Кіріспе
Ішек дисфункциясы
Қабылдаудың көптеген себептері бар. Қабылдамауға байланысты дәрілерге опиоидтар, кейбір антацидтер, кальций арналарын блокадалайтын препараттар және антихолинергиялық дәрілер жатады. Қабылдамауды емдеу оның түпкі себебіне және қанша уақыт бойы сақталғандығына байланысты. Сонымен қатар, дұрыс тамақтану және жаттығулар да маңызды. Қамқорлық үйінде тұратын егде жастағы адамдардың арасында қабылдамау көрсеткіші 50-75% құрайды. АҚШ-та адамдар қабылдамауға арналған дәрілерге жылына одан да көп ақша жұмсайды.
Себептер
Ішек қызбалының себептерін туа біткен, бастапқы және екіншілік деп бөлуге болады. Ересектердегі бастапқы себептерге мыналар жатады: жеткіліксіз талшықты немесе сұйықтық қабылдау сияқты диеталық таңдаулар, немесе физикалық белсенділіктің азаюы сияқты мінез-құлық факторлары. Балаларда себептерге талшық пен сұйықтық аз мөлшерде қабылдау, жатқан аурулар және дәретханаға баруға тартыншақтық жатуы мүмкін. Егде саягөгерлерде жиі кездесетін себептерге жеткіліксіз талшықты қабылдау, сұйықтық жетіспеушілігі, физикалық белсенділіктің төмендеуі, дәрі-дәрмектердің қосымша әсерлері, гипотиреоз және ішек-толқын қатерлі ісігінің тудырған кедергісі жатады. Екіншілік себептерге опиаттар сияқты дәрілердің қосымша әсерлері, гипотиреоз сияқты эндокриндік және метаболизмдік бұзылыстар, сондай-ақ ішек-толқын қатерлі ісігі сияқты кедергілер, целиакия және целиакиялық емес глютенге сезімталдық кіруі мүмкін. Созылмалы ішек қызбалы салдарынан цистоцеле дамуы мүмкін.
Диета
Іш қатудың себебі аз талшықты тамақтану, жеткіліксіз сұйықтық ішу немесе диета болуы мүмкін, сондай-ақ оны күшейте де алуы мүмкін. Талшықтар ішектегі тамақ қозғалысын жылдамдатуға көмектеседі, нәжістің көлемін арттырады, бірақ сонымен бірге оны жұмсартады. Сондықтан, талшықтарға аз қамтылған диета негізгі іш қатуға алып келуі мүмкін. Нифедипин және верапамил сияқты кальций арналарын бұғаттаушы дәрілер тік ішек пен сигмоидты ішектің қозғалыс функциясының бұзылуына байланысты ауыр іш қатуды тудыруы мүмкін. Кальций мен темір сияқты қосымшалар да көзге түсетін жанама әсер ретінде іш қатуға себеп болуы мүмкін.
Психологиялық
Нәжісті ерікті түрде ұстап қалу – іш қатудың жиі кездесетін себебі. Ұстап қалуды ерте кезеңде емдеу маңызды, себебі бұл мүресікке (анал жарықтарына) алып келуі мүмкін. Іш қатуға себеп болатын туа біткен құрылымдық аномалиялар да бар, оларға анус алға жылжуы, анус жоқтығы, тарылулар және кішкентай сол жақ ішек синдромы жатады. Іш қату диагноз болғанымен, көбінесе оны себебін анықтау үшін қарастырылатын белгі ретінде қарастырады.
Сипаттама
Ішек қышудың жедел (күндерден апталарға дейін) немесе созылмалы (айлардан жылдарға дейін) басталуын ажырату маңызды, себебі бұл ақпарат ерекше диагнозды өзгертеді. Бұл, ілеспе белгілермен бірге, дәрігерлерге ішек қышуының себебін анықтауға көмектеседі. Адамдар ішек қышуын көбінесе ішек қозғалысының қиын болуы, кесек немесе қатты консистенциялы нәжіс, сондай-ақ ішек қозғалысы кезінде артық күш салу ретінде сипаттайды. Ішек қышуына іштің ісінуі, іштің кеңеюі және іш ауруы жиі ілеседі. Айға кем дегенде үш күннен, үш айдан астам уақыт бойы сақталып, іштің дискомфортымен байланысты созылмалы ішек қышуы, ешқандай анық себеп табылмаса, көбінесе тітіркенген ішек синдромы (IBS) деп диагноз қойылады. Дұрыс емес тамақтану, бұрынғы іш операциялары және кейбір медициналық жағдайлар ішек қышуына себеп болуы мүмкін. Ішек қышуымен байланысты ауруларға гипотиреоз, қатерлі ісіктердің кейбір түрлері және тітіркенген ішек синдромы жатады. Талшықтардың жеткіліксіз мөлшерде қабылдануы, сұйықтықтардың жеткіліксіз болуы, аз қозғалу немесе қозғалмау, сондай-ақ дәрі-дәрмектер ішек қышуына себеп болуы мүмкін.
Критерийлер
Функционалдық іш қатудың Рим III критерийлері келесілердің екеуі немесе одан астамын қамтуы тиіс және симптомдар кем дегенде 6 ай бұрын басталып, соңғы үш айда сақталуы керек. Себебі белгісіз созылмалы іш қатуда негізгі емдеу – су және талшық (тағамдық немесе қосымша) мөлшерін арттыру болып табылады.
Талшықты қоспалар
Псиллий сияқты ерігіш талшықтар қоспалары, астық қабығы сияқты ерімейтін талшықтарға қарағанда, созылмалы іш қатуды емдеудің бірінші бақылау шарасы ретінде қарастырылады. Талшық қоспаларының қосымша әсерлеріне іштің ісіп кетуі, газ пайда болуы, диарея және темір, кальций және кейбір дәрілердің нашар сіңуі жатады. Дегенмен, опиаттардың салдарынан туындаған іш қатудан зардап шегетін науқастар талшық қоспаларынан күткен нәтижені алмайды.
Емірткіш заттар
Егер лаксативтер қолданылса, олардың төмен құны мен қауіпсіздігіне байланысты бірінші қадам ретінде магния сүті немесе полиэтилен гликолі ұсынылады. Прокинетиктер асқазан-ішек жолының қозғалысын жақсарту үшін қолданылуы мүмкін. Созылмалы іш қатуды емдеуде бірнеше жаңа препараттар жағымды нәтижелер көрсетті, олардың ішінде прукалоприд және лубипростон бар. Цисаприд үшінші дүние елдерінде кеңінен қолданылады, бірақ көптеген дамыған елдерде қолданудан алынды. Ол іш қатуға пайдалы екенін көрсетпеген, бірақ жүрек аритмиясын және өлімге әкелуі мүмкін.
Клима
Клизмалар механикалық стимуляцияның бір түрін қамтамасыз ету үшін қолданылуы мүмкін. Ішек-қарынды мүмкіндігінше көп нәжістен тазартатын үлкен көлемді немесе жоғары клизма жасауға болады, ал қолданылатын ерітіндіде көбінесе зәйтүн майынан жасалған сабын болады, ол ішек қабығын тітіркендіріп, дефекацияға ұқыптылықты арттырады. Дегенмен, төменгі клизма көбінесе ішек жолдарына емес, тек тік ішектегі нәжіске ғана тиімді.
Физикалық араласу
Жоғарыда аталған шараларға көнбеген іш қатуға физикалық араласу қажет болуы мүмкін, мысалы, қолмен ішек тазалау (қолмен бітелген нәжісті физикалық түрде алып тастау; қараңыз: нәжіс бітелуі).
Жүйелі түрде дене шынықтырумен айналысу
Тұрақты жаттығулар созылмалы ішек қырысуын жақсартуға көмектеседі.
Хирургиялық араласу
Қатты жағдайларда іш қатуды жеңілдету үшін процедуралар жасалуы мүмкін. Сакральды нервті стимуляция аз жағдайларда тиімді екені көрсетілген. Илеоректальді анастомозбен колонектомия – бұл тағы бір араласу, ол тек баяу ішек транзиті бар және дефекация бұзылысы емделген немесе жоқ пациенттерде ғана жасалады. Нәжіс шығаруға тырысу геморройға алып келуі мүмкін. Іш қатудың кейінгі сатыларында іш қабынуы, қатты болуы және жалпы сезімталдық күшеюі мүмкін. Ауыр жағдайларда ("фекальдық бітелу" немесе қатерлі іш қату) ішек түйілу белгілері (қайырсу, құсу, іштің ауыруы) және энкопрез байқалуы мүмкін, онда жұқа ішектегі жұмсақ нәжіс, колондағы бітелген нәжіс массасын айналып өтеді.
Эпидемиология
Қабазат – ересектердегі ең көп кездесетін созылмалы асқазан-ішек жүйесінің ауруы. Қолданылған анықтамаға байланысты, халықтың 2%-дан 20%-ында кездеседі. Әйелдерде, қарттарда және балаларда жиірек кездеседі. Қарт адамдарда оның жиірек кездесуіне себеп – жас өскен сайын денсаулық проблемаларының көбеюі және физикалық белсенділіктің төмендеуі деп есептеледі. Әлемдегі халықтың 12%-ы қабазаттан шағымданады. Созылмалы қабазат балалар амбулаториясына жыл сайын келетін емделушілердің 3%-ын құрайды. Әр түрлі уақытта және елдерде дәрігерлер қабазаттың түрлі медициналық немесе әлеуметтік себептері бар екенін айтқан.