Кіріспе

Бауыр порталды венасы мен оның тармақтарын құрайтын веналар жүйесі. Адам анатомиясында бауыр порталды жүйесі немесе порталды веналық жүйе – порталды вена және оның тармақтарын құрайтын веналар жүйесі. Денедегі басқа порталды веналық жүйелер – бүйрек порталды жүйесі және гипофиз порталды жүйесі.

Функция

Портальді веналық жүйе асқазан-ішек жолының кейбір бөліктерінен қанды бауырға бағыттауға жауапты. Кіші ішекте сіңген заттар жүрекке барар алдында өңделу үшін бірінші бауырға жетеді. Асқазан-ішек жолының барлық бөлігі осы жүйенің құрамына кірмейді. Жүйе, шамамен, өңештің төменгі бөлігінен басталып, тік ішек жоғарғы бөлігіне дейін созылады. Сондай-ақ, ол сілекей безі, ұйқы безі және ішкі майдан қан ағызуды қамтиды. Бірінші өту метаболизмінің артықшылығы – ішекте тамақтан сіңген заттар жүйелік қан айналымына түсер алдында бауырдан өтеді. Бұл бауырды (а) тамақтан, оның токсиндерінен (қандай болса да), метаболизмнің аралық өнімдерінен/метаболиттерінен (мысалы, аммиактан) және (б) дененің қалған тіндерінен, соның ішінде мидан қорғаудың бірінші бағанасы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Мұндай жүйенің қажеттілігі, жүйе бұзылғанда не болатынын көрсетеді. Мысалы, цирроз кезіндегі бауырдың кеңейген фиброзы, бауыр энцефалопатиясына алып келеді, себебі қан аммиак пен мидың жұмысына кедерес келтіретін басқа заттарға толады. Бауырға қан ағысы ерекше, себебі ол оттегімен қаныққан және (ішінара) оттегісіз қанды қабылдайды. Осының салдарынан, порталды қанның оттегінің жартылай қысымы (pO2) және перфузиялық қысымы денедегі басқа мүшелерге қарағанда төмен болады. Қан порталды вена тармақтарынан гепатоциттердің «тақталары» арасындағы қуыстар арқылы – синусоидтар арқылы өтеді. Сондай-ақ, қан бауыр артериясының тармақтарынан ағып, синусоидтарда араласып, гепатоциттерді оттегімен қамтамасыз етеді. Бұл қоспа синусоидтар арқылы ағып, бауыр венасына құятын орталық венаға жиналады. Бауыр венасы кейін төменгі қуыс венаға құйылады. Бауыр артериясы бауырға оттегінің 30-40% -ын жеткізеді, бірақ жалпы қан ағынының 25% - ын ғана құрайды. Қалғаны порталды венадан алынған оттегісіз қаннан түседі. Бауыр тыныш күйдегі организмнің жалпы оттегінің шамамен 20% -ын пайдаланады. Сондықтан бауырдағы қан ағыны өте жоғары, минутына 1 литрден 2 литрге дейін жетеді. Бұл тыныш күйдегі жүректің орташа көлемдік шығысының төрттен бірін құрайды.

Клиникалық маңызы

Портальді гипертония – портальді веналық жүйенің қан қысымының қалыптан жоғары болуымен сипатталатын жағдай. Көбінесе ол бауыр циррозының нәтижесі болып табылады. Бауыр циррозы бауыр ішіндегі тамырлардың қарсылығын арттырады және портальді жүйе артерияларының кеңеюіне әкеледі, бұл екеуі де портальді венадағы қысымды жоғарылатады. Түсті Доплерлік УЗИ – портальді веналық жүйенің аневризмаларын, тромбоздарын және тармақтану үлгілерін анықтау, сондай-ақ емдеу немесе хирургиялық араласу қажеттігін бағалау үшін қолданылатын ең тиімді бейнелеу әдісі. Хирургияға дайындық кезінде Түсті Доплерлік УЗИ портальді венаның тармақтану үлгілерін анықтауға, портальді қан ағынының сақталуын қамтамасыз етуге және бауыр трансплантациясы үшін қолайлы тамыр байланыстарын таңдауға көмектеседі.

Дәрілік зат алмасу

Асқазан-ішек жолы арқылы сіңетін көптеген дәрілер жалпы қан айналымына түсер алдында бауырда маңызды метаболизмге ұшырайды. Бұл "бірінші өту әсері" деп аталады. Осының салдарынан, кейбір дәрілерді тек белгілі бір жолдармен қабылдауға болады. Мысалы, нитроглицерин жұтылмайды, себебі бауыр дәрінің әсерін жояды, бірақ оны тіл астына немесе тері арқылы (трансдермальды) қабылдауға болады, осылайша ол порталды веналық жүйені айналып өтіп сіңіріледі. Керісінше, жөтелді басатын декстрометорфанды ауыз жолымен қабылдаған абзал, өйткені оның тиімді болуы үшін бауырда декстрорфанға айналуы қажет. Бұл принцип көптеген продәрілерге тән. Суппозиторийлерді қолдану порталды венаны ішінара айналып өтуге мүмкіндік береді: тік ішек жоғарғы 1/3 бөлігі порталды венаға, ал төменгі 2/3 бөлігі тікелей төменгі қуыс венаға құятын ішкі иық венасы арқылы ағып өтеді (бауырды айналып өтеді).