетеді, бірақ кейде ауыр ишемиядан кейін науқастарда тарылу немесе созылмалы колит сияқты ұзақ мерзімді асқынулар пайда болуы мүмкін.
Ішек қанмен қамтамасыз етілуі
Ішекке жоғарғы және төменгі мезентериялық артериялар қан жеткізеді. Бұл екі ірі артериядан қанмен қамтамасыз ету аймақтары үстімізде жатыр, ішек шеті артериясы арқылы мол қосымша қан ағыны бар. Дегенмен, әрбір артерия қамтамасыз ететін аймақтардың шекарасында әлсіз нүктелер немесе "суайдыма" аймақтары болады, мысалы, көкбауыр иілу және тік-сигмалық қосылыс. Осы суайдыма аймақтары қан ағыны төмендеген кезде ишемияға ең осал, себебі оларда ең аз қан тамырларының қосымша ағыны болады. Тік ішек төменгі мезентериялық артериядан және ішкі иілгі артериядан қан алады; осы екі қан көзінің болуына байланысты тік ішек кең ішектің ишемиясына сирек қатысады.
Ишемияның дамуы
Қалыпты жағдайда, тоқ ішек жүректің жалпы соққы көлемінің 10% -дан 35% -ына дейін алады. Егер тоқ ішекке қан ағыны шамамен 50% -дан артық төмендесе, ишемия дамиды. Тоқ ішекке қан жеткізетін артериялар тамырларды тарылтатын заттарға өте сезімтал; бұл, болжам бойынша, стресс кезінде қанды ішектен алшақтатқанда, жүрек пен миға бағыттау үшін пайда болған эволюциялық бейімделу. Осының салдарынан, қан қысымы төмендеген кезде тоқ ішекке қан жеткізетін артериялар күшті түрде тарылады; осыған ұқсас процесс ерготамин, кокаин немесе вазопрессорлар сияқты тамырларды тарылтатын дәрілердің әсерінен де туындауы мүмкін. Бұл тамырлардың тарылуы окклюзиялық емес ишемиялық колитке алып келуі мүмкін.
Патологиялық зерттеулер
Ишемиялық колитте клиникалық ауырлық деңгейіне сәйкес келетін патологиялық өзгерістердің кең спектрі кездеседі. Ең жеңіл жағдайда шырышты қабық пен шырышты қабық астындағы қан кету және ісіну байқалады, сонымен қатар жеңіл некроз немесе ойық жаралар болуы мүмкін. Ең ауыр жағдайларда толық қабықшалық инфаркт және оның нәтижесінде перфорация дамуы мүмкін; жазылғаннан кейін бұлшық қабығы талшықты тіндермен алмастырылып, тарылуға (стриктураға) әкелуі мүмкін.
Диагностика
Ишемиялық колитті іштің ауырсынуы мен ректальды қан кетудің көптеген басқа себептерінен (мысалы, инфекция, ішек қабыну ауруы, дивертикулез немесе ішек қатерлі ісігі) ажырату қажет. Сонымен қатар, көбінесе өздігінен шешілетін ишемиялық колитті, кіші ішектің жедел мезентериялық ишемиясының, тікелей өмірге қауіпті жағдайынан ажырату маңызды. Қиын өңірге оттегі жеткізілімін бағалайтын құрылғылар бар. АҚШ-тың FDA 2004 жылы бекіткен алғашқы құрылғы капиллярлық оттегі деңгейін талдау үшін көрінетін жарық спектроскопиясын пайдаланады. Аорта аневризмасын жөндеу кезінде қолданылуы, колондағы оттегі деңгейі қалыпты деңгейден төмендеген кезде анықталып, түзетуді нақты уақыт режимінде жүргізуге мүмкіндік берді. Бірнеше зерттеуде, жіті ішек ишемиясы үшін спецификалық көрсеткіш 90% немесе одан жоғары, ал созылмалы мезентериялық ишемия үшін 83%, сезімталдық 71-92% құрады. Дегенмен, бұл құрылғыны эндоскопия арқылы орналастыру қажет.
Диагностикалық сынақтар
Жақында жасалған оптикалық тест бар, бірақ оған эндоскопия қажет (Диагностика бөлімін қараңыз). Ишемиялық колитті анықтау үшін ерекше қан сынақтары жоқ. 73 науқастың арасындағы тесттердің сезімталдығы мынадай: 73 науқастың қатарында жасалған қарапайым іш рентгені (56%) 53% жағдайда ішек кеңеюін, ал 3% жағдайда пневмоперитонеумды көрсеткен. Диагноз нақты болмаса, колоноскопия немесе икемді сигмоидоскопия арқылы эндоскопиялық зерттеу – басты әдіс. Ишемиялық колиттің ендоскопиялық белгілері өте ерекше; эндоскопия инфекция немесе ішек қабыну ауруы сияқты басқа диагноз қоюға да көмектеседі. Қосымша ақпарат алу үшін эндоскопия арқылы биопсия жасауға болады. Эндоскоптың 5 мм канал арқылы енгізілген катетерлерді пайдаланып жасалатын көрінетін жарық спектроскопиясы диагноз қоюға мүмкіндік береді (Диагностика бөлімін қараңыз).
Емдеу
Ең ауыр жағдайларды қоспағанда, ишемиялық колиттің емдеуі қолдаушы күтіммен жүзеге асырылады. Дегидратацияны емдеу үшін тамырға сұйықтық құйылады, ал науқасқа ішекке демалыс (яғни, симптомдар басылғанға дейін тамақтандыруға және су ішуге рұқсат етілмейді) тағайындалады. Мүмкіндігінше, жүрек функциясы мен оттегімен қамтамасыз етуді жақсарту қажет, бұл ишемиялық ішекке оттегі жеткізуді арттырады. Ілеус болған жағдайда, мұрын-асқазан зонды салынуы мүмкін. Орташа және ауыр жағдайларда кейде антибиотиктер тағайындалады; осы тәжірибені растайтын деректер 1950 жылдарға дейін барады, бірақ соңғы жануарлар зерттеулері антибиотиктердің тірі қалу мүмкіндігін арттыратынын және бактериялардың зақымдалған қызыл ішек қабығы арқылы қанға өтуін болдырмайтынын көрсетеді. Ишемиялық колитте профилактикалық антибиотиктердің адамдардағы тиімділігі алдын ала бағаланбаған, бірақ көптеген мамандар жануарлар зерттеулеріне сүйене отырып, оларды қолдануды ұсынады. Қолдаушы күтіммен емделіп жатқан науқастар қатаң бақылауда болады. Егер олардың лейкоциттерінің санының артуы, қызба, ішкі ауырудың күшеюі немесе қан кетудің ұлғаюы сияқты симптомдары нашарласа, хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін; бұл әдетте лапаротомия және ішек резекциясынан тұрады.
Болжам
Ишемиялық колитпен ауыратын көптеген науқастар толыққанды жазылып кетеді, алайда болжамы ишемияның ауырлығына байланысты. Бұрыннан бар периферлік қан тамырлары ауруы немесе көтеріңкі (оң) ішек ишемиясы бар науқастарда асқынулар немесе өлім қаупі артуы мүмкін. Қол жеткен жағдайлардың басым бөлігін құрайтын гангренасыз ишемиялық колит шамамен 6% өлім-ж mortality деңгейімен байланысты. Дегенмен, ішек ишемиясының нәтижесінде гангрена дамыған науқастардың аз бөлігіне хирургиялық ем жасалғанда өлім-ж mortality көрсеткіші 50–75% құрайды; хирургиялық араласпау жағдайында өлім-ж mortality көрсеткіші шамамен 100% болады.
Ұзақ мерзімді асқынулар
Шамамен 20% жіті ишемиялық колитпен ауыратын науқастарда созылмалы ишемиялық колит деп аталатын ұзақ мерзімді асқыну дамуы мүмкін, бірақ эндоскопиялық кеңейту және стентилеу де қолданылған.
Эпидемиология
Ишемиялық колиттің нақты көрініс жиілігін анықтау қиын, себебі жеңіл ишемиясы бар көптеген науқастар медициналық көмекке жүгінбейді. Ишемиялық колитке байланысты ауруханаға жатқызылған 2000 адамның шамамен 1-і, ал жасалған 100 эндоскопияның 1-і осы ауруды көрсетеді. Еркектер мен әйелдер тең дәрежеде зардап шегеді; ишемиялық колит – егде жастағы адамдарға тән ауру, және осы аурудың 90%-дан астамы 60 жастан асқан адамдарда кездеседі.