Кіріспе

Орта Азиялық қойшы иті, сондай-ақ Алабай, Алабай () және Түрікмен қасқыр иті (Туркменский волкодав) – мал күзетуші ит тұқымы. Бұл тұқым дәстүрлі түрде қой және ешкілерді күзету үшін, сонымен қатар қорғау және күзет қызметі үшін қолданылған. 1990 жылы Түрікменстанның мемлекеттік агроөнеркәсіптік комитеті Түрікмен қасқыр иті тұқымының стандартын бекітті.

Тарих

Орта Азиялық қойшы тұқымының тегі Урал, Каспий теңізі, Кіші Азия және Қытайдың солтүстік-батыс шекарасы арасындағы географиялық аймақта қалыптасқан. Орталық Азияның түпкілікті тұрғындары мен олардың будандары бүгінде осы тұқымның өндіріс орындарында, атап айтқанда Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Қазақстан, Ауғанстан, Өзбекстан және көрші елдерде кездеседі. Түрікменстанда бұл тұқым мақтаныш пен ұлттық мұраның символы саналады, осы елде 2020 жылы оның алтын мүсіні ашылды. Олардың кейбіреулері мал күзетіп, кейбіреулері иесін қорғайды, ал енді біреулері көптеген аймақтардағы ұлттық дәстүр саналатын ит ұрыстарында қолданылады. Бұл тұқым генетикалық жағынан Грузин шопандары (Нагази), Кангал және Акбаш сияқты осы аймақтың басқа да түпкілікті мал күзетуші тұқымдарымен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді. Ресей ғалымдары мен биологтары жергілікті иттерді 18 ғасырдан бері зерттеп келеді. Коммунистік революциядан кейін Кеңес үкіметі Қызыл Армия үшін жұмыс істейтін иттерге баса назар аударды және әскери және күзетші иттердің қажеттіліктеріне сәйкес Ресейге ең жақсы өкілдерін әкелді. Бұл практиканың салдарынан жергілікті популяция зиян шекті. Аймаққа жаңа тұқымдардың енгізілуі будандасуға әкелді. Нәтижесінде, таза тұқымды иттер тек малшылар, тұқымды өсірушілер мен шаруашалықтарда ғана сақталды, ал қалған жерлерде будандар көбейді. Дегенмен, Орта Азиялық қойшы тұқымының саны жалпы алғанда тұрақты, және олар жұмысқа қабілеттерімен мақтан тұтатын сапалы иттерді көбейтуде, олардың шығу тегіне қарамастан. Ресей, бұрынғы КСРО республикалары (Украина, Беларусь және т.б.) және Орта Азиялық овчарка (CAO) әлі де түпкілікті сатыда сақталатын елдер арасында қан желісімен сауда жасау және туыс емес асыл тұқымды мал сатып алу кең таралған. Бұл тұқымда көптеген тұқымдық типтер бар. Олардың мөлшері, түсі, басының пішіні және жүнінің түрі әртүрлі. Орта Азиялықтар әртүрлі міндеттерді атқаратын әртүрлі мүшелерден тұратын әлеуметтік топ құрайды, сондықтан бір күшікте әртүрлі жұмыс сапалары бар балапан тууы мүмкін. Осы тұқымдық ерекшеліктер, сондай-ақ тұқымның әртүрлі дәстүрлі атаулары тұқымдық стандартты анықтауда қиындықтар тудырады. Ең бастысы, таза тұқымды Орта Азиялықтардың ерекше ерекшеліктері бар. Тұқымға тән анатомиялық ерекшеліктеріне өте икемді буындар, жалған қабырғалар, ерекше бастың құрылымы және үлкен тұмсығы бар мықты мойын жатады. Көзге көрінетін, адам сияқты интеллектілікті көрсететін көздер осы тұқымның бейнесін аяқтайды. Қазіргі Орта Азиялықтардың жұмыс сапалары белгілі бір қабілеттерге деген сұранысқа байланысты әртүрлі бағыттарда өсірілген. Ит ұрысы осы тұқымның өндіріс орындарында дәстүрлі түрде ұлттық дәстүр болып келген, бірақ олар питбуль сияқты қатыгез және қиратушы болған емес. Бір аймақтағы барлық малшылар жыл сайын кездесіп, ең мықты қой күзеткіш итін анықтау үшін оларды ұрыстыратын. Бұл жою емес, үстемдік туралы болды. Көптеген иттер кездескенде бір-бірін бағалайды, ал әлсіз немесе мойынсұнғыш ит жеңіліске ұшырап, кетеді. Иттер көбінесе қысқа уақыт ішінде ұсақ сызаттарды келтіретін, бірін-бірі аз жарақаттайды. Нағыз көшбасшылар ғана нағыз жекпе-жек арқылы ең мықты итті анықтауға мәжбүр болды, бірақ бұл олардың күнделікті міндеттерімен, жыртқыштармен және улы жыландармен күресумен салыстырғанда аз болды. Қазіргі коммерциялық ит ұрыстары дәстүрлі ұрыстардан, ал мал күзетуші иттер ұрыс иттерінен қаншалықты ерекшеленетінін көрсетеді. Мұнда әртүрлі ережелер мен әртүрлі тұқымдар қолданылады. Қазіргі коммерциялық ұрыстарда қолданылатын Орта Азиялықтардың көпшілігі ұрыс желілерінен шыққан. Көптеген асыл тұқымдылар өздерінің иттерінің шығу тегін біледі және иттің ұрыс желілерінен келгенін айтады. Ит ұрысының тарихы бар CAO-дан басқа иттерге қатысты жоғары деңгейдегі агрессия күтілуі мүмкін. Иттің тек аумағына кіретін бейтаныс, достық емес иттерге ғана агрессия көрсететінін, сонымен бірге үйдегі басқа жануарлармен әдеттегі әлеуметтік қарым-қатынастарды орнатып, сақтайтынын, немесе басқа иттің сол әлеуметтік топтың мүшесі екеніне қарамастан шабуыл жасайтынын анықтау маңызды. Бейтаныс және достарға қатысты агрессиялық мінез-құлық бұл тұқым үшін ерекше емес. Орта Азиялықтар мал күзетуші ретінде әлі де сұранысқа ие, бірақ бұрынғыдай емес. Бұл иттер әртүрлі дәрежеде адамдарды қорғайды, өте аймақтық, балалармен қауіпсіз, қарттарды сыйлайды, кішкентай жануарларды жыртқыштардан қорғайды және отбасы мүшелерімен өте мейірімді. Жеке күзет үшін немесе жұмыс істейтін иттер мал күзетуші иттерден Ресейлік тұқымдық сарапшылар жұмысқа қабілеттерін арттыру үшін селекциялық өсіру арқылы шығарылған. Нәтижесінде, олар бағыну, аумақты қорғау және жеке күзетуде өте жақсы, сонымен қатар өте зиялы. Осылайша, олар үйге өте қолайлы. Оларға негізгі үй ережелерін үйрету үшін күрделі оқыту қажет емес және олар иесіне бабалары малшыға көрсеткендей құрметпен қарайды. Бұл иттер әлемдік қой шаруашылығы қауымдастығына үлкен жетістікпен енгізілді. Қойларды жыртқыштардан қорғау үшін күзетші иттер командалық жұмыс істей білуі керек, сондықтан шамадан тыс агрессивті CAO, басқа иттер сияқты, топқа мүше бола алмайды және тұқымның бастапқы мақсатына сәйкес келу үшін осы қарапайым сынақтың өте алмайды. Орта Азиялық қойшы тұқымының иттері жұмыс желілерінен, ұрыс желілерінен және мал күзетуші желілерінен шығуы мүмкін және олардың шығу тегіне қарамастан, оларға сәйкес мінез-құлық көрсетеді. Тек қарапайым тұқымдық зерттеу және өсірушімен әңгімелесу ғана иттен қандай негізгі инстинкттерді күтуге болатынын анықтауға көмектеседі. Таза көрме желілерінен шыққан Орта Азиялықтар өте сирек, өйткені көптеген тіркеу орталықтары өсіру алдында жұмыс сынақтарын талап етеді.

Жалпы көрінісі

Бұл тұқым орташадан ірі, зор күш-қуатқа ие, мықты денелі ит. Олар тәуелсіз, қызығушылықпен қарастыратын, сергек, бірақ ең болмағанда алаңдамайтын. Иттің құрсау биіктігіне тең немесе одан сәл ұзын. Жүні қысқа немесе орташа ұзындықты, тығыз астыңғы қабаты бар. Құлақтары әдетте өте қысқа кесіледі, ал құйрығы орташа ұзындықта кесіледі (иттерге жасалатын косметикалық оталарға тыйым салынған елдерден келген иттерден басқа). Көбінесе қара/ақ түсті, түрлі реңктегі күміс түсті (ақтан алып, терең қызылға дейін), жолақты болады. Кейбіреулерінде қара маска болады. Басы өте берік, анық тоқтау немесе бас сүйегінің дөңгеленгені байқалмайды. Мойны төмен орналасқан, қысқа, тұнбасы бар. Денесі кең, пропорционалды, бұлшық еттері жазық. Қабырғасы дамыған жалған қабырғалардың есебінен ұзын көрінеді. Аяқтары тік, қалың сүйекті, орташа бірақ анық бұрышталған. Аяқ сүйектері пропорционалды болуы керек, ешбір сүйек қысқа болып көрінбеуі тиіс. Крупы кең. Әдеттегі жүрісі - жүгіру, алайда Орта Азия овчаркасы (CAO) сағаттап шаршамай тротилап жүре алады. Түрікменстан Президенті Гурбангулы Бердымухамедов осы жануар туралы кітап жазды және 2017 жылы Ресей Президенті Владимир Путинге туған күніне сыйлық ретінде Верни атты күшік сыйлады.

Танымалдық

Түрікменстанда Түрікмен алабайының ұлттық мерекесі 2021 жылы белгіленді. 2021 жылдың сәуір айында Түрікмен алабайының ұлттық мерекесіне орай Түрікменстанда «Жылдың батыл түрікмен алабайы» атты алғашқы сұлулық байқауы өтті. Бұл байқау әр жыл сайын Түрікменстанда сәуір айының соңғы жексенбісінде тойланатын алабай мерекесі аясында өткізіледі. «Түрікмен алабайы» халықаралық қауымдастығының кеңсесі Ашхабадта орналасқан. Түрікменстанда ит шаруашылығын дамыту және осы саладағы жетістіктерді халықаралық жазылымда тану мақсатында «Түрікмен алабайы» қауымдастығы «Türkmeniň nusgalyk alabaýy» («Үлгілі түрікмен алабайы») атты журнал шығарады.

Символ ретінде

Алабай итттері 2017 жылғы Азияның жабық ғимараттағы және жекпе-жек спорты ойындарының талисманы болды. Алабай бейнесі "Түркіменстанның халықтық ит өсірушісі" және "Түркіменстанның құрметті ит өсірушісі" мемлекеттік медальдарында бейнеленген. 2020 жылдың қараша айында Ашхабадта 15 метрлік Алабай монументі ашылды.

Жұмыс талаптары мен сынақтар

Орталық Азия тұқылы иттер – жұмыс істейтін иттер тобына жатады, ал түрлі тұқымдық ұйымдар олардың белгілі бір міндеттерді орындау қабілетін сақтауға бағытталған ережелер мен ұсыныстар жиынтығын қабылдайды. Бұл иттің туа біткен қасиеттерін анықтауға арналған арнайы сынақтарды, сондай-ақ иттің не білуге және істеуге қабілетті екенін көрсетуге бағытталған оқу дәрежелерін немесе атауларды қамтиды. Ресейдегі Ұлттық тұқымдық клуб иттің қорғауға деген құлшынысын және қабілетін анықтау үшін темперамент сынағын жасады, сондай-ақ Ресей мен аймақтың басқа елдеріндегі көптеген иттер үшін Мойынсұну (ОКД сияқты) және Қорғау (ZKS немесе KS сияқты) салаларындағы атауларды енгізді. Тестілеу мен оқу түрлерінің саны көп, олар қарапайымнан өте күрделіге дейін болады. Еуропа елдеріндегі тұқымдық клубтар көбінесе талаптар қоймайды, ал Шутцхунд немесе IPO сияқты жалпы ит спорты мал күзетуші иттерге толыққанды сәйкес келмейді. Кейбір Еуропалық Одақ елдері ірі тұқымды иттердің жалпы тұрақтылығын анықтауға бағытталған арнайы сынақтарды әзірледі, мысалы Швециядағы Ит мінез-құлқына бағалау тестісі. Иттердің күресіне қатысты сынақтар тұқым әлі де бастапқы сатысында немесе қалыптасу кезеңінде болған елдерде кең таралған. Коммерциялық иттермен ұйымдастырылған жекпе-жектің жағымсыз беделіне қарамастан, мұндай сынақтардың мақсаты – иттің жыртқыштармен күресуге дайындығы мен қабілетін анықтау. Ашық алаңдағы мал өсіру дамыған елдерде малдың көп бөлігі жабайы иттер мен қасқыр-ит гибридтерінің шабуылынан жоғалуы мүмкін, сондықтан мал күзетуші иттер қойларды олардан қорғай білуі керек. Осы маңызды қасиетті сақтау үшін күрестік сынақтар жүргізіледі.

Жіктеу

CAO – әмбебап, көпжақты тұқым және уақытқа қарай әртүрлі сипаттамаларға жатады, осы себепті әртүрлі кинологиялық клубтар Орталық Азия тұқымын әртүрлі иттер тобына жатқызады. FCI мойындаған Ресейдің кинологиялық клубы (RKF) Орталық Азия тұқымын қызметтік иттер тобына жатқызады, бұл олардың бағынуға келгенде, қорғау және әскери дайындық бойынша үлкен жетістіктерге жеткенін көрсетеді. Ресейдегі жетекші кинологиялық клубтың қазіргі заманғы өсіру талаптары шоу бағаларынан өзге, міндетті темперамент сынақтары мен дайындық деңгейлерін қамтиды. UKC оларды ұқсас тұқымдардың басқа да қора күзетшілерімен біріктіреді, бұл тұқымдардың табиғи қой күзету қабілеттерін көрсетеді, оны АҚШ-тағы өсірушілер мен фермерлер дәлелдеген. FCI оларды молоссоидтар тобына жатқызады, кейде әртүрлі тілдерде молосс немесе молоссер типті иттер деп сипаттайды, сондай-ақ CAO және олармен туысқан тұқымдардың сыртқы пішіні мен ортақ тегін көрсетеді.

Тыйым салу

Данияда итке рұқсат етілмейді.